Skip to main content

Full text of "sergius"

See other formats 


De eloquentia latina 

saec. XVn et XVm 
dialogus 



auctore 
Helgo Nikitinski 




Neapou 

IN AEDIBUS VlVARH 

MM 



ISTTTUTO ITALIANO PER GU STUDI HLOSOFICI 

L'UMANESIMO EUROPEO 
Series Latina 



nos sumtis tempora 



Oleg Nikitinski 

La prosa d'arte latina 

dei secoli XVH e XYHI 



Napoli 

VIVARIUM 

MM 



De eloquentia latina 

saec. XVn et XVIII 
dialogus 



auctore 
Helgo Nikitinski 



Neapoli 

in aedibus Vivarii 

MM 



Istituto Italiano per gli Studi Filosofici 

Vivarium 

Piazza Santa Maria degli Angeli, 1 

80132 Napoli 

Italia 

ISBN 88-85239-45-5 



AD LECTOREM 



In aliquot operis huius partibus recognoscendis emendandisque 
consilium atque operam summorum virorum losephi Delz Basileensis, 
Volfgangi Ehlers Berolinensis, Valtharii Ludwig Hamburgensis, Aloisii 
Miraglia Neapolitani, Valahfridi Stroh et loannis Wieland Monacensium 
gratissimo animo agnosco. Michael Angelus Costagliola Prochytanus 
opus transcribendum curavit typisque elegantibus exornavit. Thomas 
Borri Parmensis plagulis corrigendis strenue operam dedit. 

Gerardo Marotta paradisum Neapolitanum, loanni Christes Bero- 
linensis professoris commoda debeo. Michaeli de Albrecht, viro ut 
de ceteris eius laudibus taceam ad huius modi facinora adornanda 
nato, quantum debeam, satis explicare despero. 

quam vellem lacobi Borovskij Petropolitani et Viti Giustiniani 
Lucensis consiliis uti. sed mors inimica obstat. 

ceterum sciant legentes, me in auctorum verbis sicubi opus erat 
larga manu proferendis, non id egisse, ut iudicium meum utique 
probarem - etenim improba esset electio, si prout laudarem aut 
reprehenderem, naevos tantum aut flores eloquentiae apud quemque 
exquirerem - sed ut formam et quasi naturalem cuiusque scriptoris 
notam ofFerrem. rationem scripturae pro editionum varietate intactam 
fere servavi. distinxi tamen ubique « et v. leviores err ores tacite 
toUuntur, ceteri annotantur. 

iam iam dimitto te, lector benevole. tu si omnia haec leges, dimidio 
plus mihi auctor eris. me ama. 



"Nee ita admirabatur veteres, ut contemneret recentiores." 

loannes Augustus Ernesti, 
Narratio dejo. Matthia Gesnero ad Davidem Ruhnkenium 



SERGIUS SIVE DE ELOQUENTIA GRAMMATICORUM 

UBRI DUO 



LIBER PRIOR 



Fi-equens est nobis, Alexi, in colloquiis familiaribus, cum finitis 
cottidianis laboribus, in aedibus academiae potioni 3ericae 
indulgemus, disputatio de corrupto huius saeculi philologiae statu, 
quae ars nobilissima sive vitae honestissimum decus, cum prioribus 
saeculis gravissimos omnique doctrina excultos viros tukrit, hac 
potissimum aetate mire quam ab antiqua ilia disciplina degenerat 
ita, ut quid sibi omnino philologiae nomen velit turpiter ignoretur 
et res olim ad dignitatem rectique iudicii cultum atque eloquentiam 
amplissima in despectu omnium iaceat; turn et illud mirari subit, in 
magnum crevisse numerum eorum, qui cum se in perfecte doctis 
numerent et afflictarum litterarum causam agere videantur, antiquitus 
tradita spernunt, nova, ingeniosa arte arcessita, tamquam veram atque 
solidam eruditionem vendere solent, scilicet ut qui omnia in novis 
praeposterae artis constructionibus ponant; at profecto sine eloquentia 
aliquid velle construere idem est atque domum ex vili atque abiecta 
materia aedificare. ita fit: semper nova sibi habitacula moliuntur 
quia parietes paucos post annos dehiscunt. sed video, me iam sensim 
in sententiam Sergii Sobolevskii^ delabi, qui haec talia in (sit venia 
verbo) linguistas et eiusdem farinae mortales iaculari solebat, cum 

'SeigejSobolewskij 25.8.1864-6.9.1963. historicophilosophica de senio eriidi- 

dignus est vir, cuius nomen in tabulam torum, Lipsiae 1711; Henricus Meibo- 

eruditorum demigret, qui ad extremam mius, Epistola de longaevis <■■■>, Helm- 

senectutem vixerunt. cfr. Christianus stadii 1664. 
Godofredus Hoffmannus, Dissertatio 



meum iudicium integrum adhuc servare velim. iuvat tamen tanti viri 
memoriam recolere gratoque animo merita erga litteras agnoscere; 
cui cum magnum vitae spatium iniquo fato sub improba tyrannide 
decurrere daretur, nusquam a recta virtutis via deflexit peraeque ho- 
mines earum partium constanter contemnens qui, simulata humanitate 
omnia in commune deferebant^ atque de trivio magistellos qui turpi 
vocabulo "intelligentsia" appellantur. inde ei graves inimicitiae, inde 
usque ad hunc diem in mortuum etiam odium eorum qui cum nihil 
aliud quam callidam quandam barbariem propagent, omni sibi libe- 
rali doctrina politissimi videntur. non est meum eruditionem viri 
laudare, quae tanta fuit ut vix mente concipi possit. vel illud dicere 
sufflciat, Sobolevskium plus quam octoginta annis (nam contigit cru- 
da ei viridisque senectus et usus est usque fere ad centesimum 
aetatis annum prospera valetudine) nihil aliud subsicivis horis agere 
solitum quam ut auctores antiques atque recentiores legeret 
excerperetque, quod et facile ei erat, qui, lauta re familiari, domi 
quadraginta amplius milia voluminum possidebat. 

academiae' Mosquensis initia obscura atque turbida, omnia in 
summum discrimen adducta, donee per breve tempus lucescere 
inciperet, cuius temporis superstes Sergius Sobolevskius patrum 
memoria in academia nostra sexaginta per annos (incredibile auditu) 
litteras graecas atque latinas profitebatur. illius temporis vestigia 
relegere atque religiose in lucem proferre semper tibi antiquissima 
cura fuit. itaque non ingratum facturus videor si, Huetii'' exemplum 
secutus qui Casaubonum' de claris interpretibus disserentem inducif^, 
Sergium in banc dialogi scaenam producam - etenim a Sergii aspectu 

^ coewowwf^ innuo, cfr. "ita bonorum fasc. 131, p. 34. 
aequandorum fautores appellandos du- ^ quae vtilgo universitas appellatur. 
CO, quorum singuli volgo bol'shevikvcl ^ de eo v. infra p. 97 sqq. 
kommunist<-> dicuntur; cfr. Graecum ' Isaac Casaubonus 1550 - 1614. 
(recentissimae aetatis) Koivcovvcxrit;, ^ Petri Danielis Huetii De Interpre- 

m." Alexius Scatebranus Rutenus (qui tatione libri duo, Parisiis 1661. 
et Solopov), Foa: Ztffm^, t. 34 (1998) 



10 



tanto iniqui temporis spatio intercludor, quantum Huetius a 
Casaubono distabat. equidem temperare mihi non possum, quin fato 
quodam oblatos mihi Mosquae libros Ruhnkenii^ aliorumque 
recentiorum credam, quos Sobolevskius olim possidebat; qui libri 
post triginta annos me primum lectorem nancti sunt, loquitur autem 
ille cum amico suo Michaele Pokrovskio^, viro privae cuiusdam comi- 
tatis et infinitae doctrinae, sicut a Clara Polonskaia femina veri tena- 
cissima accepi at que de scriptis viri iudicare licet, illi tamen si quid 
a moribus suis aliena loquantur, non mireris, cum res apud inferos 
acta sit, ubi animae multum a priore habitu mutant, aliquid retinent. 
nam quod severiora de quibusdam recentiorum indicia Sergii protuli, 
neminem serio crimini mihi versurum, securus confido, qui multa 
de acerba senis diligentia audiverim: erat enim ille perfectus in utraque 
lingua grammaticus, quo genere hominum nihil potest esse in 
iudicando difRcilius. quod autem ad me pertinet, doleo Sergium 
nostrum cum Melancthone^, ignei ingenii viro minimeque spernendo, 
praesertim si cum huius temporis oratoribus comparetur, tam graves 
inimicitias exercuisse. 

atque tu vero minime ignoras, quam sit semperque mihi fuerit 
tota haec de statu philologiae quaestio longe a sermonibus eorum 
seiuncta, qui tristes semper patrui, in causas inquirere solent, cur 
mores in praeceps labantur; quae quidem disceptatio vastissimo 
disputationis orbe vagatur. nam illi et disciplinam puerorum 
vehementer increpant, cum nihil sacri honestique sit quod a parentibus 
liberis religiose tradatur, et iuventutis academicae desidiam acerbe 

1 David Ruhnke(n) 1723 - 1798. tina, t. 33 (1997), fasc. 128, p. 207. nam 

^ Michail Pokrowskij 2.1.1869 - ubi in graeco duae consonantes aspiratae 

10.8.1942. inter se coeunt, ibi in latino prior con- 

^ Philipp Melanchthon (Schwarzerdt) sonans aspiratione privatur, cfr. M. Leu- 

1497 - 1560. scripturam vl/eizwcrAow (non mann, Lateinische Laut- und For- 

Melanchthori) in prioribus huius scriptoris menlehre, Miinchen 1977, p. 159 - 162 et C. 

editionibus legi et latinitati melius con- Eichenseer, Collectanea usid linguae Lati- 

venire docet Caelestis Eichenseer, Vox La- nae dicata, Saraviponti 1999, p. 506 - 509. 



11 



denotant versumque a graecis latinisque litteris studium ad res quae 
dicuntur technicas. itaque decretis abundant: teneros moUesque adhuc « 
adulescentium animos a televisione paulatim abducendos (quasi vero 
maxima spes non sit in ipsorum adulescentium indole posita, qui si, 
iam pueritiae aetatem egressi, in televisificis tamen per longum tempus 
insubidos magistratuum nostratium vultus sine nausea spectando 
sustinere possunt atque vanissimis taeniarum cinematographicarum 
idolis semper - nam interdum delirare etiam iuvat - tenentur, 
discothecis^° aliisque desidiabulis relinquendi sunt, non docendi. 
spernendae sunt viles animae, sed consopitas veternoque torpentes 
inflammare - hie labor, hoc pretium est), ad severiores praeceptores 
traducendos, melioribus doctrinis imbuendos. quae omnia cum in 
contrarias partes ab otiosis disputari soleant, confusionem potius 
aggravant, quam quidquid proficiunt. quapropter ego cum haec au- 
dio ingenti hercle taedio afFicior, neque mihi causarum congeries 
pro causa est. accedit, quod quae cum morositate dicuntur itidem 
accipi solent. itaque nihil praecipere in animo habui neque me 
causarum indagatorem profiteor, sed dedi operam ut argumenta in 
quibus sermones nostri saepe versabantur quaeque a Sobolevskio 
iam pridem agitata fuisse memoriae proditum, si uUo modo assequi 
possem, diligenter tractarem. 

equidem video omnem istam disputationem latius patere quam ut 
finibus nostris contineri possit, cum nostrorum grammaticorum 
condicio ab exteris plerumque difFerat. quin etiam ne nostra quidem 
causa una atque simplex est, cum Mosquensium mores a Petropolitanis 
plerumque dissideant. Mosquenses certe longe doctissimi; quorum 
libri mirae eruditionis feruntur plurimi: partim editi, partim scripti 
non editi, partim ne scripti quidem. sunt tamen quaedam vitia, si 
per virtutes minus possumus, quae cum exteris in commune habemus. 
atque imprimis confitendum est, latinae eloquentiae studium hac 

'° tabernis saltatoriis. 



12 



aetate apud nostrates exterosque ubique languere. nam huius 
temporis philologi plerumque non idem latinitatis auctores sunt; et 
ex diverse, qui hodie linguam latinam colunt, angusto se satis gyro 
includunt cum nihil supra res latina lingua rite tractandas audeant. 
quibus de rebus factum est ut nostro saeculo tenui admodum filo 
latina eloquentia penderet. nam apud exteros quoque suarum rerum 
studium vanissimum (atque ut quaeque minor gens, id studium eo 
maius. quod saltem apud Russos aliter fieri debuerat) deprehendas, 
turpem latinae linguae contemptionem, atque stolidum illud "car il 
faut ecrire fi-angais" mutatis, uti dicitur, mutandis, pro argumento 
ubique gentium obiicitur. sed praecipuum huius saeculi in litteris 
malum est omnis venustatis summa oblivio. 

surgit praeterea ingens quaestio, conferatne aliquid nobis, qui 
philologiam profitemur, eloquentiae studium. vides iam, quam 
eloquentiam dicam, non illam umbraticam, quae tota in veterum 
auctorum generibus dicendi cogitandique diiudicandis perpen- 
dendisque versetur, sed quae usu splendeat; etenim in ilia exercenda 
diligentia et calliditas quaedam perspicitur, in hac vero ingenium 
plurimum valet, itaque dialogum de praestantibus prosae orationis 
auctoribus scribere institui, quo te oblectarem atque rem si fieri 
posset mihimet ipse melius ordinarem. 

poetarum lectionem plurimum ad oratorem formandum conferre 
posse, nuUus dubito; eos tamen opere nostro exsulare iussi ut, 
amplissima disputationis materia alio loco servata, librum meum in 
infinitum extendi non sinerem. ista autem quae sequuntur cum ad 
grammaticorum eloquentiam, quae sola oratoriae artis fiindamentis 
non caret, potissimum spectent, non mireris me leviter tantum 
auctores attigisse qui neglectis grammaticae studiis, nuUis accuratae 
doctrinae monumentis posteritati legatis, se ad praecepta tantum 
eloquentiae, vel ad opera historiae, theologiae, vel ad iuris scientiam 
contulerunt. atque e contrario eos fere neglexi, qui dum auctoribus 
graecis latinisve enarrandis vel maximam operam dant, ipsi exiles 



13 



admodum latinae eloquentiae auctores extiterunt. sed hoc propo- 
situm post laborum Iliada stare mihi coepit. nam primum incredi- 
bili legend! impetu penitus, atque adeo non sine latinitatis meae 
damno (equidem fateor me nunc libentius, quam antea solebam, si 
quid otii contigit, id in Plinio vel Cicerone consumere), in Vossios 
Heineccios Funccios Morhofios aliosque id generis antiquaries 
ingurgitavi, tum et in iesuitas toto pectore incubui. atque primum 
gratulor mihimet ipse, me salvum ex illis molinis evasisse; deinde 
gratulor studiis meis, quod, postquam ilia saccular! pulvere sepulta 
volumina excusseram, tandem intellexi, eos utiles quidem esse 
propter rerum copiam, sed latinae eloquentiae exempla aliunde 
quaerenda esse; denique laetor me auctores invenisse quos admirer, 
quibuscum confabuler, qui me meliorem reddant. 

ceterum meam istam qualemcumque curam, quae nihil dotis 
praeter ardentem latinitatis amorem et mediocrem latine scribendi 
facultatem praeferre potest, non incassum ruituram confido, qui 
hoc saeculo primus latinae eloquentiae historiam latinis litteris man- 
dare adortus sum; quod nescio an perfecerim, certe aliter nisi lati- 
ne res tractari omnino non potuit: nimirum qui ipsi muti politiorem 
humanitatem barbaris litteris illustrare conantur similes caecis sunt 
de pictura iudicantibus. in hoc opere conscribendo, omni praepostera 
eruditionis cura seposita, id tantum spectabam, ut perfecto oratori 
formando, quern ne his quidem temporibus exoriri posse despero, 
prodessem. ad usum vitae haec scripta sunt, non ad doctrinae in- 
crementa. neque, credo, auctores ipsi, quos percensui, alio consilio 
opera sua composuerunt, quam ut cum delectatione legerentur 
atque hominibus prodessent; certe, si scissent, se nihil aliud facturos 
fuisse quam ut saeculo uno et vicesimo frigidis dissertationibus 
mactarentur et, nomina inania, in indicibus sepelirentur, tempora 
ista essent exsecrati. scio me contra mores huius saeculi egisse; 
avxap eywv paae^ixai ejiccv 656v. quamquam quid ego tarn 
iactanter? eadem fere est via quae a Cicerone, quae a Quintiliano, 



14 



quae ab Optimo quoque recentiorum monstrabatur. quare non au- 
dio sermones eorum qui dicant: "invenimus qui curva nobis 
corrigat!". verum enimvero restituendae sunt aliquando litterae; 
furcillis utique extrudenda barbaries, quae cum litteras, quibus, 
praesumpta scientiae opinione, impie tractandis insenescit, sum- 
mopere aversetur, se pro summa doctrina venditat. si autem repe- 
riantur qui causam meam, quam quidem sentio viribus meis longe 
maiorem esse, impugnent, videant quo nomine ipsi sint appellandi, 
cum eadem opera Plinium maiorem, Macrobium, Erasmum, Me- 
nagium, Borrichium, Morhofium, Funccium aliosque polyhistores 
atque grammaticos quorum nomina hoc ipso dialogo ab inferis 
excitantur, necesse sit impugnent atque profligent. verum iuvat 
me non hoc tantum saeculo, sed omni inde ab humanitatis 
incunabulis aevo vivere, et sic breve perquam aetatis nostrae spatium 
extendere. 

ego vero, seu iudico seu opinione ducor sive etiam errore teneor, 
nihil in litteris pulchra oratione admirabilius, nihil praestantius 
esse puto. nimirum hoc litterarum amore ductus plurimas biblio- 
thecas atque bibliopolas Francogalliae Italiae Germaniae Russiae 
diligentissima opera excussi, quo immensam istam rerum agitationem 
nescio an cognitionem instructior susciperem. quod quaedam 
excerpta ex auctoribus subieci, sciebam me neque mihi neque tibi 
plene satisfacturum, cum omnino difficile esset de singulis locis 
totum orationis corpus et proprium cuique scribendi genus 
perspicere, id nihilominus constanter, ubi ex re visum est, feci, 
non eo quidem consilio ut indicium Sergii meumve ubique 
comprobarem ac tamquam spoliis auctorum in triumpho vectis 
inanem iudicii gloriolam captarem, sed uti auctores ipsos et quidem 
ubi maxime sibi similes essent, libere dicere sinerem, non ut mihi 
succinerent; atque adeo - ingenue fateor - nescio quam mirabilem 
voluptatem capiebam in locis prolixius proferendis ubi sententiae 
meae auctores quasi refragarentur: et est profecto infelicis cuiusdam 



15 



operae atque ingenii id tantum agere velle, ut te semper recte 
iudicasse ostendas. 

quod restat, priusquam te tandem dimittam, praefabor, me et 
plurimum decipi et memoria labi posse'^ atque in auctoribus 
commemorandis multos scientem silentio praeterisse (plures certe 
imprudentem fugerunt); neque credas me vel minima ex parte tam 
vasto negotio satisfecisse nedum doctrinae fundamenta iacere potuisse 
qui nihil ferme possim. ad summam, non philologorum aut oratorum 
album contexebam - a quo negotio plane abhorreo - sed delicias fere 
meas recensui. itaque si quid tumultuarie dixerim, fidei condonabis. 
et quid permagnis catalogis opus? nobis haec ad exemplum et usum 
satis, ceteris ad dentes in nos exacuendos abunde satis. 



Michael Pokrovskius - ne tu multum miseriterque casum philologiae 
conquestus es. nimirum de re tam pulchra conclamatum est si homines 
ad tuam sententiam acquiescent, sed rectene video? Erasmi Cicero- 
nianum in manibus habes, tu, quem quidvis potius quam Erasmianum 
esse cognovi? . 

Sergius Sobolevskius - nunc quidem Erasmum denuo sumpsi, ut 
in memoriam revocarem quid ille de quoque aevi renatarum artium 
auctore sentiret. 

M. - profer quaeso, si quid seorsum a Ciceroniano sentias, a quo 
et ego recens sum et tu certe omnia argumenta in numerato habes. 

^ ^ Berolini enim atque NeapoU, ubi extr^ Scaligeranis proferendis, quorum ex multis 

mam huic operi manum admovebam, cum editionibus, solam anni 1740 testem 

multa, quae Mosquae mihi defuissent, producere oportebat). iUud praeterea erat 

volumina curiose evolverem, ita plurimi, incommodi, quod cum perpauca quaedam 

imprimis autem saeculi XVII, libri non excerpta Mosquae facta ad manum habe- 

reperiebantur, qui domi mihi praesto rem, in plerisque memoriae fuit fidendum. 

fuerunt (inde quaedam inconsultius admisi quae veto in ceteris bibliothecis excerpsi, 

cum in quibusdam aliis turn etiam in omnia mihi in promptu sunt. 



16 



S. - quid? ego quidem Erasmo assentior, fuerunt tamen multi qui 
post Erasmianam eloquentiae censurain eximiam dicendi laudem adepti 
sunt, nam eloquentia latina usque ad finem saeculi XVIII viguit, mox 
vero concidit (paucos tamen excipio, in quibus Henrici Eichstadii^^ 
nomen maxime elucet), dum posterioris aevi philologi rebus magis 
quam elocutioni attendunt. neque, tamquam efFeta natura, gentis 
grammaticorum laudi praeclara ingenia defuere, quorum antesignani 
iure censeantur Carolus Lachmannus, Otto lahnius, loannes Godo- 
fredus Hermannus, Fridericus Ritschelius, qui tamen omnes, cum 
rebus tractandis maiorem curam adhibuerint quam eloquentiae, in 
optimis latinitatis auctoribus iure numerandi non sunt; et profecto 
eloquentia manca putanda nisi dicendi ars facilitasque atque res ipsae 
ex aequo poUeant; tum et illud mihi maximi momenti videtur, non 
esse easdem res quas latine quis rite tractaverit quam quae theodisce 
apte explicantur. illorum autem virorum error vel maximus in eo 
versabatur, quod nuUo discrimine habito omnia theodisce exprimi 
posse crederent, scilicet nihil suspicabantur homines alioqui ingeniosi, 
aliud esse latine auctores interpretari aliud theodisce: utrumque 
quidem diverso genere utile sed non idem, hodie vero, cum homines 
nescio quo in doctrinis "progressu" gloriantur, eo usque progressum 
est, ut ipsa veteris eloquentiae umbra quae superiore saeculo per 
firigida academiarum loca tamquam superstes sui vagabatur, pro- 
pemodum evanesceret. 

equidem nunc hoc tantum ago, eos qui hac aetate lingua latina 
utuntur, emendate et latine scribere oportere. sin autem id minus 
assequuntur, melius vernaculis Unguis utendum erat. sunt tamen 
genera quaedam operum quorum gratia perit nisi latine scribantur, 
ut orationes, declamationes, narrationes de viris illustribus; quae si 
in barbaras linguas vertuntur, inepta saepe fiunt: nihil dicunt aut 
aliena loquuntur, ampullantur aut abiecta fiunt; latine autem scripta 

12 Heinrich-Karl Abraham Eichstadt 1772 - 1848. 



17 



sensibus valent, cum dignitate diserte dicuntur. constet suus quoque 
vernaculis Unguis honor, quapropter honestissime loannes Augustus 
Ernestus'^ sentire mihi videtur: "Neminem autem fore tarn ineptum 
latinae linguae admiratorem putem, quin malit librum patrio sermo- 
ne, sed recte et eleganter scrip turn, legere, quam qui latine quidem 
sit, sed barbare, aut ita scriptus, ut ab antiqua et vera elegantia 
abhorreat."*'' quam elegantiam Ernestus non solum in orationibus, 
sed etiam in scriptis de rebus naturalibus et philosophicis aliisque 
requirebat^^ fortiter eandem causam propugnat nepos eius his verbis: 
"qui verum quaerunt, et liberaliter iudicare volunt, alterutrum 
putabunt necesse esse, ut aut omnem latine scribendi dicendique 
consuetudinem aboleamus, aut, ilia servata, patiamur, ut, qui 
Latinitatis, vel eloquentiae studium commendant, perfectissimam eius 
formam proponant, summam artem requirant, mediocritatem 
damnent."i6 



^' de nomjnis scriptura (quae est 
Ernestus, non Ernes tins) v. infra p. 193, 
adn. 566. 

i"* lo. Aug. Ernesti, Initia doctrinae 
solidioris, Lipsiae ''1758, f. 14^. idem 
fere sentit lustus Christoph. Bohmer, 
Programma quo ad orationem De 
cognatione artium etc., Helmstadii 
1709, f. A\ 

^' sed audi quibus verbis sententiam, 
quam modo protuli, excipiat: "Atque 
etiam libri huius generis [libros ine- 
leganter scriptos dicit] saepe plus 
auctorum famae nocent, quam prosunt. 
Chris tiani Thomasii libri, qui patrio sunt 
sermone scripti, quoniam quandam 
vernaculam elegantiam habent, constat 
inter omnes, quam cupide sint a nostris, 
quam libenter lecti. Latini autem, quia 
germanicorum suavitatem non assequun- 
tur, sed impure sunt barbareque scripti, 
neque apud Germanos, neque apud 



exteros, ut opinor, multos lectores, aut 
magnam laudem, invenerunt <••■>. 
Neque dubito, quin idem fatum habituri 
sint hi, I qui post ilium apud nos tales 
de Philosophia libri latini prodierunt. 
Docet enim hoc omnium seculorum 
perpetua consuetudo, eos tantum de 
Philosophia libros, qui essent polite 
ornateque scripti, ab omni genere 
doctorum hominum lectos, et immor- 
talitatem adeptos esse, cum delectatione 
quadam omnium lectioni commenda- 
rentur: eos autem, qui nullam orationis 
commendationem haberent, ab unius 
tantum sectae hominibus lectos esse, 
et brevi tempore in contemtum venis- 
se, omninoque cum auctoribus paul- 
latim interiisse." lo. Aug. Ernesti, Initia 
doctrinae solidioris, op. cit., f. 14^ sq. 
^^ loannis Christ. Theoph. Ernesti, 
Lexicon technologiae Latinorum 
rhetoricae, Lipsiae 1797, p. XXV. 



non igitur in eo laborandum est, ut quam plurimi latina lingua 
hodie libri symbolaeque scribantur, sed ut quam latine. hoc nisi 
facimus, in eodem prorsus barbariei luto volutamur at que ii qui 
male vernaculis Unguis utuntur. longius tendit hoc meum indicium, 
neque enim patiar eos qui, cum humile atque abiectum genus 
scribendi colant - quod genus ipsi medium vocant, cum eorum 
mediocritas ad illud potius spectet: "utinam frigidus e«ses aut calidus! 
sed quia tepidus es et nee frigidus nee calidus, incipiam te evomere 
ex ore meo"^^ -, praeclarum se aliquid agere arbitrentur. tales homines 
videtur mihi Cicero reprehendisse, cum diceret: "etenim a vobis 
salubritas quaedam, ab eis qui dicunt salus ipsa petitur"i^. quid enim 
fiet, si salus ipsa fervorem suum perdat et frigore se commendare 
incipiat? habes iudicii mei summam. nunc facili coniectura videre 
licet quid de quoque recentiorum sentiam. sed quoniam de omnibus 
agere longum neque magnopere necessarium est, fortasse de 
saeculorum tantum XVII et XVHI latinitatis auctoribus disserere 
sufRciat. sunt enim illi multo minus quam ceteri recentiores in 
manibus. 

M. - fac quaeso me tuae doctrinae, quam scio permagnam esse, 
participem; atque nisi molestum est, die si quos eloquentes noveris, 
quorum libri hodie quoque obsoleti non videantur et nobis qui 
latinam eloquentiam exercemus legendos putes. nam ut nunc res 
sunt, nomina quaedam recentiorum aures nostras personant, sed 
interius non descendunt; quod quidem novellorum grammaticorum 
culpa est qui auctorum Kavova susque deque habent, neque curant, 
qui recentiorum inter principes sint numerandi, qui in secundariis 
consistant, qui tertiani habeantur vel inferior es nominentur, qui 
denique in miserae plebis faece relinquendi sint; et cum omnia legenda 

^^ Apocal. 3, 16. cfr. Michael de 
Albrecht in: Vox Latina, t. 27 (1991), 
fasc. 105, p. 452. 

18 Mur. 29. 



19 



at que edenda putent, hoc ipsum adeo incuriose faciunt, ut vix unum 
aut alterum invenias, qui ipse recentiorum lectione delectetur. neque 
hercle id facile esset in tanta rerum confusione. quotus enim quisque 
eruditorum hodie rem vere aestimat? ita est: dum unum quemque 
recentiorum nullo discrimine habito dignum putant, qui disser- 
tationibus atque symbolis misere exagitetur, universes in luto iacere 
sinunt. atqui si eadem antiquis grammaticis mens fuisset, neque 
de primatu quondam Vergilii et Ciceronis constaret, posteri, credo, 
neque Vergilii neque Ciceronis opera haberent: facile enim est in 
indiscreta turba perire. et nonne nobis potissimum maxime 
ignominiosum est, praeclara ingenia debita laude fraudari pati? sed 
haec hactenus. ceterum, cur recentiores omnino legend! sint, non 
video. 

S. - quam abrupte ad ultimam banc sententiam transiluisti! ordi- 
ne tamen progrediar. atque primum Kavovai; a me expectare noli, 
qui ita grammatici nomen tueor ultroque agnosco, ut grammaticorum 
quoque ineptias atque levitatem in virtutibus ponam. deinde, desinas, 
quaeso, aliquando permagnam mihi istam doctrinam obtrudere, quae 
si aliqua, et quidem perquam mediocris, in me cadit, non tamen 
mihi, homini grammatico, ad recte disputandum prodesse potest, 
nam 

fj JioXuiSpeiri xocXettov KaKOv, oaxiq dKapxei 
Y^Mcrariq- wq exeov naiq 65e ^aOXiv exei'^, 

qviamquam, ut eiusdem poetae verbis utar, twv 5' etecov fi SeKccq 
o\)K oXiyri^''. dicam itaque simpliciter, qui ex recentioribus mihi 
placeantj qui minus, quos plane ineptos putem, securus hoc genus 
nugarum: an scriptores qui mihi probentur aliquid ad rhetoricae 



19 Call. fr. 75, 8 sq. Pf. 

20 fr. 1, 6Pf. 



20 



historian! conferant necne, quid sit imitatio, quid aemulatio, cur 
mihi probentur, cixr omnino quaerendum sit qui sint optimi - nam 
ista hominibus morosae diligentiae relinquo, qui aliorum commodis 
fortasse consulentes, sua plerumque neglegunt; neque animus est 
mihi talibus argutiis diffluere, neque ea aetas, qui senex sum vere 
Acherunticus. et quid multis disputandum? res in manu est. ut bene 
scribas, opus est primum ut scribas latine, deinde ut latine, turn ut 
vox tua in scripto quasi audiatur. auctores autem legendi sunt cum 
delectu, primum eloquentes ... 

M. - sed quos mihi eloquentes auctores dicis? num Vallam^', qui 
de latinae linguae elegantia libros conscripsit? at eius Elegantias 
Ramirezius de Prado^^ inelegantes appellat. num Paulum lovium^^ 
historicum, mea quidem sententia, sui aevi floridissimum.'' eum 
Lipsius^'', maximus ilk latinitatis auctor propter latinitatem laudat^^ 
et clarissimus iureconsultus Andreas Alciatus^^ vel Tacito anteponere 



21 Lorenzo Valla 1407 - 1457(6). 

22 Lorenzo Ramirez de Prado fl. saec. 
XVII in. 

25 Paolo Giovio 1483 - 1552. 

24joestLips 1547 - 1606. 

2' id quod sequitur Lipsii de lovio 
iudicitun, etiamsi longius, excerpsi tamen 
quia locus abditior est et mihi hoc adminiculo 
fecto in posterum facilius in memoriam 
revocandus: "Paulusjovius multorum judicia 
magis acerba quam libera experitur. Acriter 
valde in virum eunt. Ego de eo sic censeo, 
stilo bonum gravemque esse et plane ad 
historiam: judicio ac fide I ambiguum. Ubi 
affectus non distrahunt, rectum; ubi illi 
adsunt, obnoxium. Ad gratiam scilicet se 
dat et auram. Laudationum nee caussam 
saepe habet, nee modum. Gcnti suae, Vastio, 
Medicaeis nimis ex professo addictus. His 
quidem ita ut Laurentium Medicen parricidii 
reum velut apud judices agat. Orationibus 
quoque aut fiigidus interdimi, aut ineptus. 



Laudandus tamen legendusque ob 
multiplicem et variam rerum seriem, quas 
redegit composite et dilucide in unum 
historiae corpus". J. Lipsii Ad libros 
PoUticorum notae, et de una religione liber, 
Vesaliae Cliviorum 1671, p. 47 sq. (in lib. 
1, cap. 9). 

26 Andrea Alciati 1492 - 1550. dr. opus 
eius q. i. De verborum significatione lib. IV 
et eknchus dictionum quae enodantitr in 
its, Lugduni 1536. fuit quidem 
iurisconsultus, sed tarn bonae notae, ut ab 
invidis grammaticus potius quam iuris- 
consultus appellarettir, cfi'.: "Nam ab iis, 
qui turn primas sibi in iuris scholis 
vindicabant, in Grammaticorum potius quam 
lurisconstiltorum numero est habitus." In 
secundum partem operum Francisci 
Duareni ... Nicolai Cisneri ... praefatio, in: 
Francisd Duareni ...In lib. IV Cod et tertiam 
partem Digest, commentarii ... Aureliae 
Mobrogum 1608, i. 3^. 



non dubitavit^^, maximus vero criticus (Scaligerum^^ dico) de negotio 
praefracte deicit^^. num Thuanum'", Lipsium, Casaubonum? at traducife 
eos Scioppius^' , qui tamen miserabilis litterator dicitur ab Hornio'^ 
canisque grammaticus audit a Lambecio - haec enim narrat 
Facciolatus" ille latinitatis deus. qui quidem deus Lastesio''' non 
semper adeo venerandus videbatur". Muretus"' leniter quidem, sed 
multis locis corrigitur a Ruhnkenio. idem Ruhnkenius in Ernestum 
ilium, qui Cicero Germanorum cluebat, multa notare potuit, si hoc 
agere voluisset". quid si in Gesnero'^ Gesnerus ipse inveniebat quae 



^^ cfr. Octavii Ferrarii Opera varia, 
Wolffenbuttelii 1711, p. 224. 

^^ Joseph Justus de la Scala 1540 - 
1609. 

^^ "Paulus lovius mendacissimus et 
Guicchiardino inferior, nimis afFectato et 
luxuriante stylo, potius quam castigate, 
utens." Scaligerana, Cologne 1695, p. 213 
(meliof editio est anni Amstelodamensis 
1740, sed haec plerumque non erat mihi 
ad manum, hoc semel monuisse satis erit). 
dr. RolandiMaresii iudicium: "Paulus lovius 
<•••> mihi nequaquam ea existimatiohe, 
quam vulgo habet, dignus esse videtur. 
Quantum enim sentio, non bonus est 
historiae scriptor nee iudicio satis valet: 
qui si vemacule scripsisset, nullo in nume- 
ro haberetur. Latinus enim sermo quasi 
fucus quidam labes illius multas contegit: 
qui prima specie elegans videtur, nam bel- 
le sonat, et quibtjsdam imponit, mihi non 
item, vix enim Latinus est; certe minime 
purus, tottisque idiotismis scatet; nihil fere 
proprie efiert, sed plerumque TtepicppoecmKcoq 
loquitur,, nee pene uUa vox est sine 
epitheto." Rolandi Maresii Epistolarum 
philologicarum liber primus, Lutetiae 
Parisiorum 1650, p. 132 iepist. 41). 

50 V. infra p. 103. 



"v. infra p. 180. 

" Georg Horn 1620 - 1670. 

'5 Jacobi Facciolati, Orationes X, 
Lipsiae 1725, p. 13, 

''' Natale Dalle Laste, sive Lasterio, sive 
Lastesio 1707 - 1792. is optimus latini- 
tatis auctor habebatur, dr. Lagomarsini 
iudicium in adnotationibus ad Josephi 
Mariani Parthenii Electricorum lib. VI, 
Romae 1767, p. 95: "tanta Latini sermo- 
nis praestantia atque excellentia, quantam 
in paucis suspidmus". dr. "con ogni ra- 
gione egli [sc. Lastesius] van|tarsi poteva 
di avere luogo fra li piii eccellenti scrittori 
Latini" Narrazione dell'ahate lacopo 
Morelli intomo all'abate Natale Lastesio, 
in: Lettere familiari dell' abate Natale 
Lastesio ..., Bassano 1805, p. K sq. 

'^ Lastesius reprehendit Facciolatum 
propter formam "Aeneidimi" (loco "Aenei- 
dos"): "Ma quel che piu mi fa maraviglia 
si e, che Facciolati Latinitatis Deus scri- 
ve anch'egli Aeneiduni' Lettere familiari 
dell'abate Natale Lastesio ..., op. dt., p. 98. 

'<> Marc Antoine Muret 1526-1584. 

' "^ dr. Vita Davidis Ruhnkenii auctor e 
Daniele Wyttenbachio, Lugduni Batavo- 
rum 1799, p. 228. 

'^ v. infra p. 192 sq. 



22 



reprehenderet'^? rursum in Ruhnkenio Bergmannus'"' et Friede- 
mannus'^i quaedam correxerunt''^. atqui in Bergmannum et Friede- 
mannum, nomina obscura, nemo scripsit. credo, quia nemo novit, 
pfaeterea omnis ilia Mureti atque Ruhnkenii laus emendati sermonis 
nunc friget, nam illorum temporibus multi libri horridae latinitatis 
legebantur, nunc vero si quid legitur Caesar aut Cicero aut Livius 
est; itaque munditiam quidem sermonis utcumque tueri possumus 
dum barbaros auctores non legimus. et Muretus, melior ille ingenii 
quam aetatis scriptor, si Ciceronis aequalis fuisset, .ne Hortensio 
quidem cederet. attamen plus hercle damni ex lectione recentiorum 
capimus quam fructus, cum locutiones a latinitate alienae occulto 
nobismet non sentientibus blande obrepant, et quamvis cauti multum 
ex squalore eorum trahimus. etenim difficile est in culina 
ardentissima habitare quin male oleas. at quid credas mali nobis 
potissimum accidere posse quibus nullum aetatis tempus a lectione 
recentiorum vacuum fuit - nam et tu studia tua a Petrarca auspicatus 
es, et ego ab Erasmo, - si etiam qui numquam recentiores attingunt 
peiusque hydro, cetera incuriosi, vitant, barbarismis tamen eorum 
scatent? quotusquisque nunc est qui "hodiernos scriptores" vel 
"hodiernos mores" non usque ad fastidium blateref'? accedit, quod 
qui pure satis scribunt, bene plerumque non item; et ieiuni atque 

'^ dicere enim solebat (teste Friderico ''^ Friedrich Tratigott Friedemann 1793 - 

Augusto Wolfio): "Non multa scripsi, 1853. 

sed relegendis, quae scripsi, interdum ''^ D. Ruhnkenii orationes, disserta- 

erubescenda deprehendo." F. A. Wolf Hones et epistolae. Cum suis aliorumque 

Litterarische Analekten, Berlin 1817, adnotationibus ediditFrid.TTaug.Fnc- 

vol. 2, p. 486. cfr. "utinam non illud in demann, Brunswigae 1828. 

omnibus meis libellis observarem, exci- "" cfr. "Hodiernus, heutig, ist nur 

dere mihi solere, quae ipse damnem, beschrankt auf die Bedeutung der 

quae excidere mihi potuisse, cum indig- heutige Tag, nirgends aber findet es sich 

natiuncula quadam mirer," lo. Matthiae in der allgemeinen ^edeuXung jetzig, 

Gesneri Opuscula minora argumenti jetzt lebend." J. Ph. Krebs, J. H. 

varii, Vratislaviae 1743, t. 1, p. VDI. Schmalz, Antibarbarus der lateinischen 

''" Janus TheodorBeigmann 1795 - 1878. Sprache, Basel "^1905, vol. 1, p. 655. 



23 



aridi evadunt, dum proculcatis et vulgo tantum protritis locutionibus 
orationem instruunt. sed quid, malum!, in universum de eorum'' 
dicendi genere dicam qui dum vernaculis Unguis utuntur etiam 
prudentes homines videntur, cum autem latine scripturire coeperint, 
protinus mirifici esse volunt, at que tam a communi hominum con- 
suetudine abhorrent ut in alium se terrae orbem abreptos esse credant 
ubi homines non homines et omnino omnis humanitas atque indicium 
ludibrio habenda. et quid est aliud recentiores legere, nisi huic vitio 
indulgere? vides iam, quam difRcilis in tantis rerum tenebris res sit 
latine scribere. itaque, ut nunc mea sententia stat, non procul absum 
quin in forulorum pulverem relegatis recentioribus antiquos tantum 
eosque admodum paucos nocturna diurnaque manu versandos 
censeam. 

S. - tune putas me eo insaniae venisse, ut spretis antiquis, 
recentiores tantum evolvendos putem? in omnibus quidem recen- 
tioribus invenies verba parum propria et locutiones minus latinas, a 
quibus cavendum quidem puto, neque tamen ideo a lectione 
abstinendum. non enim singula verba artificem scribendi faciunt: 
spectandus est sermonis habitus et quasi mens, quae si alta contigerit, 
si compositio probabilis, sententiae congruae, ingenium denique 
romanum (in quo vel maximum positum) - non est cur talem auctorem 
spernamus. turn, quaeso, quomodo ipsi hodie prudenter latine scribere 
possumus, si numquam eos respictmus qui idem antea temptarunt? 
nam friget sine ingeniorum comparatione omnis aemulatio. tu nimia 
mihi in recentiores flagrare invidia videris, quos omnes una sententia 
damnas. praeterea si omnia nigra fieri vis, et Cicero plerumque nimis 
lentus videbitur: velles statim diceret quod dicere instituisset, et 
Muretus in orationibus verbis multis nihil dicit, et Lipsius nihil ad 
Tacitum', Ruhnkenius vero ad oceanum cui Goethe nomen est, et 
ego alieno saeculo intempestivae elegantiae sectator, et tu ineptus 
qui haec quaeris. sed ista cum veritatis speciem habeant, contraria 
tamen non pervertunt: et Ciceronis humanitas ubertate maxime com- 



24 



mendatur, et Mureti ingenium miraculo est, Lipsii gravitas virtuti 
quam Tacitus ipse a longinquo tantum admirabatur proxime accedif'^, 
Ruhnkenius multa melius vidit quam Goethius qui aestheticae (sit 
venia verbo) nubibus interdum se infuscabat; quin etiam haec omnia, 
quod alba sunt, veriora mihi nigris illis videntur. 

itaque veteres omnes legendos censeo; recentiorum vero legendi 
sunt neque pauci neque admodum multi. si sententiam meam audire 
vis, splendeat mihi in oratione ex assidua lectione comparata Ciceronis 
maiestas, humanitas Terentii, simplicitas Nepotis, laeta industria 
Varronis, pressa Sallustii vis, quibus accedat serena mens Quintiliani, 
curiosa gravitas Plinii avunculi, amabilis gratia Plinii minoris, valida 
sensibus oratio Taciti, felix audacia Vellei Paterculi, quin etiam 
petulantes et improbi Senecae impetus, dulcia vitia Rori, doctae 
blanditiae Gellii, ingeniosae artes Frontonis, nee non candor Celsi et 
fiorida Columellae diligentia; iis iungentur ex antiquis alii complures 
quos omnes hue adducere alienum foret; praeterea poetarum fontibus 
rhetoricae agri assidue irrigentur quo viridiores fiant, et rursus nimis 
luxuriantes philosophorum lectione depascantur. 

M. - desine, quaeso. essene quemquam tarn otiosum, quin immo 
tam improbe laboriosum, qui omnia haec legere, nedum in unam 
orationis faciem tam diversa atque secum pugnantia conflare possit? 
si tamen reperietur quis tam multis furiis exagitatus, eum non modo 
bonum oratorem sed ne sanum quidem hominem putabo. 

S. - cui ad multam lectionem non vacat, ad eloquentiam ne aspiret. 
auctores inquam legendi sunt, nemo imitandus. boni praecipue quam 
minime imitandi, sed mirandi atque attente legendi. nam non 
imitatione erudimur, sed contemplatione rerum magnificarum, quae 
contemplatio nos meliores reddit. omnino ad indolem linguae latinae, 
quae diligenti tantum lectione comparatur, non ad singulos auctores 

'''' Lipsium non tantum Cornelianis superiorem esse censet Famianus Stra- 
sensibus non imparem interpretem, da (Prolusiones academicae, Romae 
sed etiam in quibusdam Tacito ipso 1617, p. 35). 



25 



scribendum. hoc enim modo efRciamus ut ex multis elementis unum 
corpus confletur, qui unam habeat animam. ea autem indoles nisi * 
multis perlectis at que inter se comparatis perspici non potest, loquatur 
quisque ad pectus suum'", quod si cui vehemens permagnum sinuosum 
contingat, is licet periodis se involvat; cui vero minus - concisis 
sententiis loquatur. quare non minus Lipsianam brevitatem quam 
Mureti periodos admirari soleo. neque tamen sermo latinus huius 
temporis simplicior esse debet, quam Lipsii Mureti Ruhnkenii 
aliorumque bonorum auctorum: ignaviae utique non est indulgendum. 
neque eos moror, qui haec quia difiicilia sunt, spernunt. est enim 
hominibus penitus insitum ut praeclara omnia fieri non posse 
priusquam sint facta iudicentur. formemus autem orationem verbis 
antiquis sensibus nostris. quibus vero nulli altiores sensus suppetunt, 
relinquant hoc negotium, aut omissa eloquentiae cura res tantum 
rite tractent: neque enim in re tenui tenuem gloriam assequentur, 
modo latinis vocabulis apte uti sciant. nobis tamen, qui eloquentes 
esse volumus, absit morosa circa vocabula diligentia: habitus universae 
orationis spectandus; et nos nova fingere liceat, et latius vagari quam 
ut a grammaticis praescriptum - nam et nos, si ita fert, latinitatis 
auctores sumus - dummodo in universum ad indolem linguae latinae 
respondeamus et idonea auctoritate, quae non solum a Cicerone, sed 

"*' ad suum quisque ingenium loqua- tribui posse videntur, ut sanguineis 

tur, non ad auctorum. hoc est simiarum, Cicero in pluribus scriptis suis (in libris 

illud hominum. itaque nimius mihi philosophicis, epistulis ad familiares, nee 

Breithauptius vide tur, qui dicat: "<■■•> non in quibusdam orationibus); cho- 

proponat modo ad imitandum, si cho- lericis Plinius Secundus (inprimis in Pa- 

lericus est, cholericum, si sanguineus, negyrico, qui absolutissimum ambitiosi 

sanguineum, si melancholicus, melan- atque elatioris stili exemplum nobis 

cholicum scriptorem; et excitata pro- sistit); et melancholicis Rorus, aut quivis 

pensione, omnia sibi ex voto fluere, alius difficilis oris scriptor ad legendum 

mutato vero auctore, felicem hunc sue- proponetur." Christiani Breithauptii Pro- 

cessum iterum cessare, facile depre- gramma de latinis anctoribus , qui pro 

hendet. Quocirca latinitatis auctores pro stilo legendi sunt, Helmstadii 1720, f. 5^. 
diversitate temperamentorum ita dis- 



26 



etiam a SjTnmacho aliisque petenda, nos adversum iniquos iudices 
tueri possimus. ceterum non veteres usque sequamur: videamus 
aliquando si per nosmet ipsi sapere possimus et posteris cedro digna 
monumenta relinquere. nam et recentior aetas nova quaedam in- 
duxit, quae manent. quod si negamus, futilis est tota haec de elo- 
quentia recentiorum disputatio. 

quod vero in nostro quem instituimus sermone maximum est, his 
quas supra memoravi dotibus quamvis instructissimo oratori, nisi 
gratia eius recentiorum lectione cumuletur, semper aliquid ad per- 
fectam humanitatem deerit. penitus quidem veterum lectione 
imbuendi sumus, recentiores tamen sedulo evolvendi sunt vel eo 
consilio, ut ad antiquos quasi per gradus quosdam ascendamus. nam 
Ciceronis splendor ita primum oculos perstringit, ut caecutiant 
aspernenturque caeleste illud lumen, itaque clarae luci paullatim 
recentiorum lectione assuescendum; quare non absurde Wyt- 
tenbachius, qui sese ad latinitatis studium quodammodo magis legendis 
Mureti orationibus, quam ipsius Ciceronis excitatum fuisse fatebatur, 
et si quid ad scribendi facultatem profecisset, eius se magnam partem 
Mureto debere'"^. et memini me Petrarcae lectione primum impetum 
ad Ciceronem legendum cepisse. hinc Cicero totum me sibi artissimis 
amoris vinculis devinxit. tum noctes - atque illarum noctium memo- 
ria dulcissimum amoris pignus manet - usque ad ipsum mane cum 
Somnio Scipionis vel Tusculanis transigebantur, tum lacrimae iUae 
felices, tum suspiria, et ego cum prima luce domo egressus fervida 
mente plenisque auribus - nam procedente lectione saepe vox 
erumpebat - fessus simul et felix ad obeunda miserae munia vitae 
egrediebar. fateor me amore perculsum virtutes Ciceronis primum 
parum intellexisse, sed mens irrequieta iam tum thesauros prae- 
sagiebat; quos denique ut vidi, ut peril, et sunt illi maiores, quam ut 

''^ vide D. Wyttenbachium in: 5z^/?o- laneae doctrinae liber primus, 
theca Critica, pars 10, p. 115; et id. in: Amstelodami 1809, p. 209. 
0tXofia6iag tcc ajtopdSriv. Miscel- 



27 



mente complecti possint. quid? oratio Ciceronis nunc tamquam con- 
tinue spiritu periodis involvitur, nunc in planas sententias explicatur, 
nunc concisis distinguitur; nunc sublimia nunc terram tuta petit; 
plena, ubi visum est brevis: humilis media summa. sed vel maxime 
mihi ille placet cum fulgurat atque omnia miscet: summa imis; instat 
atque torrentis instar per devexa violentius tamquam per riparum 
angusta coartatus fertur, cum canoro sensuum impetu ruit reconditae 
sapientiae arcana secum volvens, ripas aureis sententiarum ramentis 
ditescens - tum enim modo ex abrupto tonat, modo ... 

M. - ohe, iam satis est, sat prata biberunt. scio te in Ciceronis 
laudibus totum diem consumere posse, sed paulo abducendus es ab 
hoc pabulo, ubi latissime vagari soles, tu vero non vides, te abiectam 
sane condicionem recentiorum depingere, quorum eloquentiam, si 
qua est, non propter se ipsam esse expetendam? cum autem dicis, 
legendos quidem esse recentiores, sed eo consilio ut Cicero atque 
veteres legantur, hoc quemadmodum dicas non intellego. nam si 
recentiores isto pacto legendi essent, fatendum tibi erat, non iis 
amplius operam dandam simul ac primum viam ad Ciceronem aliosque 
veterum patefecissent. 

S. - non movet te quod si via ipsa Optimo cuique recentiorum 
cum veteribus communis est, non de veteribus aut recentioribus 
amplius agitur, sed de nobis ipsis, ne devii scilicet erremus? neque te 
movet, quod ea ipsa via sine recentioribus nusquam reperiri potest? 
nam neque tam acre est nobis ingenium, ut antiquorum ingenia nisi 
a magnis recentioris aevi viris monstrata videre atque intellegere 
cum fructu possimus, neque tamen tam inique de natura humana 
comparatum est ut, semel monstrata via, non ad ulteriora per se 
facile tendat. itaque per vices quasdam ad optima quaeque ascen- 
dendum puto: et sicut Petrarcam Cicero amore Ennii imbuit, ita ego 
perlecto Petro Bembo primum intellexi quantum Cicero excelleret. 
duce Lipsio ad Tacitum perveni, Erasmo hortante Hieronymum amare 
didici. denique veteres et recentiores legendi sunt, non ut qui nusquam 



28 



errent, sed quia ad meliora nos vocant. ut autem ad causam 
recentiorum revertar, huius saeculi in auctores antiques commentarii 
- hoc enim exemplo uti libet - scientiae potius quam humanitati 
servire videntur: etenim neminem credo tarn durum atque inhumanum 
esse ut istas in immensum crescentes hodie scribentium moles haurire 
possit. vis omnes Ciceronis epistulas iucunde commodeque legere? 
aggrediare Pauli Manutii'*'' commentarium. at errat ille interdum; er- 
rat, fateor, sed Ciceronem amat, sed orationis leporem sentit et feli- 
citer exprimit. longe aliter qui hodie grammaticam profitentur: inficeta 
omnia et sordida tantum diligentia conflata invenies. ad minutias 
enarrandas fortasse boni, sed mali duces si totum Ciceronem perlegere 
vis. 

M. - illo tempore Manutius vixit, quo Cicero criticorum inopia 
laborabat, nunc vero ipsis remediis laborat aegerrime, medicorum tur- 
ba ita circumventus, ut viva (ut dicitur) vox eius vix ad kctorem perveniat. 
et non dico de criticis (ei enim optime de auctoribus hodie quoque 
merentur), sed de eis qui nubila captant, intertextualitatis (cum barbaris 
enim bar bare loquendum est) monstra producunt, aut de Ciceronis 
humanitate ipsi barbari disserunt. isti enim dum tales tricas curant, 
tempus certe numquam habuere ut totum Ciceronem commode 
iucundeque perlegerent. istos miseros esse iubeo. 

S. - quo magis Manutium tibi commendo. lege Manutium si excors 
non es; eo perlecto aditus ad Ciceronem patebit, deinde, dum summam 
tenes, facili negotio de singulis rebus minutiisque, si quid opus sit, 
huius temporis commentaria symbolasque criticas consultabis. sin 
vero versa vice opus tentabis, minutiis iis symbolarum atque com- 
mentariorum qui hodie scribuntur oppressus, numquam, non dico 
omnes Ciceronis epistulas (nondum dixi omnes auctores antiques, 
quod utique perfecti philologi munus semper fuit eritque) legere 
possis, sed ne unam quidem epistulam sine suspiritu videre queas. 

't' Paolo Manuzlo 1511 - 1574. 



29 



M. - restant adhuc fortasse, qui cum huius temporis commentarios 
libenter pervolvant, veterem tamen commentandi rationem non 
spernant, neque enim credo deesse erudites, qui animi causa Ciceronis 
epistulas cum commentario Manutii legere malint, sed ii perpauci 
sunt, cum plerique eorum qui hodie litteras profitentur ideo auctores 
legere videantur, non ut ipsi meliores evadant sed ut mendas auctorum 
expiscentur vel aliquid novi praepostera diligentia construant. 

S. - quod perinde est, ac si quis laetissima prata eo consilio 
pervagetur, ut inveniat ubi segnior aut nulla herba sit ibique se mire 
delectet corpusque prosternet, moleste ferens amoenitatem loci, hodie 
vero ipsa adnotationum mole auctores excutiuntur, vix delibati. cer- 
te citius Ciceronem totum perlegero, quam centesimam partem 
symbolarum in eum. sed laborandum est in Manutio. fateor. at non- 
ne peius atque adeo infelicius laborandum in symbolis, quae legimus 
atque - ingenue fateamur - ipsi interim conscribillamus? ilk tamen 
labor voluptatis fructum fert, hie vero taedium ac triste senium 
parit. 

M. - voluptatem istam quidem, quam dicis, non sperno; sed 
quomodo ea ad studia nostra conferat, nondum video, atqui si meliores 
nos reddere volumus, melius, credo, nobis erat, missis ambagibus, 
non intempestivam elegantiam captare aut mendas librariorum 
exquirere pulicesque excutere, sed nos ad sapientiae studium conferre. 

S. - quae si unam tantum speciem haberet, expediret fortasse 
sapientiae studium. nunc vero cum incerti err emus, neque lux ulla 
appareat, temptanda est via qua, maiorum studiis adiuti, per nosmet 
ipsos sapere possimus. certe, naturam furca expellere, auctor numquam 
ero. itaque si quis nescio qua dulcedine captus, maiorum auctorum 
barbariem exhorrescat atque libros eorum vernacula lingua conscriptos 
non alia de causa aspernetur quam quod sordide sentiant atque 
loquantur (necesse est sordide sentiant, qui abiecte loquuntur), is 
mihi meliorem de se spem concipiat, eum virum bonum atque bonum 
oratorem futurum esse proclamo; hac tamen condicione: si ingenio 



30 



scribendi exercitatio at que plurima lectio accesserit. habes iam quid 
in universum sentiam, nunc, age, ad recentiorum causam redeamus. 
atque quoniam argumentis me agere voluisti, argumentis amplius 
non agam, sed ipsa recentiorum tractatione monstrare conabor, quid 
quisque ad eloquentiam conferat. 

M. - accipio legem; tu vide, ne ea abutare. 

S. - ego vero adnitar, uti severum iudicem praestem: aliter enim 
mihi non credes, ut qui scias, me recentiorum fautorem semper 
fuisse. nolim equidem in oratione mea videri longior, sed quid faciam, 
cum immensa mihi undique saec. XVII et XVIII turba auctorum 
ingruat, ut nulla alia aetas librorum copia magis laborare videatur''^? 
nam saeculum XIX multo minus libros latina lingua conscriptos fudit. 
itaque, cum constet multos quidem chartas atramento oblevisse, 
paucos vero insignite eloquentes extitisse, ut vix singulos singulis 
aetatibus optimos auctores invenires, copia cum delectu enarranda 
est neque omnium quos legerim hie censuram agam, ne sermonem 
meum in infinitum extendam: lectissimos potissimum tractabo. mul- 
ti tamen in indicium vocandi vel eo, quod bonorum auctorum virtutes 
ex comparatione minus idoneorum melius perspiciuntur. atque ut 
statim sententiam meam aperiam, inter recentiores principes latinae 
eloquentiae Muretum, Lipsium, Ruhnkenium esse censeo. hi enim 
summam doctrinam cum summa eloquentia iunxere; nam illos 
triumviros (Salmasium Scaligerum Casaubonum dico) cum singular! 
studio in altiores litteras colendas incubuissent, maiore felicitate in 
re critica atque in antiquitate indaganda, quam in latini sermonis 
elegantia usos fuisse, nemo qui scrip ta eorum noverit, infitias ibit. ex 
iis autem quos dixi eloquentiae principibus unus Ruhnkenius in 
disputationem nostram legitime cadit, cum Muretus saeculo XVI 

''^ cfr. "Equidem si unquam alias, nos- copia Scriptorum laboremus" Matthias 

tro imprimis aevo scribendi illud Henricus Burchardus, Laurus Cimbrica 

plurimos cepit cacoethes, adeo ut cum ar esc ens ad bust a TOY IJANY 

majores nostri penuria laboraverint, nos Morhofli, Liibecae [sic] 1695, f. 5^. 



31 



mediante, Lipsius vero sub finem eiusdem saeculi floruerit. sed 
Ruhnkenius praeclare fecit quod Mureti opera edidit (utinam nostro 
saeculo ederentur atque in manus hominum devenirent, qui hodie 
latine scribere conantur), cum et ipse Ciceronem ducem sibi 
proponeret et sentiret Muretum ea felicitate TuUianam expressisse 
eloquentiam ut, nisi res quas tractasset recentiorem scriptorem 
proderent, ipsum Ciceronem a te legi putares''^; haec, cum ex parte 
valde probem, de integro tamen rem ordiri velim. 

M. - iam Ciceronem mihi denuo iactabis. 

S. - quidni iactem? Cicero thesaurus est, quo pauci honeste uti 
queunt. itaque de iis primum agam qui ex professo Ciceronianae 
eloquentiae se addixerunt neque tamen dubiam eloquentiae laudem 
adepti sunt, et quoniam magnae quaestionis rem aggredior, latius 
fines orationis meae proferam usque ad initium XVI saecuU excurrens. 
atque omnibus, qui iure Tulliani nominis capita censentur, praestat 
Muretus. is quidem non tam laboriosa imitatione quam largo spiritu 
et felici impetu valuit; etenim, teste Scaligero'", vel optimae epistulae 
Mureti vel minima temporis iactura consarciebantur; et feliciora fere 
litteris argumenta tractavit quam Paulus Manutius, cuius epistulae 
itidem inter optimas feruntur: rem tamen Muretus melius tenet, 
sensibus numquam languet. 

M. - at idem in orationibus studuit quam multis verbis quam 
minime dicere. 

S. - sed hoc vitium - si copia vitium appellanda est - omnium 
Ciceronianorum, quos vocant, est; neque, credo, in eo potissimum 
grege nescio cuiusdam altae sapientiae viros, ut Blasium Pascalium, 
quaeras. 

M. - est itaque maxima latinae orationis laus apte atque copiose 
communia tantum dicere? 

''^ D. Ruhnkenii orationes, disser- Friedemann, Brunswigae 1828, p. 488. 
tationes et epistolae. Cum suis aliorum- '" vide in Scaligeranis, s. v. 
que adnotationibus edidit Frid. Traiig. 



32 



S. - minime. immensum enim quam interest quo animo dicas. 
profecto pusilli animi orator nihil aliud quam communia et frigidos 
sensus loquetur. felix vero Mureti ingenium nusquam magis 
cognoscitur quam in partibus ubi non habet quod dicat: turn enim 
lectorem maxime secum rapit. atque hoc maximis tantum ingeniis 
contigit. simili de causa Rabelaesium maxime admiramur: ruit ille 
facundo ore, neque ubique scias quid dicere velit - nihil dicit sed 
quam facunde ubertimque id ipsum nihil! (hoc usus sum exemplo, 
ut qui sciam te multo magis scriptores admirari solere, qui vernaculis 
quam qui latinis litteris utuntur). nam rebus narrandis, quae si magnae 
contingunt, non est difficile magna praestare, difficile vero sine rerum 
pondere magnifice loqui. 

M. - mira doces. et quid Quintilianus, si haec audisset, diceret? 

S. - in hanc sententiam iret, si coniectare licet, et nonne hoc 
maxime oratorium est, movere et delectare? hoc praestat Muretus 
plenissime. nam quod bene satis, pro rebus quidem quas tractaverat, 
docebat, ne tu quidem neges. est praeterea alia condicio veterum 
alia recentiorum: Muretus non in foro sed in auditoriis disserebat; 
itaque omni forensi pulvere excusso, artem tantum agebat, non 
pugnam. atque sicut forensi pugnae ferrea magis arma conveniunt, 
ita auditoriis auro interdum et argento distincta. Muretus vero eo 
nomine laudandus, quod armis suis aliter quidem atque Cicero, sed 
aeque bene usus est. 

M. - at Ruhnkenius cum Muretum laudaret, ob unam tantum 
rem laudabat, scilicet eum propter similem nescio quam ingenii 
formam tam feliciter Ciceronem imitatum esse, ut paene Ciceronem 
ipsum in Mureto renatum esse videre sibi videretur, et certe integrum 
Ciceronem expressisset, nisi propter saeculi labem necesse esset ut 
minor Muretus evaderet. nuUam itaque aliam quam imitandi virtutem 
extoUit in eo Ruhnkenius. ego certe, mallem nullius homo ingenii 
esse quam ut tali laude mactarer. 



33 



S. - etiam Ruhnkenio errare licet, equidem puto (neque hucusque 
Ruhnkenius mihi contradiceret) verba glomerare, periodos moliri, 
idem semper multimodis dicere, non esse Ciceronem exprimere: qui 
ideo Cicero est, quod est nemini imitabilis. profecto verbis et dicendi 
formulis oratio Ciceroniana non absolvitur, sed singulari Ciceronis 
humanitate, quae non in verbis sed in pectore posita est, quamque 
in alias formas migrare - nisi Pythagorei sumus - a rerum natura 
negatum est. atque hercle peraeque ridiculum esset si quis in musica 
componenda maiestatem Georgii Friderici Handelii sive vehementes 
Ludovici Bethovenii impetus imitari institueret. quae cum ita sint, 
non tamen negaverim esse quendam animorum per omnia saecula 
commeatum, cuius condicio et lex, ut magnus animus nisi a pari 
percipi intellegique non possit. Mureti vero humanitas non a Cicero- 
ne venit, qui vita et moribus a Cicerone alienissimus erat, sed a pari 
animi magnitudine atque felicissima ingenii vena, quod autem periodos 
loquitur et verbis Ciceronis utitur, non ei quidem nocuit: sentias 
optimum artificem op time materia usum esse, illud vero afRrmare 
pro certo ausim, bonum oratorem optime semper materia operis 
usurum; petet vero eam unde ipse velit. neque periodis eloquentiam 
metiri licet, quid? non est, credo, probri habendum quod Plinius 
maior nuUam periodum ita efRnxit, ut Cicero pro sua vellet agnoscere 
(hoc pace Ruhnkenii dixerim, qui Plinio minori id ipsum tamquam 
vitium imputat^'): sinamus Plinium esse Plinium i. e. virum floridis- 
simae planeque virilis eloquentiae: is enim turn potissimum sensibus 
valet cum verborum inopiam et quasi quandam sensus deficientiam 
deprehendas. quod autem Ruhnkenius de ingenii forma prodiderit, 
quae, scilicet ipsa natura conspirante, Mureto eadem esset atque 
Ciceroni, dispeream si probem. hoc enim esset duos Cicerones habere 
malle quam unum Marcum Tullium. 

equidem multis de causis uberrimum Mureti ingenium miror, qui 

'^ D. Ruhnkenii orationes, op. cit., p. 488. 



34 



cum Seneca aliisque vergentis latinitatis auctoribus mire quam 
delectaretur, tamen vix quidquam inde traxisse videtur. at ipse de se 
praedicabat, se interdum ab Apuleio, Cassiodoro, Sidonio Apollinari et 
similibus adiuvari: id falsum esse omnes inde ab Scioppio consentire 
mihi viri eruditi videntur. omnes itaque auctores noverat, sequebatur 
vero suum tantum ingenium, subactum illud quidem iudicio atque 
multa lectione. atque si vim Mureti maxime experiri vis, lege, si me 
audis, ultimas quas scripsit orationes. neque immerito losephus Scaliger 
de Comelio Tacito orationem vehementer admirabatur". 

priusquam ad saeculum XVTI perveniamus, breviter reliquum prioris 
aevi Ciceronianorum gregem decurramus. Paulus Manutius mihi non 
ubique probatur. elegans simplex et perspicuus est in commentariis: 
dixeris sermonem generi quod cum maxima laude excoluit prorsus 
accommodum esse, commentarius in Ciceronis epistulas, ut dtxi, est 
utilis et singular! lepore praeditus. in ceteris scriptis nusquam assurgit: 
hoc est dum ignem (Ciceronem dico) exprimere vult, lignum tantum 
afFert. epistulae Manutii incorruptam quidem sermonis integritatem 
praeferunt, sed non multum ad rerum notitiam faciunt. ceterum eas 
tanto studio et lima scripsit ut aliquot menses singulis litteris 
impendisse diceretur; itaque illae vultum nitentis prae se ferunt. 

Christophorus quidem Longolius" Ciceronem amavit plurimum, 
non ut mutuus amaretur. verba habet Ciceroniana et magnifica, 
sensus pueriles; neque aliter fieri potuit, cum Cicero magna verba 
magnis rebus aequiparasset, is cothurnis in comoedia incederet. 
fortasse melius fecisset si Plinio avunculo continuam operam daret; 
sed infehci quodam fato incitatus a Bembo^'' solius Ciceronis lectioni 
se addixit. 

^^ quam orationem sub fmem vitae p. 278 (= Scaligerana, Thuana, Per- 

Muretus composuit. "quid elegantius roniana, Pithoeana, et Colomesiana..., 

ejus oratione de Tacito et aliis?" Sea- Amsterdam 1740, t. 2, p. 466). 

ligerana ou bans mots, rencontres " Christoph deLongueill 488 - 1522. 

agreables, et remarques judicieuses et ^'' Pietro Bembo 1470 - 1547. 
Sgavants dej. Scaliger, Cologne 1695, 



35 



Petri Bembi comptula et odoribus differta eloquentia iuvenem me 
maxime tenebat; et nuper, quod mireris, cum relegerem, vestigia 
quaedam pristini amoris redierunt: adeo homo inconstans animal 
est. Petro Victorio" multum Cicero debet, ut qui ab multis locis ad 
pristinam dignitatem sit restitutus, sed ipse non multum leporis a 
Cicerone mutuatus est; ceterum tersus, elegans, sententiis acutus. 
Aonius Palearius'^ meretur inter optimos Ciceronianos numerari. est 
copiosus et Tullium feliciter exprimit ut qui ipse calorem ilium in 
animo aluerit. propter purum et emendatum sermonem commen- 
dabiles sunt Marci Antonii Maioragii" orationes. loannis Calvini'^ 
profluens oratio sordium secum quam minimum trahit, nihil igitur 
ei constans cum Cicerone consuetudo nocuit'^. 

Lipsius quoque iuvenis in Ciceronianis fuit. postea totum dicendi 
genus mutavit. hie locus ipse postulat, ut divinam Lipsii epistulam 
legam (simul et admirabile Lipsii dicendi genus tibi insigni facundiae 
exemplo ostendam), ubi posteritatem ipsam obtestari mihi videtur. 
agit causam suam contra Ciceronianos quosdam qui praeclare se 
scribere censebant, sed quo argumento? scilicet "quod elumbia 
quaedam, et exsanguia scribant: quod jacentia verbis, sensibus, 
numeris: quod denique sic algentia, ut refrigerare possint Germanicas 
suas nives. Et o ridiculum! nee ad Ciceronem quidem serio nos 
vocant: sed ad Melanchthonem suum, virum mihi, nisi a religione, 
haud aspernabilem; sed nee inter duces aut antesignanos ad 
eloquentiam ponendum. Hunc admirantur, hunc toUunt, numen 
cum altero suo numine habent: de quo verissime Bonamicus in Italia 
interrogatus dixerat: "Videri eum Latine loqui incipere". Revera ita 
est, isti velut in margine et fmibus Latii I haerent; adspiciunt 

" Pietro Vettori 1499 - 1584. " "Les Opuscules de Calvin sont fort 

'^ Aonio Paleario 1504 - 1570. belles: il lisoit tous les ans son Ciceron" 

'^ Mari-Antonio Majoragio (Maria An- Pithoeanain: Scaligerana, Thuana,o^. 

tonio Conti) 1514 - 1555. cit., t. 1, p. 499. 



58 



Jean Calvin 1509 - 1564. 



36 



elegantiam, et mirantur; intra pectus, aut linguam, non admittunt." 
turn ad se Lipsius se recipit atque hisce verbis crimen obscuritatis 
diluit: "Atqui nos obscura et intricata scribimus. Nescio, dicam libe- 
re, mihi de me non videri: immo hoc in laudibus meis vel maxime 
censeo, quod in brevitate nubes vito. Dicant et judicent, qui Latine 
modice intelligunt: dicant, qui vel levem gustum habent^ politioris 
litteraturae "''''. sed hie quoniam quodammodo nos posteros alloqui 
videttir Lipsius, fateamur verissima eum de se praedicare. neque 
mihi dubium est, fiieritne Lipsius eloquens, cum semper persuasum 
mihi habuerim, eloquentes non verba sed pectus nobile facere. 

M. - vah! quam alta petis. equidem facile tibi concede sensus 
validos et incomptos a nobili animo proferri posse etiam gravissime, 
sed singultientes istas voces pro vera sinceraque eloquentia accipi 
nolo: est oratio Lipsii proscissa et dissuta, periodi saltitant, idiotismi 
undecumque petiti dissiliunt, vocabulis temere ab ultima antiquitate 
depromptis novissima admiscet, stercus denique Ennii atque Pacuvii 
in adamantinam Taciti pyxidem infundit efFicitque, dum modo cum 
Euandri matre modo cum Ambrosii grege loquitur, ut sermo eius 
omnium saeculorum chaos quoddam esse videatur. 

S. - mane paulisper, et cetera audi: "Nee tamen nego esse aliquid 
in meis scriptis vel vetustius fortasse, vel concisius dictum: quod sic 
solum prolatum, in culpam possit cadere: sed idem excusari et erigi, 
si quo loco, argumento, vel ad quem scriptum sit, videatur. Nempe 
in Criticis, ubi ex professo litteraria et antiqua tracto: quid mali sit, 
vocem aut phrasim esse interdum antiquiorem? Ut in epistola ad 
virum subtilem, et doctum? cur non brevius aut eruditius scribam? 
Fecit Cicero ilk, et variavit, cum ad Lentulum, Pompejum, Caelium, 
aut Atticum scriptitaret. Nee afFectatio ea in nobis est, ah quam 
errant! eodem calami tenore et impetu, ilia moUia aut vulgata, et 

^^ dr. lusti Lipsii Opera, Vesaliae 1675, 
vol. 2, p. 971 sq. (epist. ad Henricum 
Uwenum, Idib. Febr. a. 1606 data). 



37 



haec strictiora aut meliora scribimus"'^!. et qui stmt, quibus displicet lipsius? 
nimirum ii plerumque qui aut virilem eloquentiae dignitatem ferre non 
possunt aut qui ipsi muti vel inepti locutulei alios eloquentes esse non 
sinunt. 

M. - loannes Philippus Krebs'^^, homo eruditissimus, proscribit lipsium''^ . 

S. - o di boni! qui ille iudicare potuit qui ipse mutus semper 
extitisset? atque idem de Mauricio SeyfFertio*''' Hermanno Mengio*^' 
et Naegelsbachio"^"^ sentiendum, qui ingentis laboris, neque tamen 
parvae utilitatis, si cum maturo iudicio adhibeantur, opera conflarunt; 
ego puer in Mauritii SeyfFert Palaestra Ciceroniana duo annos mise- 
re contrivi, integrum annum in Naegelsbachio desudavi, at quantum 
temporis in Hermanno Menge insumpseram! melius, hercule, totidem 
annos Ciceroni legendo seposuissem. sunt quidem illi robustioribus 
lectitandi stili exercendi gratia vel potius inspiciendi in ambiguis 
grammaticae casibus; et fatemur nos quondam numquam ab eorum 
lectione nisi doctiores recessisse (nunc vero videntes scientesque aliter 
plerumque scribimus atque Krebsius Mengius SeyfFertius Naegels- 
bachius iubent, qui oratorem de argenteae aetatis divitiis in serviles 
angustias detrudere gestiunt. frustra.) sed, sterilia ingenia, ad 
perpetuam imitationem nihil valent. viden' ut misere moliuntur! ipsi 
putidi, disciplinam quandam''^ praeferunt semperque in ore habent; 
scilicet congestis tantis molibus aedificium nullum extruitur, et qui 

^^ ib. p. 972. tes zur Grundlage dienen, sondern nur 
"^^ Johann Philipp Krebs 1771 - 1850. eben das Alltagliche und Gewohnliche. 
^^ J. Ph. Krebs, J. H. Schmalz, And- [o ineptias! itane tibi, o bone, Cicero se 
barbarus der lateinischen Sprache, numquam supra cottidianae vitae medic- 
Basel 1905, vol. 1, p. 15. critatem extoUit?] Es gilt also, diesen 
'^''MoritzLudwigSeyffert 1809- 1872. allgemeinen Typus der RegelmafSigkeit 
^' Hermann Menge 1841 - 1931. und Einfachheit, als dessen Reprasentant 
^ Karl Riedridi von Naegekbach 1806 - uns Cicero gilt [iam denuo!], an diesem 
1859. Muster dem Schiiler mit aller Strenge der 
^^ cfr. "Das Individuelle, Manierierte, Disziplin zxun BewufStsein zu bringen. 
Fernliegende, Bizzarre kann unmoglich Die Disziplin giebt den verschrieenen Ci- 
der harmonischen Entwicklung des Geis- ceronianern ihre hohere Weihe, den Cice- 



38 



ipsi scribere nequeant, aliis praecipiunt. ubi, quaeso, mihi scripta 
eorum latina, solida laude digna*^*? sic summa grammatica in summa 
copia obmutuit. itaque reicio grammaticos istos, qui cum omnia 
cum pulvisculo excutiant, ad eloquentiam nihil conferunt; quippe, 
neque ipsi eloquentes fuerunt, neque usque ad hunc diem quemquam 
eloquentem ex disciplina sua educere potuerunt. neque ingrati ani- ■ 
mi crimen metuo. quin immo gratissimo animo, cum definiunt quid 
cuique auctori usitatum sit necne, adiumenta haec accipio; quando 
autem praescribere conantur quas loquendi formulas recte quis 
imitetur fugiatve, risum tenere non possum. 

sed nescio an maior pestis sit elegantiarum et flosculorum puerilis 
captatio, quo vitio nostri hodie maxime tenentur, qui cum in gramma- 
tica rudes sint, veterum auctorum lectione leviter tantum tincti, 
recentioribus ne longe quidem a vestibulo salutatis, mirifici sibi latini 
sermonis artifices videntur. sciolos istos protinus molas in disciplina 
Hermanni Mengii<^^ Mauricii Syeffertii^'* et Caroli Friderici Naegelsba- 
chii'^i per quadriennium versandas mando uti resipiscant; deinde, si 
spem non fefellerint, meliora iam edoctos in veterum auctorum 
uberrimos campos mittam, ubi robora sumant atque in sole Ciceronianae 
facundiae sanum colorem ducant, postremo validos iam laetosque, 
quo ultima quasi laborum lima perpoliantur, recentioribus tradam, ut 
bonis delectentur, in deterioribus vero iudicium acuant. ceterum 
indicium in idoneis quoque auctoribus exerceatur. 

ronianem, die das Wesen nicht in verein- laudatione funebri Hermanni Menge fa- 

zelten Wendungen und Phrasen, sondern tetur pauca prorsus atque frivola ex illius 

in der Totalitat des ciceronianischen penu scripta latina evolavisse, cfr. A. 

Geistes suchen, denen das einzelne Wort Thierfelder, Hermann Menge, in: Bur- 

als Vehikel der Disziplin fur die Zucht sianJahresberkhtvoX. 275 (1941), p. 60. 

des Denkens und Wollens heilig ist." M. "^^ H. Menge, Repetitorium der 

Seyffert, Palaestra Ciceroniana. Deutsche lateinischen Syntax und Stilistik, 

Originalstiicke zum Ubersetzen in das Leverkusen "1953. 

Lateinische in Cicero's Schreibart, Leip- ""^ vide supra p. 38. 

zig 81883, p. DC. 71 K. F. von Nagelsbach - I. MiiUer, 

^8 Andreas Theragrus (Thierfelder) in Lateinische Stilistik, Niirnberg ^1905. 



39 



M. - haec belle quidem sonant, sed quomodo iudicium in Lipsio 
legendo exerceas, quern sine iudicio admiraris? enimvero dum Lipsium 
defendis tuam quodammodo causam agere mihi videris, qui post 
longam servitutem frena tandem elusus, ieiunam, ut ipse dicis, 
grammaticorum disciplinam asperneris, ingenuam, ut tibi videtur, 
libertatem secteris. 

S. - amo quidem Lipsium effuse, sed cum iudicio; cuius summa 
haec est: eloquentiam quae admirationem sui non parit, nuUam esse; 
hoc nomine Lipsium amplector, hoc multis praefero, non ut ipse 
eum exprimere studeam, sed ne in tanta malorum auctorum mul- 
titudine eloquentiae laudem sequi desperem. Lipsium admiror, non 
imitor - nam ilia imitatio affectatio esset: itaque si Lipsium amo, 
omnem affectationem odi sicut ipse oderat. etenim quid Lipsio cum 
affectatione? quae si ei iuveni aliqua fuerit, certe ea aetate, qua 
epistulam, quam modo protuli, conscribebat, omnis evanuit. praeterea 
exemplis docemur, omnes Lipsii imitatores malos latinitatis auctores 
ftiisse. atque imprimis abeat mihi cum libellis suis Erycius Puteanus^^ 
scriptor impunitae licentiae, Lipsii assecla affectatiunculae non 
ferendae. ille sibi fortasse homo perquam lepidus vel adeo magnificus^' 
videbatur cum talia scriberet: "Laudatus non te laudo, ne non tarn 
proferre judicium meum quam referre gratiam videar: sed amatus 
amo, cum vel non amatus debeam. Amor urget mutuum, laus recusat; 
laus ex Amore nascitur. Sic igitur a te laudor, quia amor; sed non te 
laudo, quia laudor."'"', mihi miser videtur^^ is cum puerilibus suis 

^^ Hendrik van Put 1574 - 1646. ^^ aliter videbatur Vernulaeo, cfr. 

^' nihil enim euro si ipse 7?;j)/wo^ suos "Scio, nee diffiteri hie volo, repre- 

"minutam scriptionem" (Eryeii Puteani hendisse quosdam in eo, quod infra styli 

Epistolarum atticarum missus secundi, sui Elegantiam argumentum seriptionis 

Coloniae 1681, p. 239) fueata modestia aliquando sumeret, nequaquam se dig- 

dieit. num, aut nominis fama. Quiequid sit, 

^'' Eryeii Puteani Thyrsi philotesii, sive rem parvam et exilem stylo magnam ae 

Amor Laconissans. Stili et Sermonis grandem effieiebat; I imo etiam ea quae 

Aculei, Lovanii 1609, p. 13 sq. natura sua non alliciebant, ei quandam 



40 



aculeis praecisam nescio quam atque vultuosam brevitatem captantibus 
nusquam tarn moleste loquax videtur quam cum laconismum suum 
propugnat^^ , neque aliter fieri potuit apud hominem cui sententiarum 
congeries pro eloquentia fuit. merito itaque vapulabat a Moreto 
bibliopola nobili^'' . in orationibus quibusdam (excipio utique illam 
de ovo^^ , ubi dum lepidus esse studet, a communis sensus consuetu- 
dine insulsissime abhorret) aliquanto meUor, in epistulis etiam mul- 
to melior, nam genus hoc de pyxide eloquentiam minus ^apit. lege 
quaeso epistulam Puteani de Ciceronianis - simile enim argumentum 
a Lipsio tractatum modo vidimus - quo melius iudicare possimus 
quantum a Lipsio degeneraverit: "Atque utinam sic scribam (ad hos 
enim redeo) qui Ciceronianos se, nescio qua fiducia, dicunt! utinam 
te^^ videant, quibus sudor omnis in vano quodam verborum strepitu 
consumitur, et e emendicata Phrasi! qui oratores etiam videri volunt 
si lati|nitatem TuUii, non dicam usurparint, sed corruperint! Sic qui 



pulchritudinem ab Elegantia sua afFun- 
debat, ut placeret. Erat enim stylus eius 
purus et ornatus, brevis sed torosus, 
non circumductus inani ambitu, planus 
tamen spiritu quodam vegetus." Nicolai 
Vernulaei Oratio In funere Clarissimi 
et Amplissimi viri Erycii Puteani, 
Lovanii 1646, f. T'^. 

^•^ "Absit Vitium, laudare Virtutem ag- 
gredior: ipsum inquam bono suadae auspi- 
cio, Oratorium Laconismum. Et nonne 
Laconice? Argumentum suadet, Auditorium 
urget: obsequar, et quam quisque in omni 
materie poscit, dabo Brevitatem. De Mori- 
bus, de Republica, de Natura rerum dicat 
alius; nisi brevis, odiosus est. At meum, 
hoc ipsum, quod in omni argumento pla- 
cet, argumentum est. Dicam breviter, quia 
vultis; imo copiose, si vultis. etc." Erycii 
Puteani De Laconismo syntagma, Lovanii 
1609, p. 23. 



'''' "M. Vossius m'a dit, que Moret, 
fameux Imprimeur d'Anvers, reprochant 
a Erycius Puteanus, successeur de Lipse, 
qu'il ne faisoit que de petits livres, 
celuy-ci luy repondit, que Plutarque et 
plusiers autres Autheurs de I'Antiquite 
en avoient aussi bien fait que luy. Alors 
Moret luy repliqua, croyez-vous que vos 
Livres que je ne puis debiter, soient aussi 
bons que ceux de Plutarque? Ce qui mit 
Puteanus en colere, et le fit sortir de la 
Boutique de Moret." Pauli Colomesii 
Opuscula, Ultraiecti 1669, p. 124 sq. 

^^ Ovi Encomium in: Erycii Puteani 
Suada Attica, sive Orationum selec- 
tarum Syntagma (operum omnium t. 1), 
Lovanii 1615, p. 499 - 576. 

^^ hac epistula (quae est data Lovanii 
d. XI Kal. m. lul. a. 1607) alloquitur 
loannem Baptistam Saccum Medio- 
lanensem. 



41 



mendici semper sunt, post unam aliquam orationem, et vel in ipsa 
paupertatem suam inveniunt, et ineptius etiam non agnoscunt. Aut 
ignaviam, aut stupiditatem profitetur, quisquis de alieno scribit; nee 
laudem huic tali, sed profectum duntaxat concedimus, si ad 
exercitationem scribat."^" - haec illi incohata potius quam viriliter 
(sicut certe a lectore accipi vult) dicta, exciderunt. deinde, fateor, 
paulo melius: "Nulla haec doctrina est, voces aliquot coUigere et 
transferre, ut e verbis tandem argumentum nascatur scriptionis. Serere 
hie oportet, non plantare, et uti a radice fructum, sic ab ingenio 
laudem auspicari."^i 

M. - haec talia esse sinamus. sed nonne videtur tibi de Melancthone 
Lipsius duram nimis sententiam tulisse? equidem quid in illo 
reprehendam, non habeo. est sermonis perfectus quasi architectus: 
periodis progreditur, clare sententias construit, rem tenet, ne multa; 
citra labem scribit, quae laus non est ultima. 

S. - at idem absque Venere. nihil brevius, eruditius profert, nihil 
variat, nusquam assurgit. omnia uno tenore usque ad nauseam, nihil 
quod feliciter dictum de improviso mireris^^ orationes ludum 
litterarium redolent ... 

M. - tu nimius mihi in Melancthone insectando videris. sed quid 
facias tibi? quod in Puteano reprehendis, in Melancthone requiris. 
sed melius, puto, omitteres vetera haec, ad recentiores properares. 

S. - omisissem libenter, nisi peioris exempli quam ingenii homo 
esset. omnis enim Germanorum eloquentia a Melancthone, licet 
interdum inscientibus ipsis, fluxisse mihi videtur. quod vel teste 
Theophilo Christophoro Harlesio^' probare possum, qui cum Cice- 
ronem ilium Germanorum - loannem Augustum Ernestum dico, ad 

^° Erycii Puteani Epistolarum en langue latine, mais c'estoit un esprit 

atticarum promulsis, Coloniae 1681, p. sans nerfs, lasche [sic], mol." Perroniana 

309 sq. sive excerpta ex ore cardinalis Perronii, 

^1 ib. p. 310. Genevae 1667, p. 209. 

^^ cfr. "Melanchthon estoit sfavant ^' v. infra p. 198. 



42 



quem tu, si recte perspicio, properare me iubes - laudabat, tamquam 
alterum Melancthonem laudaret^'': tantum Melancthonis nomen usque 
ad finem XVIII apud Germanos valuit. atque Melancthonis tota ista 
eloquentia res est - uti tibi aliquando accedam - perspicua atque 
quodammodo facta, sed eadem, ut animi sensum ingenue proferam, 
mire quam ieiuna atque puerilis. 

M. - iam denuo! quin hominem omittas. 

S. - eloquentia Melancthonis, inquam, admirationern illam divinam 
non movet, at recte Cicero: "nam eloquentiam, quae admirationern 
non habet, nuUam dico"^^ sed, uti mones, relicto in praesens 
Melancthone, videamus, si quid fructus ex ceteris percipere possimus. 

iure ab Italis initium capiamus; quorum gloriam recensenti quo 
me primum quo deinde vertam nescio, cum ingentem ingeniorum 
messem videam, ut in ipsa copia difRcilis sit delectus; quo magis 
mirari soleo infrunitam Alembertii frontem, qui ausus sit afRrmare 
Italos latina lingua non pollere. quod impudens mendacium fortiter 



^'^ cfr. "Verdient ein Gelehrter eine 
Ehrensaule, so ist es gewifS Ernesti, die- 
ser wiirklich grofSer Gelehrte, der zwey- 
te Melanchthon: in manchen Stiicken 
noch mehr als Melanchthon, besonders 
was das critische Studium anbetrift." 
Gottlieb Christoph Harles, Kritische 
Nachrichten, Niirnberg 1782, p. 66; 
cfr. ib. p. 73; cfr. "Talem quidem, et 
litteratorem et theologum, ante haec 
dtxo saecula habere desiimus, turn Phi- 
lippum Melanchthonem, communem 
Germaniae praeceptorem, turn loa- 
chimum Camerarium, proprium Aca- 
demiae nostrae lumen, suae scholae 
conditorem, qui et ipse per quadraginta 
annos docendo scribendoque Lipsiam 
suam ornarat." Elogiumlo. Aug. Ernesti 



publice scriptum ab Aug. Guil. Ernesti 
in: lo. Aug. Ernesti Opusculorum 
oratoriorum novum volumen, Lipsiae 
1791, p. 255. neque Ernestus ipse infi- 
tiabatur, maximam sibi Melancthonem 
admirationem movere, cfr. lo. Aug. Er- 
nesti, Opusctda varii argumenti, Lipsiae 
1794, p. 43; id. Opuscula oratoria, 
Lugduni Batavorum 1767, p. 63; 95. 
ceterum varia de Melancthone indicia 
pete ex: Thomas Pope-Blount, Censura 
celebriorum authorum, sive tractatus 
in quo varia virorum doctorum de 
Clarissimis cuiusque Seculi Scriptoribus 
ludicia traduntur <■■■>, Genevae 1710, 
p. 615 -618. 
**' ep. frg. VIII 8 MiiUer. 



43 



reppulit Clemens Sibiliatus^^ Patavinus, bonus quidem latinitatis 
auctor, maxime commentario de vita Foscareni Celebris, opere 
disertiore nescio an loquaciore^^. melius Italorum condicio saec. XVIII 
ineunte ab lacobo Facciolato hunc ad modum enarratur: "At vero 
saeculo XVI ita florere [sc. Latinitas] visa est in Bembo, Paleario, 



86 Clemente Sibiliato 1719 - 1795. cfr. 
"[Sibiliato] <■> inveisce [sc. nella Vita J. 
Torelli (Padova 1780)] contro il D'Alem- 
bert, che negava agl'Italiani la perfetta 
conoscenza del latino." Giullo Natali, U 
Settecento (Storia letteraria d'ltalia VQI, 
1), Milano '^1964, vol. 1, p. 468. Ferrius 
quoque (Girolamo Ferri, saec. XVIII, 
eloquentiae professor) contra Alem- 
bertium scripsit in libro q. i. H. Ferrii, 
Longianensis, Pro linguae latinae usu 
epistolae adversus Alembertium. Praecedit 
commentarim de rebus gestis et scriptis 
Hadriani Castelli cardinalis, quo 
imprimis auctore, latinitas restituta, 
Faventiae 1771. contra Alembertium alios- 
que latinae linguae obtrectatores egit lose- 
phus Antonius Aldinius (Giuseppe Anto- 
nio Aldini, saec. XVIII) in dissertatione 
De vera latinae linguae fortuna, Caesenae 
1775 (in: Aemilius Springhetti, Selecta 
latinitatis scripta auctorum recentium 
(Saec. XV- XX), Romae 1951, p. 3 sqq.) 

8^ cfr. (de Foscareno): "Natura itaque 
intus erat, quae sententias illi, ac verba 
praeiret, ut non quaesita, sed sequuta 
videretur oratio, et quivis, nondum tamen 
expertus, tacite sibi polliceretur eadem 
se eodem modo esse dicturum. Vis autem 
dicendi in eo tanta, et sic erat animus 
ardens et incitatus, ut vel in famjlia|ri 
congressu nunqam languesceret ejus vox 
et oratio, sed vibrans, et contorta ferretur, 
ac sese per oculos, vultum, motumque 
prope omnem corporis ejacularetur. Ita 



cum totus incalesceret, alios quoque 
ardoris sui communione, quasique con- 
tactu, incendebat. Phantasia supra quam 
dici possit, poUebat, ut nunquam illi fons 
imaginum exaresceret. Hinc igneus ille, 
ac vitalis calor rem intus alens, ac toto se 
orationis corpore miscens; hinc in tropis 
amoenitas, in figuris spiritus, in sententiis 
coloris ac lutnins diffrisus nitor; ac demum 
ilia evidentia, in causae narratone prae- 
sertim, et factotum expositione, qua pic- 
tas, sen potius exsculptas res ita in con- 
spectu flgebat, ut non audiri viderentur, 
sed cerni, ac manu prope tentari. Vis 
autem et gratia verborum ab imaginandi 
vi et elegantia profluebat, resque non ap- 
posite enunciasse, sed vivide concepisse 
dicentis prima laus erat. Peracris igitur ac 
parata imaginandi facultas isthaec, corpus 
inter at animum media, illi praesto erat 
non solum ad oblectandum, sed etiam ad 
docendam permovendamque concionem. 
Nam cum hominum animus rerum formas 
a materiae concretione sejunctas abs- 
tractasque, licet ipse ejusdem cum iUis 
naturae sit, aegre recipiat, phantasia, de- 
ductoris oiBcio velut luncta, eas per aspecta- 
bilia istiusmodi involucra ac integumenta 
ad animum transmittlt, qui a perspectis 
ad minus cognita recipienda proclivius 
perducitur, non secus ac ignotus homo 
non illibenter nostris tectis ac sedibus 
excipitur, quem notus et amicus hospes 
secum introduxerit. Is autem inerat mentis 
splendor et amplitude, ut res quaelibet 



44 



ab eo dicendae cognata his virtutibus se- 
mina retinerent, et quae|cunque ingenio 
linguaeque attigisset, quod de Mida falso 
prodiderunt poetae, vere in aurum 
converterentur. Obscuris itaque lucem, 
jejunis copiam, tenuibus magnitudinem, 
obsoletis novitatem afiundebat, quaeque 
interdum ab aliis fuissent inventa, ele- 
gantius ac magnificentius efferendo, red- 
debat sua. Sed illud maxime Foscarenum 
e vulgo oratorum eximebat, suaque quasi 
naturali nota obsignabat, quod idem 
grandiloquus et simplex pudicam dicendi 
salubritatem inaffectatumque candorem 
cum veneribus blandimentisque orationis 
miro foedere consodabat, vitiorumque ac 
virtutum, quae mutua sese extremitate 
contingunt, confinia probe dignoscens ac 
disterminans, acumen cum perspicuitate, 
gravitatem cum lepore, copiam cum de- 
lectu ita temperabat, ut in copia nihil 
profiisum, in lepore nihil frigidum, in 
perspicuitate nihil vulgare deprehen- 
deretur. Ingens eo dicente silentium, fe- 
cundis tantum admurmurationibus inter- 
ruptum, intenti in ilium oculi, defixae 
aures, ac prope illigatae aureis catenis, 
quas ex Herculis Gallici lingua prodeimtis 
fitudt antiquitas, ferebant prae se tacitam 
audientium voluptatem assensioni leno- 
cinantem; ut si etiam quandoque causa 
caderet, sententia quidem, non eloquentia 
victus discederet. Quemadmodum enim non 
is tantum vicerit strenui imperatoris, sic 
non is solum, qui persuaserit, boni oratoris 
nomen dignitatemque tuetur, sed si alter 
sic aciem instruat, alter sic instituat ora- 
tionem, ut victoriam consequi possit ille 
hostium, hie animorum." [Clementis Si- 
biliati] De eloquentia Marci Foscareni 
Venetorum dttcis, Patavii 1765, p. Ill - V. 
et in ceteris suis operibus eundem 
orationis tenorem varium quidehi et 



disertum sed in ipsa varietate iisdem 
semper verborum constructionibus fliltum 
sustinuit: scias quid primum dicat quid 
secundum addat, quid deinde superveniat 
sententiamque amplificet, quo denique 
modo periodum concludat. dr.: "Nimirum 
in Ulo [sc. Benedicto XIV] ea doctrinae 
facultas inerat, ut posset, is pietatis 
habitus, ut vellet Christianam Rempu- 
blicam, iisdem, ac terrarUm orbis, terminis 
circumscriptam tueri. Praesto erat doctri- 
na, ut agenda sapienter cogitaret, pietas, 
ut cogitata praeclare perficeret; ilia, ut 
voce et scriptis subjectos late populos 
erudiret, haec, ut, quae calamo, linguave 
tradiderat, suomet obsignaret exemplo. 
Magna profecto laus, quod tot ac tam 
egregia litterarum monumentis tradiderit; 
major, quod tradiderit gravissimis curis 
ac muneribus ab ineunte adolescentia 
implicitus; maxima, quod in eo fastigio 
coUocatus, quo nee augustius in terris 
ullum, nee curarum plenius, nunquam 
in|termiserit studia doctrinae. Sive enim 
ita natura comparatus sit hominis animus, 
ut vix unquam abduci possit ab ea ex- 
ercitationis assuetudine, cui semper fuerit 
innutritus, praesertim si jucunda sit, atque 
laudabilis; sive illud probe intdligeret, qui 
omnia prorsus intelligere consuevit, 
imperii alicujus dignitatem iisdem, quibiis 
paratur artibus, partam sustineri; sive, 
quod vero propius est, optime nosset in 
summo Sacrorum Praeside ac Tutore 
sacrae doctrinae facultatem in proprio 
fundo natam, non ex alieno arcessitam 
exquiri; ita certe operosam Pontiflciae 
procurationis soUidtudinem cum tran- 
quilissima divinarum humanarumque 
disciplinartun contemplatione conjunxit, 
ut alterutrum tantum agere videretur, 
ctmi tamen utrumque ageret." p. IX sq. 



45 



Mureto, Manutio, Sigonio^^ Sadoleto*^, Naugerio^o, Riccio9^ 
Amasaeo^^ Luisino^^ Alcionio^'^, et aliis, ut ad auream illam Augusti 
aetatem proxime accesserit. Etsi autem elapso proxime saeculo rursus 
coeperat declinare, I non quidem, ut ante, magistrorum inopia, sed 
nimia quadam copia in ejus interitum studiorum similitudine conjura- 
ta; tamen hoc tempore, implorata undique ope, respirare videtur, et 
in pristinae dignitatis spem assurgere."^^ 

saeculum XVTI auspicabitur nobis a loanne Baptista Donio^'' patricio 
Florentino, poeta, musicae artis scriptore, grammatico, et (quae est 
non ultima laus) loannis Miltonii (John Milton) poetae amico; qui 
praeclari operis atque - quod in id genus scriptis rarum est - sani 
iudicii Epinicium Ludovico Francorum Regi Christianissimo, Ob 
receptam Rupellam [= La Rochelle] , repulsamque Anglorum classerrP'' 
scripsit^^. iudicium atque eximium animi candorem in epistulis Donii 



^^ Carolo Sigonio 1523 - 1584. cfr. e. 
g. eius Pro eloquentia IV; De usu linguae 
lat. /., Venetiis 1560. 

89jacopo Sadoletti 1477-1547. 

■^0 Andrea Navagero 1483 - 1529. 

"'I Bartolommeo di Ricci 1490 - 1569. 
cfr. eius lib. q. i. Apparatus latinae 
locutionis, Lugduni 1534; De imitatione 
libri m,Vtnetm 1545(9). 

92 Romolo Amaseo 1489 - 1552, 
scripsit Scholas II de latinae linguae usu 
retinendo, Bononiae 1580. 

9' Francesco Luisini 1523 - 1568. 

94 Pietro Alcionio 1487 - 1527. 

''^Jacobi Facciolati Orationes, Lipsiae 
1751, p. 26 sq. 

96 Giovanni Battista Doni 1593 (vel 
potius 1594, vide Ang. Mar. Bandinii 
Commentariorum de vita et scriptis I 
B. Donii, Horentiae 1755, p. I) - 1647. 

97 Romae 1629. 

9^ haec inde libenter excerpsi: "lam vero 
hoc minime controversum est, factionis 



iUius ac sectae praecipuam quandam arcem 
ac sedem Rupellam fuisse: in cuius re- 
tentione, ob situs commoditatem, mu- 
nitionumque firmitatem, omnetn suam 
spem fiduciamque coUocarint. demum 
Rupella erat quae illis animum, ac per- 
tinaciam addebat. de hac nimium quan- 
tum gloriabantur. ea salva vix caelum, ac 
tartara pertimescebant. Rupella regnum 
Galliae quietum esse non sinebat. Rupella 
factiosum quemque e dynastis ac pro- 
ceribus obviis ulnis excipiebat. Rupella 
denique omnium rebellionum, civi- 
liumque dissidiorum fomes, atque asylum 
iure censebatur. Ea nunc recepta, ac de- 
bellata, quis non videt abesse non posse 
quin reliqua paucula oppida, quae 
mitissimum regiae potestatis iugum 
detrectant, brevi resipiscant, ac dedi- 
tionem faciant." p. 9. de hac oratione 
vide Ang. Mar. Bandinii Commentariorum 
de vita et scriptis I. B, Donii, Rorentiae 
1755, p. XL, et I. B. Donii Commercium 



46 



admirari licet^'^ nobilis et admiratione dignus auctor est Paganinus 
Gaudentius'"^; sano atque nervoso dicendi genere commendabilis"" . 



litterarium, ed. studio et labore Ant. 
Francisci Gorii, Rorentiae 1744, col. 84; 
97. vide Appendicem I. 

'^ etiamsi interdum minus latinae sint, 
cfr. Antonii Francisci Gorii iudicium: 
"Latinus DonJi sermo non ubique casti- 
gatus; sed, ut properanti calamo dictabat 
animus, multa eloquii ubertate et affluentia 
ad cordis intimos sensus dictandos expressus." 
in: I. B. Donii Commerdum UtterMtwn, op. at., 
p. XI 

i°o Paganino Gaudenzi 1595 - 1649. 
falso scribitur: "Paganino Gaudenzio" et 
"Gaudentius Paganinus", sicut peccatur 
in: Jozef IJsewijn, Companion to Neo- 
Latin Studies. Part I Leuven 1990, p. 
210; 344. de legitima vero nominis 
scriptura egregie docet losephus Godenzi, 
vir illustris exgente Gaudentiorum, pietate 
erga Paganinum insignis, cui pro opera 
atque benigno in haec mea studia animo 
magnam habeo gratiam, cfr.: Giuseppe 
Godenzi, Paganino Gaudenzi. Uno scrit- 
tore barocco in bianco e nero nel quarto 
centenario della nascita 1595 - 1995, 
Poschiavo 1995, p. 34 sqq.; id. Paganino 
Gaudenzi (Pubblicazioni Universitarie 
Europee, Sezione DC, vol. 6) Bema - Franco- 
forte/M. 1975, p. 9. 

'"^ dr. e. g.: "Triste latum manet malos 
versus, malosque libros. et merito. Cur 
enim perennarent inficetiae, cur irent per 
ora hominum ineptiae? ftigit irrevocable 
tempus. quod c\mv vix suppetat legendis 
egregiorum hominum monumentis, cur 
impenderetur versandis indoctis exem- 
plaribus? satis habet incommodorum 
ipsum seculum, cur augeretur infelicitas 
insulsorum vatxrni I nugis? quaedam non 



promovent gradum extra Urbem, in qua 
sunt natae. nempe irata Lucina cum pro- 
dierint, quantocyus [sic] in censum veni- 
unt libitinae. Vitales cum non sint, intra 
aliquot dies, aut menses efferuntur tumu- 
lantur. o lactum bene, hoc est, quod Catul- 
lus protulit de Volusii annalibus, quod ad 
ipsam morituri essent Paduam, in qua 
compositi, conscriptique fuerant." Paga- 
nini Gaudentii Obstetrix litteraria sive 
De componendis et evtdgandis libris dis- 
sertationes, lenae 1704, p. 95 sq. et: "In Scho- 
lis hac tempestate Aristotelem philo- 
sophicaque arcana qui enarrant, Auditores, 
sic fere se gerunt, ut soUiciti de sententia 
unius praeceptoris, reliqua omnia transmit- 
tant, negligant, insuperque habeant. Nam 
Platonem tanti non faciunt, ut quandoque 
inspiciant saltem obiter. Stoicos non lec- 
tione, sed risu excipiunt. Pythagoreos indig- 
nos putant, de quibus instituatur disputa- 
tio. Cum vero uni Stagiritae, et aliquot 
ejus interpretibus adhaerescant, inque ipsis 
latendo senes se reddant, mirum non est, 
si non solum reliquorum philosophorum 
capitales sententias spernant, sed vitas eo- 
rum, qui phUosophi sunt ignorent, omnem- 
que historiam quae philosophiae multipli- 
cem succesionem tradit, supervacaneam 
opinentur esse, existimentque tempus, quae 
ipsi cognoscendae impenditur, falli frus- 
traque conteri." haec stmipsi ex exordio ora- 
tionis quae est De historia philosophica 
excolenda, Dissertatiuncula habita Pisis ad 
Studiosos Philosophiae, cum excuderetur 
liber de. Initio, et Progressu Philosophiae 
apudEomanos, in: Pagan. Gaudentii biitium 
et Progressus Philosophiae apud Pomanos, 
Halae Magdeburgicae [1643], p. 88. 



47 



sed Italorum omnium qui saeculo XVH et XVIII floruerunt - iuvat 
enim protinus ad summum virum tendere - princeps est Octavius 
Ferrarius^"^ patricius Mediolanensis et in Lyceo Patavino professor, 
vel ipso Facciolato et Paulino^"' praeferendus. atque Ferrarius quidem 
est plerumque inaequalis et ingeniose habilis ad disserendum potius 
quam omnibus numeris absolutus orator: doleas eum in verborum 
ubertatei'''' sensibus interdum languere (hoc ei utique cum ceteris 
Italis commune est) et fractum iacere. et contra locos invenias singulari 
lepore conditos atque narratiunculis lepidis distinctos^^^; est tamen 
- quod magnae laudi duco - ubi vehementer assurgat, ignescat atque 
legentium animos teneat; veluti in undecima prolusione, quae 
inscribitur Periculosae valetudinis, atque ancipitis curationis 



102 Ottavio Ferrari 1607 - 1682. cfr. 
loannis Capellani (Jean Chapelain) de eo 
iudidum: "C'est la premiere plume lati- 
ne d'ltalie, et qui y tient la place 
qu'autrefois Tite-Iive y tenoit." Lettres 
de Jean Chapelain, publiees par Ph. 
Tamizey de Larroque, Paris 1880, t. 2, p. 
731 (in epistula ad Colbert die 24 m. 
apr. a. 1671 data), cfr. Jean Chapelain, 
Lettere inedite a corrispondenti italiani, 
con introduzione e note di Petre Ciureanu, 
Geneva 1964, p. 266; cfr. loannis Georgii 
Graevii de Ferrario indicium: "apud omnes 
unum nunc esse qui pristinam litterarum 
dignitatem in Italia sustineat quique non 
tantum Patriae suae sed et Europae et 
saeculi sui decus fttlgeat. Heinsius noster 
superest qui unus omnium optime novit 
nuUum esse nostrum congressum quem 
non praeconium Ferrarii tanquam accessio 
legitima suaviorem reddat." (ex epistula 
ad Capellanum data) ib. p. 320. 

1"^ de eis vide infra p. 54 sq. 

10'* equidem non obicio Ferrario 
Koiviai^ov (i. e. vitium confusae sibique 



dissimilis dictionis), quod Facciolatus ei 
vitio vertebat (lacobi Facdolati Oratto ad 
Humanitatem, Lipsiae 1716, p. 19). 

10^ ut haec in oratione de misera 
latinarum litterarum in Italia condicione 
{" De causis pereuntium. literarum. 
Prolusio Vnr): (nobilis atque dives quidam 
vir italus traducitur): "ad quem cum 
nobilis belga officii causa invisisset latine 
compellans, pythagoreus ille nunquam 
indud potuit, ut sMentium solveret, donee 
hospes conftisus et indignabundus, tanto 
ludibrio habitus, discederet. Displicuit ea 
res familiae, nee deftiit ex illo grege, qui 
moUiter herum tangeret, quod eo con- 
temptu dignum I hospitem credidisset. 
Refert herus, se ideo non respondisse, quia 
linguam germanicam non intelligeret. Sed 
ille, inquit familiaris, latine, non germa- 
nice loquutus est. Tum procerum littera- 
tissimus subiratus, Cur mihi ante hoc non 
dixisti, nam illi latine respondissem?" 
Octavii Ferrarii Opera varia, Wolf- 
fenbuttelii 1711, p. 92 sq. 



48 



narratio^'^^ . etiam viriliter loqui mihi videtur in oratione quae est 
Pro Comelio Tacito, anno 1653 habita^'*''. in prolusione De Gertnaniae 
laudibus eodem anno habita verborum artificia mireris'^^ iudicium 
fortasse minus, cum instrumenta belli maiorem ei admirationem 
movisse videantur (vel certe maiore cum cura illustrantur et verborum 
copia instruuntur), quam Germanorum de litteris graecis atque latinis 
merita, quae tamen viro umbratico magis nota esse debuissent, 
quaeque ipse, ut initio innuebat, magni fecisset atque oratione 
percurrere institueret: id viro gravi, cui nee animus nee eloquentiae 
vis defuit, non temere ignoscendum; ignoscendum tamen professori, 
qui fortasse nihil aliud agebat, quam ut dulci oratione animos 
adulescentulorum captaret et parentes argento emungeret. 

Ferrario proxime accedunt celebres oratores loannes Vincentius 
Gravina^**^, cui alteram a Ferrario palmam dederim, et Antonius 
Malagonellius^'", ambo ex Arcadum Societate, diverse dicendi gene- 



^^^ Octavii Ferrarii op. cit., p. 128 sqq. 

'"^ op. cit. p. 222 sqq. 

^^^ cfr. "Occurrit primo, nescio hor- 
rendum magis, an admirandum germa- 
nici ingenii inventum. Nova belli machi- 
na, incertum iratis ex provocatione, an 
propitiis diis excogitata, naturae trepi- 
dantis terror, urbium strages, novaque 
praeceps addita fatis via, terrestre fiil- 
men, ac coeli tonantis imago: non qualia 
veterum bellica tormenta, aetatis huius 
ludibrium, quae funibus tenta, post 
longas moras stridente nerve lapides, 
aut hastas Ignavo pulsu emittebant; sed 



intra cavum aes exiguo pulveri demersa 
flammae semina, stipata ferro, ubi admo- 
tum spiraculo ignem concepere, non diu 
luctata pestis erumpit, densaque fumi 
nube intermicantibus fulgetris immanes 
ferreos globes, ac volitantium pilarum 
procellam, cum horribili impulsi aetheris 
sonitu effundit. etc." op. cit. p. 246. 

^'^^ Gianvincenzo Gravina 1664 - 
1718. de laudibus Gravinae diserte egit 
Maiansius, vide: Gregorii Majansii ... 
Epistularum libri sex, Valentiae 
Edetanerum 1732, p. 12 - 14, 

^^^ Antonio Malagonelli, fl. saec. XVll ex. 



49 



re clari: Gravinae oratio'n, etsi impeditius progreditur atque interdum, 
ut ita dicam, vastior est, plus gravitatis habet, Malagonellius vero * 
purior tersiorque; is se primum ad Ferrarium imitandum composuisse 
videtur, mox suo ingenio magis fidens, festivae ubertatis (agnoscas ei 



^^^ cfr. e. g.: "Nee enim exutis romanis 
moribus civitas retinetur, et civis romanus 
est non quern septem coUes ediderunt, 
ac educarunt, sed qui e veteribus Roma- 
norum institutis expressus est atque 
formatus, quique in antiquitatis memo- 
ria diu versatus, e veterum cognitione 
atque imitatione factorum suscepit ac 
refert mentem animumque romanum. 
Quo sane qui car eat, quamvis in Capitolio 
natus, exsul fuerit ille, non civis. Contra, 
quisquis constans est in retinenda 
libertate, quisquis in sacramentorum fide 
religiosus, in adeundis periculis impiger, 
fortis in patriis legibus institutisque 
tuendis, quisquis ad voluptates tempe- 
rantiam, ad injurias magnanimitatem, ad 
sumtus magnificentiam, ad secundas 
adversasque res animi aequabilitatem 
adhibuerit, is exstincta jam Roma ilia vete- 
ri, quamvis e media Scythia ftierit exortus, 
a romanis virtutibus [utinam id nobis 
contigisset! sed aspiremus Horatio Cor- 
neliano: "Si vous n'etes Romain, soyez 
digne de I'etre" Pierre Corneille, Horace, 
483] romana civitate donatur; praesertim 
si romanos mores non factis solum, sed 
incorrupto usu latini sermonis expresserit. 
Romanum enim nomen et Urbis dignitas 
in eo conservatur in quo lingua, mortim 
index et romani mores intermortui revi- 
viscunt." De contemtu mortis Ad Fran- 
ciscum Pignatellum archiepiscopum Ta- 
rentinnm, in: Gianvincenzo Gravina, Scritti 
critici e teorici. A cura di Amedeo Quon- 
dam, Roma - Bari 1973, p. 157 (= Jani 



Vincentii Gravinae, JCti, Opera, Dpsiae 
1717, t. 3, p. 695). 

"Quid igitur, tua Petre, virtute glo- 
riosius, per quam effeceris ut Moscho de 
solo, unde immanitatem populi alii for- 
midabant, nunc humanitas ab ipsis hu- 
manitatis auctoribus expectetur, et vetus 
gloria colle ab HeUconio tamdiu aberrans, 
aetate nostra in Riphaeis montibus con- 
spiciatur. Hanc autem praeclaram spem, 
nulla quae Graecis dominatur barbaries, 
nobis eripuerit. Oritur enim ea spes a te, 
cujus irritatur a difficultate fortitudo: quae 
non modo conjuratos domesticorum et 
exterorum furores et insidias toties pressit 
atque refregit, verum et ipsam ventorum 
violentiam, oceanique iram superavit, 
quando, tempestate coorta, cum navis, 
quae te vehebat sursum ac deorsimi pro- 
voluta undarum paene voraginibus hauri- 
retur, inter lachrymas, gemitusque tuo- 
rum procerum, postquam singulis animus 
concidisset et salutis desperatione clavum 
gubernator e manibus dimisisset, unus 
tu in tanta turbatione hominum et naturae 
immotus et in communi pallore praeful- 
gidus, gubernaculo repente arrepto vo- 
cibus et exemplis exanimatos comites eri- 
gebas, ac dilabentes nautarum vires 
revocabas ridebasque timorem eorum, qui 
nescirent cujus forttmam secum haberent: 
donee mare, veluti constantia tua domi- 
tum, cederet, relinqueretque tibi vic- 
toriam frementium et indignantium 
procellarum. Hac eadem constantia, 
tempestatem illam perdomiturum spera- 



50 



Plinium minorem et Livium"^ in deliciis fuisse) laudem afFectavit. 
nee infeliciter; nam probabili. oratione casum Viennae^^' a Turcis 
obsessae enarravit. cf.: "Urbs interea diutino labore, et exaggeratis 
obsidionum malis oppressa, atrociorem in dies experiebatur vim 
hostium; Jam rari propugnatores, subruta moenia, desperata auxilia, 
poUuta omnia odore, sanie, contactu: Sed nil aeque clauses fetigabat, 
quam arctior annona, crescensque omnium inopia. Ad haec, dubiae 
militum \dres, suspecti et civium animi. Erant, qui turbidis vocibus, 



mus, quae proprio avertit e fonte literas, 
victoriisque tuis confidimus Graeciae 
clavum, de manu barbariae ad sapientiam 
rediturum." Pro romanis legibus Ad 
magnum Moschorum Imperatorem, in: 
Gianvincenzo Gravina, op. cit., p. 443. 

ex oratione De instauratione stttdtorum 
Ad Cleinentem XIPontificem Maximum: 
"Inter Latinos autem dicendi virtus floruit, 
quoad libros coluere atque imitationi 
studuere Graecorum: post quam vero liber- 
tatem amiserunt, novum sub impe- 
ratoribus genus eloquentiae tentarunt, 
fractum nempe illud exangue et fucatum: 
solique jurisconsulti vetustam stili sim- 
plicitatem et integritatem, quam studio 
et consuetudine legum adsciverant reti- 
nuere simul cum amore libertatis, quem 
profitebantur, dum jussa principum ad 
juris rationes et ad communem populi 
utilitatem interpretatione sua revocabant, 
ut decebat eos, quorum animus assiduo 
inter leges veteres, nempe inter mores 
antiquorum candidos et liberos versabatur. 
Nos vero Itali recentiores, quorum ingenia 
et literas barbarorum irruptio atque longa 
dominatio conculcaverat, postquam diu 
jacuissemus, ad veterem gloriam erecti 
sumus ab altero prope dixeram Homero, 



Dante nimirum Aligherio: per quem di- 
vina providentia remisit Italiae pristinam 
doctrinae atque eloquentiae lucem e 
dneribus Graecorum et Latinorum in ver- 
nacula divini poematis lingua felicissime 
renascentem, novasque latinae graecaeque 
dictionis aemulos in posterum exsusci- 
tantem, Petrarcam nimirum, Boccatium 
et quotquot postea summos oratores atque 
poetas, cum latinos tum vernaculos, aluit 
Laurentii Medicei et Leonis X benefi- 
centia: qua simul cum eis extincta, italica 
dictio statim inhorruit, et in scholis 
nostris, quae antequam publica doctorum 
hominum alimenta cessissent in opu- 
lentiam ambitiosae pietatis, a Politianis, 
Victoriis, Sigoniis, Robortellis, Manutiis, 
Muretis, illuminabantur, nunc ineptianun 
atque argutiarum seges adolevit, quibus 
adolescentium ingenia, longe deterius 
quam Gothorum et Vandalorum rus- 
ticitate corrumpuntur." Gianvincenzo 
Gravina, op. cit., p. 364, 

^^^ quod et ipse fatebatur, cfr. Antonii 
Malagonellii Florentini Orationes DC. 
Quibus accesserunt XXXVI. EpistoLte, 
Romae 1697, f. 2T. 



113 



Vindobonae. 



51 



et minaci silentio, vanas spes, et inconsultam resist endi moram Ernesto 
objectarent.""'' haec quidem satis belle, nisi omnia fere ad Titum 
Livium essent. sed ordine valet, omnia apte, nihil fere absurde (nisi 
fortasse cum de hominibus ultro e muris cadentibus loquitur: "e 
muris cadere in hostem nitebantur, ut insigniori in Patriam fide, suis 
etiam cadaveribus pugnarent."ii'); non sine studiorum fructu legendae 
sunt orationes In funere Clementis Jl^^^ et In funere Christinae 
Gothorum, Vandalorum, ac Svecorum Reginae^^'' habitae. magnam 
mihi de iudicio Malagonellii opinionem habere vetat oratio de Osculo 



^^'' Ob Viennam ab Obsidione Tur- 
carum Liberatam. Oratio H. Romae ha- 
bita in: Antonii Malagonellii op. cit. p. 46. 

"^ ib. p. 44. 

ii*^ cfr. inde: "Superbiebat, Cretensibus 
nuper devictis, infida gens Thracum, et 
nostris ilia discordiis in tantum elata, ut 
Sarmatiae populos intestinis tunc odiis 
fiirentes toto fortunae strepitu invaderet, 
et expugnatis arcibus, Regni sedem libe- 
ro jam Marte tentasset, nisi Clemens X. 
Vicariam Dei manum fulmine armatam 
in Barbaros Quirinali e coelo I exeruisset. 
Discussae statim Furiarum sinu civilis 
discordiae faces, excitatae ferocissimi Reg- 
ni vindices irae, repressi hostes, teme- 
rariae eruptionis poenas adeo daturi, ut 
postea cladis argumenta fuerint, deleta 
penitus castra, oppleti cadaveribus cam- 
pi, et rapidissima caede retardata flumina, 
quae velut in partem gloriae, numquam 
altiori alveo Sarmatica intumuere victoria." 



p. 121 sq. si autem ad historiae fidem res 
narranda, Clemens pontifex nihil in hac 
occasione fecit, nisi quod lubilaeum Uni- 
versale indbdt et legationes misit, modica 
addita pecunia. 

^^^ cfr. inde: "Augebat auctoritatem lo- 
quentis sidereus oculorum fulgor, et 
augusti pudoris ingenitum decus, quo nihil 
ad ostentationem, omnia ad conscientiam 
referebat. Saepe nimirum professa est 
studiis suis debuisse, quod non animum 
secunda extollerent, non minuerent ad- 
versa, quod pulsa errorum caligine, ad 
veritatem Romanae lucis emerserit; quod 
denique, ut de se dignum aliquod Deo 
voveret, opes, honores, Regna, liberos, 
et duraturam in posteris Majestatem 
Virginitati donaverit." p. 142. ceterum 
bonis malignisve de Christina sermonibus 
oratio ista alimenta addere non potest, et 
nihil fere ad historiam affert. 



52 



proditionis in Academia Humoristarum habita'^^ nemini, nisi qui 
verborum bombis delectatur, commendanda"'. 

eodem saeculo cardinalis loannes Bona'^Oauctor clarus habebatur, 
qui in opere luculento cuius titulus De divina psalrnodia Boethii 
vestigia legens solutae orationi versus immiscuit; eidem operi Notitiam 
auctorum adiecit, qua praestans liberalium studiorum specimen 
dedit^^^ ceteros theologos Htteratos, ut ab institute nostro alienos, 
taceo. alioqui memorandi mihi essent loannes Marianus^'^^ Stephanus 
Tuccius^^', loannes de Lugo'^"*, loannes de Ulloa'^', Nicolaus 
Pallavicinus^^'', loannes Baptista Tolomeus^^? multique alii quorum 



^^^ cfr. "Humoristarum Academia, quae 
in aedibus Mancinianis habebatur A, 
circiter MDC. virorum doctissimorum 
eruditis exercitationibus Celebris. Concio 
bis quoquo mense cogebatur: unus Aca- 
demicorum orationem pro suggestu ha- 
bebat, recitabant alii Poemata, elucubra- 
tionesque alias eruditis auribus dignas. 
Pingebant Academici sublatam e mari 
nubem, eamque rorantem, ac pluentem, 
et aqua, quae ante fiierat amarior, circum- 
scribebat hoc mysticum Redit agmine 
dulci; sic ipsi e communi sorte homi- 
num, tamquam e mari, Academiae be- 
neficio elati, mutasse inscitiae priorem 
amaritiem in sapientiae dulcedinem 
innuebant." Ang. Mar. Bandinii Com- 
mentariorum de vita et scriptis I. B. 
Donii patricii Florentini, Horentiae 
1755, p. XL. vide praeterea Michele 
Maylender, Storia delle accademie d'lta- 
lia, Bologna 1930, vol. 5, p. 370 sqq. 



1^^ cfr. e. g.: "Scelus fuit, Judices, 
quod non satis jura vindicent, non rerum 
vocabula satis expediant. Fremuere maria 
intremuit tellus, abrupit diem refugus 
Sol; quin ipsa rerum Natura, novitate 
doloris attonita, antiquum volvit Chaos, 
et laxatis Elementorum vinculis, domes- 
tico plusquam funere impalluit" etc. 
Antonii Malagonellii op. cit, p. 168. 

120 Giovanni Bona 1609 - 1674. 

121 vide Opera omnia, Antverpiae 
1739. 

122 Giovanni de Mariana 1536 - 1624. 
125 Stefano Tucci 1540 - 1597. 

124 Giovanni de Lugo 1583-1660. 

125 Giovanni de Ulloa 1639 - ca. 1721 - 
1725. 

126 Nicola Maria Pallavicino 1621 - 
1692. 

12^ Giovanni Battista Tolomei 1653 - 
1726. 



53 



- iniquis spatiis exclusus - ne summos quidem duces enumerare 
possem: et nondum ab iesuitis^^^ discessi. 

Cicero omnibus fere Italis ad imitandum propositum exemplar 
fuit. et optime eum, si quosdam iesuitas excipimus, lacobus 
Facciolatus'^^et Paulinus Chelucci a S. losepho^^^expresserunt, quos 
quidem ideo non continue maximos oratores principesque eloquentiae 
proclamo. Paulinus concinnior est atque uberior, Facciolatus vero 
plus impetus atque argutiarum habet. oratio Paulini, gravis copiosa 
compta neque tamen calamistris inusta, omnibus numeris absoluta 
esset si magnam illam dicendi facultatem non ad communia et vnlgata 
contulisset neque aures tantum sed animum quoque impleret^'^ 



128 iesuitae sunt hi omnes praeter 
Bonam, et quidem CoUegii Romani. 

i29jacopo Facciolati 1682 - 1769. 

I'*' Domenico Chelucci (Paolino di San 
Giuseppe) 1681 - 1754. 

I'l cfr, ex oratione, quam De neghctu 
literarum. humaniorum dixit: "Mirari 
plerique solent, quonam improbo 
literarum fato contigerit, quod, tametsi 
hoc aevo hominum ingenia nihilo, quam 
antiquitus, deteriora sint, imo saepe et 
in multis praestantiora esse videantur; 
nemo tamen existat, qui cum sapien- 
tissimis illis literarum parentibus, qui 
olim floruerunt, de ingenio doctri- 
naeque laude contendere audeat. Non- 
ne, inquiunt, in gravioribus magisque 
arduis disciplinis solertiam veterum 
ingeniumque aetas nostra non aequavit 
modo, verum etiam longe lateque su- 
peravit? Recentiorem percurrite Philo- 
sophiam: quot doctrinae solidioris in ea 
progressus! quot novae hypotheses, li- 
matiori iudicio elaboratae, validoque 
rationis et experientiae praesidio com- 
munitae! quot naturae reconditioris ar- 
cana, quorum caussae omnium opinio- 



ne difFicillimae, imo humano ingenio 
prorsus imperviae esse censebantur, 
instituta recens philosophandi ratio acu- 
te penetravit, clarissimeque detexit! Ma- 
thematicis vero disciplinis quantum 
splendoris atque amplitudinis ex singulis 
fere aetatibus, praesertim vero superio- 
ri saeculo accessit? Profecto nuUi vete- 
rum innotuerat logarithmorum genesis, 
neque Algebrae speciosae methodus, 
neque fluida Caelorum natura, aut tri- 
corporea Saturni maiestas, ac sexcenta 
alia rerum pulcherrimarum inventa, 
quibus aetas nostra se merito sapien- 
tiorem esse gloriatur. Praeterea iunio- 
rum solertia cum rem medicam pro- 
gressu non poenitendo ampliaverit; cum- 
que rei militaris scientia complures, me- 
moria nostra, inclaruerint duces, qui 
veterum gloriam fortitudine, consilio 
rebusque gestis facile superarunt; qua 
ratione contigerit, esse neminem, qui 
literarum fama et eruditionis laude 
antiquitati palmam praeripere audeat; 
sed satis sibi gloriae ducat, si multo 
sudore multisque vigiliis eo tandem 
pervenerit, ut ab antiquonun praestantia 



54 



nempe orationum argumenta pleraque sumpsit trita, ut "De infelicitate 
illiteratorutn" , "In optimis studiis lente festinandum" , "De studio 
poetarum ad literas et eloquendam necessario" , "De optimis artibus 
nobili iuventuti necessariis" . quod vero non mediocris laudis est, si 
nihil nove aut novata dicendi arte profert, in optima tamen semper 
causa manet, neque quicquam nisi sanum atque maioribus probatum 
docet, magna dicendi arte vel putidissima quaeque exhilarans. is igitur 
mihi auctor in probatis utique numerandus erit. ingfeniosior, uti dbd, 
Facciolatus, sed minus gravis orator"^; est nihilominus cum Paulino 



non longissime abesse videatur? Ego 
sane fatalem huiusmodi literarum cala- 
mitatem duplici caussae potissimum 
tribuendam esse iudico; et quod studio 
industriaeque maiorum longe impares 
sumus, et quod longissime ab optima 
studiorum ratione recessimus. Cui du- 
plici literarum infortunio, ut tempesti- 
ve, si fieri possit, occurratur, constitui, 
hodierno die utrumque oratione per- 
sequi, et utrumque ea, qua potero, stu- 
diosae iuventuti praecavere." Paulini a 
S. losepho Orationes XXm habitae in 
archigymnasio Romanae Sapientiae. 
Praefationem de ingenio oratorio addidit 
loannes Petrus Millerus, Ulmae 1756, p. 8. 
1'^ is cum alia multa diserte tum 
lepidam quandam orationem scripsit, 
qua probat Latinam linguam non ex 
Grammaticorum. libris comparandam 
esse. "Quid enim est aliud Grammatice 
loqui, quam omnino Latine non loqui, 
si credimus Quintiliano? Nam ut omnia 
Grammatici vere dicant, utrum aliud 
efFiciunt, nisi ut sine barbarismis, sine 



soloecismis sit oratio? In quo si tota 
laus consistit Latinitatis, jam ne ipse 
quidem Cicero Latinus est, cujus libri, 
si ad Grammaticorum cavillationes 
exigantur, soloecismis non carent. 
Neque vero id ignorant, sed quae in 
aliis magnopere damnant, haec in Cice- 
rone, mutato nomine, flguras I appel- 
lant, et veluti lumina variandae orationi 
accommodata valde commendant. Ni- 
tuntur enim omnes Latinum sermonem 
certis complecti legibus, quibus deinde 
contraria multa apud Latinos Auctores 
cum inveniant, ad schemata, meta- 
plasmos, antiptoses, archaismos, helle- 
nismos, et id genus alia magnifica figu- 
rarum nomina confugiunt, quorum ope 
non quidem eorum famam tueantur, qui 
sine piaculo reprehendi non possunt, 
sed nobis illudant, ne Grammaticae 
praecepta cum illis ipsis pugnare Scripto- 
ribus, unde sumuntur, intellegamus." 
Jacobi Facciolati Orationes et alia ad 
dicendi artem pertinentia, Lipsiae 
1751, p. 7 sq. 



55 



in numero primariorum auctorum referendus. inter minores referendus 
est losephus Rinaldus^", concinnae ubertatis sectator. 

Forcellinus"'' cum doctrina omnibus fere Italis praestaret, 
eloquentiam exercere noluit. sed omnibus Facciolati et Paulini 
orationibus vox ilia simplex et ingenua videtur mihi eloquentior: 
"adolescens manum admovi, senex, dum perficerem, factus sum, ut 
videtis."'" 



'" Giuseppe Rinaldi 1697 - 1755. cfr. 
"Nolo, Auditores, qui color, qui flosculi, 
quae pigmenta in Oratore probantur, 
eadem a Dialectico, a Theologo, a Juris- 
perito, a Philosopho postulari. Hoc vero 
cur ego non postulem, atque adeo summo 
jure non flagitem, ut, sive disputent 
privatim in schola, sive ex umbratili 
exercitatione educantur in pulverem, 
semper illorum oratio, quasi veste de- 
tracta, tamen in sua ilia simplicitate 
venusta sit, nitida, casta, incorrupta, 
perspicuis verbis, propriis, usitatis, latinis, 
ut illae rerum imagines, quas animus jam 
effinxerit, tamquam bene pictae tabulae 
bono in Itimine coUocentur? Hoc enim- 
vero illud est, quod majestatem sustentat 
magnarum artium; qui vero eas pro- 
fitentur, tantam iis gratiam admira- 
tionemque conciliat, ut cum auditum sit 
eorum aliquem esse dicturum, concursus 
ex tota urbe fiant, occupentur subsellia, 
locus in iis impleatur, factoque silentio, 
erigantur auditorum animi, et crebris 
assensionibus a corona significetur, non 
barbarum hominem esse in exhedra, sed 
latinum. Abiit enim I ilia aetas, cum venia 
dabatur inconcinnitati verborum, et 
ferebantur animo non irato ingeniosi 
quidem homines, sed inculti, qui ad 
augendam veterem Scholasticorum bar- 
bariem nova quaedam vocabula a con- 



suetudine Romanorum valde abhorrentia 
efRnxerunt. Nefas hoc quidem tempore 
tale quiddam aequis auribus pati; nee, ut 
initio dicebam, uUa unquam fuit in- 
stauratae Latinitatis felicior aetas, quam 
nostra, quae judicat tam diligenter de 
elegantia sermonis, ut a nemine earn sinat, 
non modo si Orator, sed etiam si Scho- 
lasticus sit, impune contemni." De Lin- 
gua Latina. Oratio I. in; Orationum 
Josephi Rinaldi in Seminario Patavino 
studiorum praefecti altera editio. His 
accedunt ejusdem Orationes Posthumae, 
Patavii 1757, p. 17 sq. 

1^4 Egidio Forcellini 1688-1768. 

^^' in praefatione Lexici to tins 
Latinitatis ab Aegidio Forcellini Seminarii 
Patavini alumno lucubrati ..., Patavii 1940, 
vol. 1, p. XLI. cfr. praeterea: "A' 9 di 
aprile del 1755, come raccogliesi dai bre- 
vissimi cenni premessi, aveva pur anco 
finito questa seconda fatica del ripassar- 
lo, ond'e che prorompeva I'ottimo sacer- 
dote in quelle commoventi parole: "A 
quest'opera posi mano da giovane e nel 
ridurla a compimento sono divenuto vec- 
chio siccome vedete." Parole queste che, 
nello scorrergli della penna, gli saran ri- 
suonate con mesto e soave affetto nel 
cuore." Jacopo Bernardi, Biografia di E. 
Forcellini, in: Letter e di Egidio Forcellini 
al fratello Marco ..., Padova 1876, p. 21. 



56 



non mediocrem purae orationis laudem assequitur loannes Antonius 
Vulpius^^'^, multiplicis doctrinae vir (nam et physicam et philosophiam 
et litteras latinas tractavit), cui ne Florida quidem verborum copia 
defuit'", habet tameri nescio quid vapidi. est bonus potius quam 



1"^ Giovanni Antonio Volpi 1686 - 1766. 

1'^ cfr. e. g.: "Miram sane rem! homines 
qui unam veritatem a se coli atque aes- 
timari afFirment, in eo ridicule mendacio 
deprehendi, ut cum Latinum aliquid 
protulisse videri volunt, id neque Latinum 
sit, neque vemaculum, sed cinnus quidam, 
et farrago, et satura, perinde ac si multa 
jura confundat coquus. Ne igitur in hanc 
foveam incidamus, ne hoc luto inqui- 
nemur, non est nobis longe ab Italia disce- 
dendum. Latina lingua vetus possessio 
nostra est: huic to to animo incumbemus. 
Laudemus Gallicam linguam, laudemus 
Anglicam: elegantes illas quidem et urba- 
nas, utiles etiam interdimi atque eruditas: 
Latinam colamus; qtiae doctorum omnium 
communis est, et quamdiu retinebitur, 
tamdiu barbariem ab Italia propulsabit." 
Joannis Antonii Vulpii Oratio Habita in 
gymnasio Patavino, Cum a tractanda 
Philosophia ad Politiorem Humanitatem 
exponendam translatus esset, Patavii 

1737, p. xvm. 

"Longe autem distat nitidum a fucato. 
Quemadmodum enim saltant matronae, 
saltant et mere trices; matronalis tamen 
saltatio differt a meretricia saltatione: nam 
et Africanus ilk major triumphale corpus 
movit ad numeros, neque tamen digni- 
tatem amisit: eodem pacto a verborum 
sordibus possumus in oratione abstinere, 
et nihilominus ejus castitatem, ut ita lo- 
quar, integram et incorruptam servare. 
Proprietas vero ac nitor verborum pertinet 
primum ad veritatem: deinde ad intel- 



ligentiam. Nam qui profitetur, se Latine 
locuturum aut scripturum, is ne falsus 
deprehendatur, non debet certe Gothicas, 
vel Sarmaticas, vel belluarum potius quam 
hominum voces usurpare. Quomodo 
autem scire poterunt juvenes, quid una- 
quaeque vox a magistro prolata signiflcet, 
nisi magister eas voces adhibeat quae a 
probatis scri|ptoribus olim receptae sunt, 
atque usu tritae? Iccirco verba obscurae, 
vagae, incertae significationis procul 
abjicere oportet. Definitis porro et per- 
spicuis utendum est. Bonae enim rerum 
defmitiones a rectis verborum defini- 
tionibus pendere solent. Confiigiendum 
igitur ad Lexica, sed multo magis ad 
classicos Latinitatis auctores, ut inde veram 
et legitimam verborum significationem 
hauriamus: neque grammaticorum labores 
contemnendi sunt: quum turpe omnino 
ac ridiculum sit, eum qui grammaticam 
vix a limine salutaverit, illotis manibus ad 
rerum sublimium tractationem accedere." 
Oratio secunda Pro litteris humanioribus 
adversm earum contemtores in: Joannis 
Antonii Vulpii Liber de utilitate poetices. 
Adduntur in cake orationes tres Pro 
litteris humanioribus adversus earum 
contemtores, Patavii 1743, p. 290 sq. 

istud singulari sane sententia: "Tunc 
nuptiis legitima aetas praefinita, ne 
adolescentes, antequam ipsi corporis ma- 
turitatem adepti essent, de uxore ducenda 
cogitarent; neve puellae nondum adultae 
matresfamilias fieri cuperent: quod nisi 
legibus cautum foret, procliviores homines 



57 



conspicuus auctor, et melior poeta quam orator, eodem tempore 
non defuere Italis et alii aeque vel aliquanto minus boni, quos omnes , 
dicendo persequi supersedeo. loannis Olivae"^ siccam atque parum 
latinam dictionem in transcursu saltern, propter rei quam tractavit 
nobilitatem memoraverim'^'^. 

vividi ingenii neque tamen minoris doctrinae vir fuit Alexius 
Symmachus Mazochiusi''°Neapolitanusi''i; cuius duae tantum orationes 
extant''*^, quae ne Ferrario quidem indignae essent, quin etiam 



ad concubitum evaderent, cui nimis 
tempori assuevissent, infirmioresque li- 
beros ex se procrearent." Oratio habita 
in gymnasio Patavino, Cum ad Physicam 
publice tradendam aggrederetur, in: 
Opere varie volgari, e latine del Signor 
Giovann'Antonio Volpi, Padova 1735, p. 
201. 

"8 Giovanni Oliva 1711 - 1757. 

'^^ cfr. e. g.: "Neque vero est quod 
obiiciatis inscripta saxa ad haec studiosos 
brevius tamquam manu deducere. 
Marmora enim ac statuas ad haec conferre 
multum posse, baud repugno: propius 
tamen ad veritatem quam nummos 
adiungi, tutiusque docere, illud constanter 
repugno. Quocirca necessitatem quandam 
Vetera legentibus impositam existimo, ut 
numismatum usum cum historia con- 
iunctissimum esse debere arbitrenUir, cum 
haec illinc splendorem, ac velut quibus 
se ipsa tueantur, firmamenta, atque in- 
crementa mutuentur. Altera quidem cer- 
te alterius cognitio eget, et quaeque 
alterius adiumentis sustinetur, nisi si quid 
maius nummis est tribuendum, qui, ut 
tradit Polyhistor eruditissimus, inter dum 
plus loquuntur, quam ipsi auctores. 
Quare numquam satis multa erit atque 
magna facultas hominum eloquentissi- 



monmi in nominibus virorum Prinjcipum 
honoriflce appellandis, qui nummorum 
coUectiones cum summa dignitate fas- 
cibusque coniungunt." loannis Ollvae 
Rhodigini ad Gives Acelanos de Num- 
morum veterum cognitione cum historia 
iungenda. Cum studia altero anno 
repeteret, in: Clarissimorum virorum 
orationes selectae, coUegit lo. Erhardus 
Kappius, lipsiae 1722, p. 569 sq. 

^''^ Alessio Simmaco Mazzocchi 1684 - 
1771. cfr. R. De Maio, Alessio Simmaco 
Mazzocchi e la fllologia del Settecento, 
in: "Critica storica" N. S. 10 (1973), p. 1 - 9. 

^''^ factus est Neapolitanus; natus autem 
altero fere a nova Capua miliario, qua ad 
Orientem spectat, ad veteris Capuae ruinas 
in page cui nomen Santa Maria. 

^^^ prima In funere Nicolai Card. 
Caraccioli (Alexii Symmachi Mazochii 
Opuscula, Neapoli 1771, vol. 1, p. 5 sqq.), 
altera In funere Clementis XH. Pontificis 
Maximi (habita Neapoli anno 1740), ib. 
p. 16 sqq., cfr. inde: "Viri ut Apostolici 
ad Indos, et ultimos terrarum Seres (et 
quo non?) mitterentur, nervos omnes 
intendisti; ejusque rei gratia Propagandae 
Fidei CoUegio plus vicies sestertium dono 
dedisti. Coptos, Aethiopes, Melchitas 
Monachos paterna caritate excepisti; ac, 



58 



maiorem vim atque amaritudinem prae se ferunt. in epistulis latina 
lingua conscriptis optimus mihi, certe humanissimus^''' omnium 
quotquot saeculo XVin Italia aluit latinitatis auctorum fuisse videtur. 
Mazochio non indignafn in funere Mariae Amaliae Walburgae 
Hispaniarum reginae orationem Nicolaus Ignarra^'*'' conscripsit, homo 



ne Romae Thebaidem quisquam, aut 
Nitriam desideraret, aedes eisdem, et 
lautia in perpetuum praebuisti. Syro- 
phoenicem universam, quum a patriae 
disciplinae descivisset, misso illuc viro et 
Orientalis litteraturae, et sacrae anti- 
quitatis callentissimo, summa cum po- 
testate extra ordinem legato, perque hunc 
coacto Beryti nationis concilio, in officio 
continuisti. lam vero haec, atque plura 
alienissimo ac difRcillimo reip. tempore, 
armis undique in Europa, in Italia, in ipso 
Pontificio regno perstrepentibus, Qemens, 
fecisti; quid porro facturus, si pax alma 
citius OS suum terris exseruisset? te interim 
maximo semper apud Catholicos Principes 
pads auctore, coiiortatore, ac sequestro; 
cujus consilia nunquam aliud I nisi 
pacem, nisi pads artes spectarunt. Nam 
pacis alumnas litteras quantopere foveris, 
juveris, ornaveris, et longum sit enarrare; 
et me tacente, complures academiae, quae 
vel auctore te, vel sodali gloriantur; im- 
mensa operum volumina, suasore te, et 
sub tuis auspiciis evulgata; typographia 
Vaticana ad Orientalium librorum edi- 
tionem a te maximis auctoribus amplifi- 
cata; universi litterarum cultores sub te 
turn Cardinale, turn Pont. Max. tanquam 
sub Maecenate altero; spiritum ducentes 
[hoc minus assequor, nam "spiritum 
ducere" usitatius dicitur pro "aegre re- 
spirare", cfr. OLD s. v, "duco" 22] 
testificantur. Quid architectonice? Quid 
statuaria, et pictura? Quid tesselata ope- 



ra ilia, nunc quum maxime perquam 
scitissime picturata^Quid tot aliae artes 
pulcherrimae? ,nonne summopere a te 
promotae omnes, ac multis partibus 
illustriores effectae, quam eas accepisses? 
Quid chalcographia? quanti hoc tibi stetit, 
ut diu intermortuam, populo Quiritium 
sisteres redivivam?" p. 25 sq. 

^^' lacobo Rufo amico suo epistolium 
facetum misit, hoc exemplo: "Euge, scite, 
pulchre: nihil supra: TtapdSo^oq. Quid 
quaeris? Conturbasti Ciceronianam 
omnem nationem styli tui dulcedine. 
Quern probe ulciscerer, nisi parata jam 
mensa exspectaret, nee fas mihi esset 
latrantem stomachum aliter compescere, 
quam oblata justi prandii ofFa. Verum de 
his alias: mitto quae petis. Nee de 
remittendis cogita. Vale, meum delicium." 
(Alexii Symmachi Mazochii, op. cit., vol. 
1, p. 141), huic iungatur et altera, 
Plinianae suavitatis plena epistula ad 
eundem Rufiim: "Nunquamne prandebis 
mecum? crasne, an perendie? an ad 
Kalendas Graecas? Leonardum mihi mittas 
velim, ilium dico Nardum puerulum 
tuum; sed hora ejusmodi, qua domi sim. 
Salvebis a Philippo, qui de te multa 
conqueritur. Vale. Ago gratias pro eo ac 
debeo. Ede ubi consistas, in qua te quaero 
Proseucha? Nam Sinas usque proficisci, 
terrestri praesertim itinere qui possum? 
Si mari licet, nae ego facerem. "Eppcooo, 
Kal naxovQ^ii." ib. p. 144. 

144 Niccolo Ignarra 1728 - 1797. 



59 



graecis imprimis litteris haud mediocriter instructus, quern Ma20chius 
studiorum suorum socium adsciverat. is vitam Mazochii conscripjit, 
dignam quae a litterarum curiosis assidue legatur^"*^. magnus est de 
laudibus Neapolitanorum discurrendi campus, praesertim si de eis 
qui illuministae vocantur sermo instituatur, sed cum non phi- 
losophorum sed oratoriae virtutes nobis ante omnia expendendae 
at que seligendae sint, eloquentiam eorum, si non angustis, certis 
tamen, quos non excedat, terminis definire possumus. duae tantum, 
uti dixi, latinae orationes Mazochii feruntur, auctoris indefessae 
cuiusdam scriptionis. unam solam Ignarrae, qui alioqui et inter 
KoX,\)ypd(po'0(; existimari potest, supra laudavimus. unam tantum nobis 



^"^ cfr. e. g.: "Namque senex per totum 
triennium constanti intemperie vexatus 
expugnari nequiit, ut cubitum concedens, 
vestimenta deponeret: quae tamen sibi I 
interdiu mutari, non valde repugnabat. 
Lavari, aut barbam radi, aegerrime ferebat, 
nimiam culturam corporis Ecclesiastico 
praesertim seni, indignam esse prae- 
tendens. Semet atque iterum cochleari 
colligens carbimailos accensos, veluti quid 
esculentum, igne jam mitigatum, in 
buccam, nisi fuisset opportune deterritus, 
injecisset. Magnum sane imbecillitatis 
humanae in homine praestantissimo 
documentum. Hac tamen capitis desti- 



tutione laboranti non raro antiqua virtus 
rediit; et dicta aut responsa ab eo sunt 
prolata sapienter. Cum stulte a quodam 
beatus ex eo praedicaretur, quod ei, 
lectulo in bibliotheca strato, mediis libris 
indormire liceret: Atqui beatus ilk est, 
respondit, qui libris advigilat, non qui 
indormit. Et cum aliquando tremor 
manibus incidisset; in eas titubantes 
animadvertens, Eja, quiescite jam, dixit, 
satis adUborastis." Alexii Symmachi 
Mazochii vita, cap. XVIII: in Nicolai 
Ignarrae Opuscrda, Neapoli 1807, p. 185 
sq. orationem in funere Mariae Amaliae 
ibidem p. 135 - 152 invenies. 



60 



Franciscus Marius Paganusi""^ reliquiti'''', vir ut ingenio clarus ita vita 
clarissimus ut qui pro re publica mortem oppetere non dubitaverit; 
quam quidem orationem cum propter rerum copiam copiosamque 
verborum supellectiiem tum propter descriptionum divitem satis 
venam dignam esse puto quae legatur; moverat mihi autem, priusquam 
reperire illam daretur, desiderium eius iam antea virilis venustatis 



^'"' Francesco Mario Pagano 1748 - 
1799. 

'''^ quae inscribitur Francisci Marii Pa- 
gan! Oratio ad comitem Alexium Orlow 
virum immortalem victrici Moschorum 
classi in expeditione in Mediterraneunt 
mare summo cum imperio praefectum 
[Neapoli 1771]: "<•••> Graecia totius Orbis 
ocellus, quae quondam universorum 
oculos in se convertit, nunc heu quam 
indigno rerum fato Thracia feritate op- 
pressa, barbariae horrore circumfiisa et 
penitus obumbrata est! At ea fati vis est, 
quae omnia torrentis instar rapit, at que 
alio convertit. Contra vero fortissima 
Moschorum Gens, quamquam semper 
armonim gloria florentissima, tamen caeli 
asperitate paulo ferocior, ita exculta, atque 
perpolita nunc est, ut ipsis quondam 
humanissimis gentibus admirationi, et 
invidiae sit. Quodque mirabilius est, 
consuetasque naturae vires pene exsu- 
perat, Gentes fere omnes lento prorsus 
progressu, multisque seculorum intervaUis 
a barbarie ad humanitatem tandem 
pervenerunt; invictissima vero Moschorum 
Gens extemplo, paucisque ferme annis ad 
tantam htunanitatis gloriam convolavit. 
Ea namque fuit divina, indicibilisque unius 
Viri Magni Petri virtus, ut tantum opus 
sine ullo vetenmi exemplo excogitaret, 
vellet, perficeret. Quod excogitasse solum 



satis magni, audacissimique animi argu- 
mentum foret, id Deus ille Princeps qua|li 
facilitate explevit?" p. VIQ sq. de navium 
incendio: "Quisnam Turcarum classem 
igne deleri sibi persuasisset? Quaenam 
tanta esset lignorum copia? vVrdebant 
fortasse ipsae maris undae. Aer flammis 
incensus esse videbatur; nocturnaeque 
tenebrae luce, sed teterrima ilia, et 
subnigra expellebantur. Ignis tenebris, 
tenebrae igni horrorem addebant. Miseri 
misere pereuntium fletus, perfractaeque 
voces, ululatus, preces in caelum frustra 
fusae fortiores animos timore, pietate 
atque horrore perfundebant. Naves igne 
incen|sae concrepabant, scindebanturque. 
Hue una navis pars, hue alia cadebat se- 
miusta. Hie ille vir in cinerem evanescebat: 
alius cum nave in undas praecipitabat: 
alius vero ignem effiigiens se in aquas 
conjidebat. Capita, et brachia cum globis 
ignis, et fumi nubibus, incensisque 
lignorum frustis per aerem volabant. 
Omnia horrore, miseria, morte reple- 
bantur. Ipse Alexius pietate ingemiscebat: 
atque nox, quae augebat horrorem, 
longior esse videbatur." p. XI sq. Pagani 
opera debeo munificentiae Gerardi 
Marotta Neapoli tani, viri nobilissimi atque 
eruditissimi. de hac oratione vide Gioele 
Solari, Sttidi su Francesco Mario Paga- 
no, Torino 1963, p. 38 sq.; 362 sq. 



61 



sermo, quo in Politico usus est, cum esset iuvenis vix viginti 
annorum'''^. plures quidem loannis Baptistae Vici'''^ orationes sunto 
quern ut philosophum, inter philosophos infra referam. 



148 yj(jg quomodo vitia Neapolitanorum 
taxet: "Ego vero nostrorum temporum 
vices atque fata sedulo expendens, tribus 
de causis mores pendere, mutari, regi 
existimo: nostrorum Regum aula, Theatris, 
exterorum commercio. Ac revera in nos- 
tro Neapolitano I Regno cum sceptrum 
Gallus tenuit, Gallorum; cum Germanus, 
Germanorum; cum Hispanus, Hispanorum 
mores universa imitabatur susdpiebatque 
dvitas. Ad Regis enim exemplum totus 
orbis componitur. Jam vero Theatra nobi- 
litatis, totiusque populi schola ac Gymnasia 
apud nos sunt; e quibus indocta multitude 
eruditur, moresque suos desumit. Nemo 
porro denegabit musicam etiam plurimum 
apud nos ad effingendos mores conferre: 
quae triplex est: vel enim in Theatris, vel 
in sacris Templis, vel in privatis parietibus, 
sive Academiis tractatur. Quae in 
Academiis agitur, Theatrali similis: eadem 
enim oratio musicis modis subjecta est, 
quae in Theatris: sacra vero musica nil 
aliud peculiarius habet; quam, quod sa- 
cra verba occinuntur. Cum autem Theatra 
et vitiorum et ineptiarum sint scholae; 
musica vero tam mollis ac corrupta; 
quinam nobilium, infimaeque plebis, quae 
non in aliis Gymnasiis, quam in Theatris, 
ut diximus, eruditur, mores esse debeant? 
<•• I •-> Atque nos iniqua rerum sorte eo 
devenimus, ut Gallorum, ceterorumque 
exterorum simiae simus; quamobrem et 



Italica nostra Poesis post Graeciam pri- 
ma, quaeque Latinae majestate, atque virili 
venustate nihil cedit, simul cum robusta 
ilia, seria, sobriaque cogitandi ratione turn 
ex Gallicae linguae imitatione, tum ex 
aliorum gentium scriptorum lectione 
corrupta jam ac penitus pessumdata est, 
qui inverisimilibus rerum portentis delirae 
imaginationi tantum gratis, vel fucato, 
fractoque cogitandi genere Gothicae Ar- 
chitecturae quam simillimo, quae in tot 
tamque minutas parvasque partes dissecta 
est, ut nihil integrum, sanum sobriumque 
habeat; sibi nomen quaesiverunt. " Fran- 
cisci Marii Pagani Burgentini Politicum 
universae Romanorum Nomothesiae exa- 
men libra singulari in treis parteis divi- 
so comprehensum. Neapoli 1768, p. 127 
- 129. hoc Pagani opus curis Aloisii 
Miraglia meisque prelo mandabitur hoc 
ipso, uti spero, anno (Neapoli). ceterum 
de vitiis Neapolitanorum egit J. Buehel, 
Proverbium Italorum: Regnum Neapoli- 
tanorum Paradistis est, sed a diabolis 
habitatus, [Altdori] 1707, cfr. B. Croce, 
U "paradise abitato da diavoli", in Uo- 
mini e cose della vecchia Italia, Bari, 
1956' et Discorso sopra il vero fine delle 
let t ere e delle scienze, in: Antonio Geno- 
vesi, Scritti a cura di Franco Venturi, 
Torino 1977, p. 60 sq. et adn. 
149 Giambattista Vico 1668 - 1744. 



62 



infiniti operis erit omnes alicuius pretii Neapolitanos oratores cen- 
sura prosequi'^", quosdam legi, et consultus sileo. lanuarius'" omnium 
mihi iurisconsultorum videtur disertissimus^". loannis Antonii 



^'^ si quis orationes latinas a. 1 81 8 - 1 848 
in Regio Archigymnasio Neapolitano habitas 
inspicere velit, eat Ne^xilim et adeat volumen 
satis amplum, quod eodem operculo plures 
libellos complectitur (Biblioteca Nazionale: 
Sala 6. Misc. C 193). quasdam orationes, 
quae ibi desunt, invenies in libro q. i. 
Orationes in soUemni studiorum instau- 
ratione a professorihus in aedibus Regii 
Gymnasii Neapolitani Habitae, Neapoli 
1823 (Bibl. Nazionale: 162 C 33). 

quaedam saec. XVII (usque ad annum 
1638) orationes asservantur ibidem in libro 
manu scripto (K G 21 ) cuius inscriptio haec 
est: Orationum inauguralium. collectio 
habitantm Neapoli in solemni studiorum 
instauratione. 

saeculi XVI orationes vide ibidem in codd. : 
VH 187 (Orationum coUectio quaepublice 
habitae stmt in Neapolitano CoUegio = an, 
1573; 330 foU.); K F 44 (Orationum et 
Carminum collectio. fin.: "Dixi 1602"); IX 
F 49 (Orationes variae, et Epistola^. 

1^1 Giuseppe Aurelio Di Gennaro 1701 - 
1761. 

^'^ dr. de condidone aevi renascentis: "Fe- 
lidssima postea tempestate, sublato barbariae 
velo, politioribus litteris postliminio restitutis, 
accensa historiae fece, et communi plausu 
exceptis Graecae et Latinae linguae delidis; 
quando e squalido luridoque, quem prius 
induerat, augustiorem habitum, ac ma- 
tronalem formam accepit Sapientia; FeudaUs 
quoquejurisprudentiae latum, non levi, qua 
involvebatur, fugata caligine, novam I 
purioremque lucem explicavit et decentiori 
vultu in medium prodiit." Josephi Aurelii de 



Januario regii consiliarii Juris Feudalis an- 
tecessoris De Jure feudaU oratio In Publico 
Neapolitano Lyceo habita VI Idus Januarias 
Ann. 1754, [Neapolt 1754], p. XXXffl sq. 

de medio aeyo: "Decessit quidem nitor 
ille ac elegantia, qua suo decorata lumine 
effulsit Sapientia; sed non elanguit omnino: 
immo robustior potius sub duro cortice latuit, 
I et majorem vim pallido quodam aspectu 
explicare visa est; ita sane, ut qiiod venustati 
detraxit corrpetus ad eruditionem palatus, 
addiderit solidae doctrinae inclinata ad se- 
veritatem industria. Quamobrem illud verum 
non est, inventionis laudem unice veteribus 
datam, posteris solam imitandi facultatem. 
Sua non deftiit singulis tempestatibus, non 
sine plausu recepta, novarum rerum exco- 
gitatio: nee semper animos torquet ac dilaniat 
praeteritorum temporum invidia; cum illos 
foveat quandoque extoUatque recens 
repertarum utilitattun felix superbia. Itaque 
consepulta OrientaUum potentia, in soli- 
tudinem versa Graecorum tellure, deleta Ro- 
mani imperii majestate, et veluti I mutata 
totius Mundi fade; novae Inventae cogitandi 
imagines, novae constitutae vivendi regulae; 
quas, ad extemas repellendas injurias, ad 
intemam fovendam pacem, in tutelam suam 
tot regna ac provindae susceperunt: iis prae- 
dpue saeculis, ami populi, rustidtate mo- 
rum potius, quam commercii et sodetatis." 
jure cogniti, e patriis sedibus emersi, aliisque 
quaerendis dominis accensi, arma victiicesque 
copias, per Italiam praesertim, hoc nempe 
amoenissimum voluptatis ac abundantiae 
domiciliimi, circumtulerunt." ib. p. EI - V. 
ulteriora v. in Append. VI. 



63 



Sergiii" sermo latinus a Bruckero laudatur^^'^; scripsit autem ut alia 
multa turn et opusculum q. i. De eloquentia per academicas exer- 
citationes comparanda oratio^^^ , quod ne in Bibliotheca quidem 
Publica Neapolitana invenire potui. vano tantum verborum strepitu 
oppletae sunt orationes Caroli Maielli^''', quern quidem merito silentio 
paene praeterii nisi aliter quondam Neapolitanis visum esset. 

sed quo pacto te, iucundissime abba Ferdinande Galiani^", silere 
queam? tu, ex disciplina Mazochii'^^, Parisiis in ipso oculo mundi 
latinissimus extitisti"^, elegantiarum arbiter maximus'''*' , francogallicae 
linguae mirabilis artifex, atque latini eloquii facile princeps si banc 
quoque palmam ingenii tui laudibus addere voluisses. nam et pauca 



^^' Giovanni Antonio Sergio 1705 - 
1766, iureconsultus. 

^^'^ Jacobus Bruckerus, Pinacotheca 
scriptorum nostra aetate ilhistrium ..., 
Augustae Vindelicorum 1752, vol. 2 (decas 
9), f. 20\ 

1" NeapoU 1749 (Bruckerus, op. cit, f 21^). 

1^'^ Carlo Maiello 1665 - 1738. operum 
eius plurimae editiones extant, quarum 
ultima Neapoli a. 1851 excussa; Institu- 
tiones oratoriae quibtcs accedunt Caroli 
Majelli selectae orationes ad usum 
seminarii neapolitani. Editio novissima 
diligenter emendata [ibi (p. 147 - 203) 
quoque Institutionum poeticarum libri 
tres]. 

1" Ferdinando Galiani 1728 - 1787. 

1^^ cfr. L'abbe F. Galiani. Corres- 
pondance ... parL. Perey, G. Maugras, 
Paris 1881, vol, 1, p. XIV. 

^^9 Fridericus Melchior Grimm, vir 
subtilis iudicii, in epistula quadam ad 
Joannem Augustum Ernesti data Fer- 
dinandum Galiani, omnium quos in Fran- 
cogallia eruditorum cognovisset, linguae 



Latinae peritissimum fuisse praedicavit: 
"Je n'ai jamais rencontre a Paris qu'un 
seul homme qui slit le latin, et cet homme 
est un Italien, M. l'abbe Galiani" M. 
Grimm, Correspondance litteraire<->, 
ed. M. Tourneux, Paris 1879, vol. 8, p. 
150. 

''''' neque ab re alientmi erit Friderici 
Nietzsche de Ferdinando Galiani iudicium 
proferre: "<■ •> wie bei dem Abbe Galiani, 
dem tiefsten, scharfsichtigsten und viel- 
leicht auch schmutzigsten [hie, Friderice, 
falleris, grato tamen tibi errore] Menschen 
seines Jahrhunderts - er war viel tiefer als 
Voltaire und folglich auch ein gut Theil 
schweigsamer. " Nietzsches Werke, Kri- 
tische Gesamtansgabe. Hrsg, G. Colli, M. 
Montanari, Berlin 1968, pars 6, vol. 2, p. 
41 ; et alio loco Ferdinandum ilium virum 
qua animi nobilitate qua ingenii subtilita- 
te praestantissimum affirmare non dubi- 
tavit, cfr. "<•••> dieser verwohnteste und 
raffinirteste Geist des vorigen Jahr- 
hunderts" F. Nietzsche, Sdmtliche Briefe, 
Munchen 1986, vol. 8, p. 190. 



64 



ilia quae latino sermone condidisti'^' - quid maius dicere potui? - 
latina sunt. 

Angelus quidem Maius^''^ propter aetatis rationem in hoc album 
recipi nequit neque orator fuit valde bonus, at horam illam 
immortalem ut primum intellexit se Ciceronis quaedam nemini adhuc 
nota orationum fragmenta ante oculos habere, quibus verbis memoriae 
prodididerit, cum sint facundissima, silentio praeterire non possum: 
"In his igitur Codicibus, qui Bobienses inscribuntur, unum depre- 
hendi, in quo Sedulii christiani poetae opera edita continentur, quern 
cum acutissima oculorum acie lustrarem, et sub posteriore scriptura 
prior em rimarer; o Deus immortalis, repente clamorem sustuli, quid 
demum video! En Ciceronem, en lumen romanae facundiae indi- 
gnissimis tenebris circumseptum! Agnosco deperditas TuUii orationes, 
sentio ejus eloquentiam ex his latebris divina I quadam vi fluere, 
abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis/'^'^'etc. 

post tanta magnorum virorum nomina quid me miserae eruditorum 
plebi immisceam? etenim multi mihi occurrunt qui multa scripserunt 
atque publice pronuntiarunt, cum melius tacuissent. Benedicto 
Averanio"^"*, cuius permultae dissertationes, orationes, carmina, nee 
non epistulae familiares extant^'^', nemo laboriosior, nemo putidior^'^'^: 
sed suo saeculo magnus vir habebatur. quid de orationibus confusis 
istius atque perturbatis dicam, nuUo, nisi valde fallor, prorsus consilio 

^"^^ inscriptiones latinas ab eo con- ^^^ Opera, Rorentiae 1717, 3 voll. 
scriptas dicit. cfr. Oleg Nikitinski in: ^^^ cfr. "<•••> Averani y [sc. in oratio- 

Vox Latina, t. 33, fasc. 130, p. 556. nibus] a trop imite les anciens Orateurs, 

^^•^ Angelo Mai 1782 - 1854. en ce qu'ils n'observent point assez de 

^^^ M. TullM Ciceronis trium orationum methode, ce qui rend leurs discours 

pro Scauro, pro TuUio, pro Hacco partes obscurs, et ne manque pas de fatiguer les 

ineditae cum antiquo scholiaste item ine- Lecteurs qui tachent de retenir la suite 

dito ad orationem pro Scauro invenit de leurs raisonnements." [jean-Pierre 

recensuit notis illustravit Angelus Maius, NiceTon,]Memoirespoursennrdl'histoire 

Francofurti ad Moenum 1815, p. XI sq. des hommes illustres dans la republique 

164 Benedetto Averani 1645 - 1707. des lettres, Paris 1729, t. 2, p. 204. 



65 



consarcinatis, adeoque sine ullis graviter dictis vel saltern aculeatis 
sententiis quae in auditorum mentibus haereant, ut neque quid dicat 
intelligas neque quid legeris recorderis? is igitur scriptor omnino 
non est ferendus. at venustis sententiolis vibrantibusque dictabolariis 
Francisci Carettonii at que Guinisii^''"' per animi remissionem ludumque 
delectari soleo. quidni delecter? et pessimi auctores, cum semel 
improbitatis modum vel communem stultitiae mediocritatem 
excesserint aut quasi aliena loquantur, ad animum exhilarandum 
non nihil valent. sed ut ad rem revertar, dignum sane Averanio 
academia Pisana successorem Politum^''^ habuit, dicendi quidem 
volubilitate illo aliquanto superioremi^^, mentis inopia parem. 



^^'^ de his V. infra p. 74 et 104 sq. 

168 Alessandro Politi 1679 - 1752. 

16^ cfr. sub finem orationis octavae quae 
est De lectionis assidtdtate. "O hanc prae- 
claram, adolescentes, o hanc regiam et 
directam, et apertam viam doctrinarum, 
atque eloquentiae! O vos de litterarum 
studiis, de patria, de vobis ipsis optime 
meritos, si viam hanc institeritis, si nempe, 
posteaquam praeceptores hos vestros, viros 
doctissimos atque sapientissimos quam 
diligentissime audivistis, iisque ducibus et 
magi|stris ad reconditas quasque et exqui- 
sitas doctrinas percipiendas usi fiiistis, 
nihilque omnino praetermisistis, quominus 
eorundem praeceptorum vestrorum doc- 
trinam atque eloquentiam imitando ipsimet 
in vobis efflngeretis, tum demum, ad 
scientiam atque eloquentiam atigendam, 
totos vos bonis cujuscunque generis libris 
legendis penitm dedatis, itaque discipuli 
quodammodo efRciamini veterum illonmi 
doctissimorumque scriptorum, a quibus 
plane ad praceptofes ipsos vestros omnis 
doGtrina atque eloquentia profluit. Amate 



igitur libros, si vere sapientiam atque 
eloquentiam amatis, optimi adolescentes, 
Non vos a libris otium, aut somnus, aut 
voluptates, aut festi ludorum dies, aut 
denique amiconmi consuetudines atque 
familiaritates abstrahant. libri studia vestra 
atque ingenium alant. Libri vos oblectent 
atque ornent. Dbri vobiscum pernoctent, 
vobiscum peregrinentur, vobisctun rusti- 
centur. Illud denique vobis sit penitus 
persuasum, summam vos rerum omnium 
praeclarissimanim scientiam, summamque 
eloquentiam adepturos esse, si, quo 
doctissimi quique viri, ipsique praeceptores 
vestri, eo et vos bonis multisque libris as- 
sidue accurateque lectitandis contendatis, 
ac tandem adspiretis, ut, propter magnam 
antiquitatis totius omniumque rerum 
haustam e libris eruditionem, bibliothecae 
quaedam animatae esse videamini." tMc- 
xandri Politi de cl. Reg. Scholanmi Piarum 
et in Academia Pisana humaniorum 
litterarum celeberrimi professoris Orationes 
omnes nunc primum in unum volumen 
collectae, Florentiae 1772, p. 162 sq. 



66 



M. - quoniam te, Italorum messe in horreum acta, spicas remissiore 
iam animo legere tricasque curare video, perquam ex te velim scire, 
quid sit, cur apud Italos potissimum, in gente facundissima, latine 
loquendi facultas raro admodum observetur; ita ut in scriptis 
facundissimus quisque, in sermone extemporaneo elinguis videatur. 
ceterum scio te magni extemporalem latine loquendi facultatem 
aestimare. 

S. - quippe, artem nostram quam a pueris exercemus, non puto 
esse balborum. 

M. - atqui multos qui banc artem exercent, non modo eloquentes 
sed vix latine loquentes videas. etenim quid grammaticae cum 
eloquentia? de balbis istis, quos dicis, video nonnullos qui et criticae 
honestatem tuentur et in scriptis vel eloquentissimi sunt, neque tu 
eo insaniae venisti, ut a philologis oratorias virtutes exigeres, cum 
constet, et Ruhnkenio tuo, quem laudibus efFerre soles, quotiescumque 
non ex praeparato loquebatur, vim eloquentiae defuisse^^"; et contra, 
Valkenarius^^i, 6 EA-^iriviKWTaTOQ, in scriptis quidem aridior fuit, cum 
autem ex tempore disserebat, animi audientium divino quodam afflatu 
incendebanturi^^. atque omnino plerique eorum, qui saec. XVIII 
optime latine loquebantur, scriptis suis latinis non admodum claruere. 

S. - sit sane uti dicis. concinna ista extemporalis oratio non 
expetatur: satis est, si satis latine scribimus, si apparati eloquenter 

'^•^ scilicet nolebat temere se extern- men coniicientes, lutulentos quidem 

porali consuetudini committere, timens barbariei et inficetiarum sordibus fluere 

"ne quid vitiosi traheret. Meminerat [cfr, Hor, sat. 1, 4, ll], sed fluere tamen 

illud Thucydidis: peritia timorem, magno et suo cum strepitu et audien- 

imperitia audaciam facit [oc^aGia |iev tium plausu." Vita Davidis Ruhnkenii 

Bpctooi;, XoYvop.6(; 5e okvov (pepei. ^wcrore Daniele Wyttenbachio, Lugduni 

Thucyd. 2, 40, 3]; meminerat homines Batavorum 1799, p. 75. 

Latine doctissimos ex tempore disse- ^^^ LodewijkKasper Valckenaer 1715 

rentes haesitare subinde ac subsistere, - 1785. 

quod nomen verbumve sibi probatum ^''^ cfr. Vita Davidis Ruhnkenii op. 

non succurreret; meminerat etiam im- cit., p. 138 sq. 
peritos audacter se in extemporale flu- 



67 



contionamur, si ex tempore convenienter respondemus. neque id ab 
omnibus expectandum: eos excipiam qui cum minutiis animum ^ 
circumscripserint, ad altiora non aspirant, non hercle male gramma- 
tici plerique, qui tutius agere malunt, at que rebus investigandis con- 
tenti, omnem orationis curam exuerunt. quod autem ad latine 
loquendi facultatem attinet, earn non multum ad stili ornatum conferre 
fateamur necesse est, cum in coUoquiis neglegentiores fere simus. 
quare inique faciunt, qui quantum quisque in latinitate valeat, in 
coUoquiis, tamquam ad Lydium lapidem, tentandum esse arbitrantur, 
et si forte minus apte locutus sis, obtorto coUo velut in triumpho 
ducunt. di meliora. atqui sunt maximi latinitatis vindices, ut Carolus 
Sigoniusl''^ Paulus Manutius"'' et Guilelmus Budaeus^^', qui 



1^' Memoires de la vie de Jacques 
Auguste de Thou, Amsterdam 1714, p. 
30 (veniam peto edition! qua usus sum, 
archetypa editio non erat ad manum), 

i^"" "Manucius [sic] non poterat tria 
verba Latine dicere, et bene scribebat; 
ut Hispani raro Latine loquuntur." 
Scaligerana, Cologne 1695, p. 254. 

1''' cfr. Danielis Friderici lani De 
doctoribtis umbraticis eorumque variis 
incommodis in republica litteraria 
commentarim . Accedit eiusdem dis- 
sertatio Lipsiensis de nimio latinitatis 
studio, Vitembergae 1720, p. 135 
(ceterum simile opus iam antea scripsit 
Christianus Uhlich, Dissertatio philo- 
logico-historica de nimio latinitatis 
studio, Lipsiae 1712). ibidem lanus, 
nescio qua fide, aflPirmat Fracastorium, 
Rigaltium, Salmasium, losephum Sca- 
ligerum, Augustum Buchnerum quin 
etiam Thuanum ipsum in conversatione 
eruditorum aegre admodum latine 
locutos. sed quoniam Dissertationis de 



nimio latinitatis studio mentio facta 
est, non omittendam occasionem esse 
duxi lepidam quandam narrationem 
proferre, quam lanus ignorabat; si 
rescisset, certe utraque manu arripuisset: 
"M. de Chevreuil Principal du College 
de ... s'etoit si fort accoiitume a ne parler 
que Latin, qu'il disoit a son cheval: Non 
ibis mala bestia, etiam admotis calca- 
ribus? Et cette maniere de parler moitie 
Francois, moitie Latin, lui etoit si 
ordinaire, qu'un jour etant alle rendre 
visite a une Dame, elle lui ofFrit son 
carrosse pour le mener chez lui: Non 
opus est, Madame, lui dit-il, j'irai bien 
a pied. En entrant dans son College il 
vit dans la cour tout etendu au soleil le 
chien qui tournoit la broche, appelle 
"Gueule noire"; il lui dit, croiant parler 
sans doute a quelqu'un des ses Ecoliers: 
Non studes, Gueule noire, tota die 
otiosus es, et ostendis potius testiculos 
ad solem." Menagiana, Paris 1729, t. 
2, p. 184. 



68 



summopere a latine loquendo abstinebant. ceterum Italorum a lati- 
ne loquendi abstinentiam satis mihi explicasse Morhofius videtur, 
cum ediceret: "CoUoquia cum iis, qui latinam linguam accuratissime 
loqui nequeunt, magis turbant sermonem latin um, quam iuvant; ut 
Itali nonnuUi de industria sermonibus latinis, etiam cum viris doctis,- 
abstinendum existimant, ne dictio aliquid ex idiotismo trahat, quem 
in coUoquiis viri etiam docti vix evitant, licet eleganter alias 
scribant."!^'' 

M. - accipio rationem eo libentius, quo te promptiorem in latine 
loquendo cognorim; isto enim modo ostendis latine loquendi 
facultatem nihil oratoriae facultati detrahere. ceterum cum latine 
loquendi consuetudinem maxime apud iesuitas excultam fuisse constat, 
non est quod miremur optimos semper oratores Societatem lesu 
praestitisse. 

S. - de istoc videbimus. magnam quaestionem moves et non facile 
dixerim plusne commodi an detrimenti litterae a iesuitis ceperint. 
atque in universum valere videtur, scriptores catholicos si cum 



1^^ Danielis Georgii Morhofii 
Polyhistor litterarius philosophicus et 
practicus, Lubecae 1747, t. 1, libr. 2, 
cap. 9, § 6 - 7, p. 421. eadem sententia 
defenditur in: lo. Gottl. Heineccii 
Fundamenta stili cultioris omnibus lo. 
Matthiae Gesneri animadversionibus, 
emendationibus, additamentis et 
praefatione locupletata accuravit, 
digessit, suasque observationes hac 
editione auctas adiecit lo. Nicolaus 
Niclas, Lipsiae 1766, p. 401: "Cave tibi 
persuadeas, ex usu tantum et loquendi 
consuetudine ad Latinae linguae facul- 
tatem posse perveniri. Tantum enim 
abest, ut hoc fieri possit, ut potius inde 
nasci soleat inquinatum illud ac sor- 
didum dicendi genus, quo monachi 



maxime, nee non Poloni et Hungari de- 
lectantur. Quo fit, ut Itali, Latinae 
elegantiae studiosiores, a sermonibus 
Latinis etiam cum viris doctis de indus- 
tria abstineant, ne dictio ex idiotismo 
vernaculae trahat, quem etiam viri, 
quamvis eloquentissimi, in coUoquiis vix 
effugiunt. (Praesertim ob magnam illam 
patrii sermonis cum Latina lingua 
similitudinem <•••> - Gesnerus)". 

quaestio an praestet latine nescire quam 
male latine loqui serio atque ftise a 
Friderico Augusto Toepfer in "lo. 
Michaelis Heusingeri Vita" est agitata, dr. 
lo. Michaelis Heusingeri Opus cula Minora 
varii argumenti, exhibuit, praefatus est 
et vitam auctoris dedit Frid. Aug. Toepfer, 
NordUngae 1773, t. 1, f 22^ sq. 



69 



haereticis componas, in prosa oratione plus de litteris latinis meritos 
esse (et quis paulo humanior Melancthonem Caussino"-' praeferat?). 
quod meritum magna ex parte ad iesuitas redundat. iidem cum utiles 
fortasse pueris instituendis essent, neminem tamen produxerunt quern 
summum oratorem agnoscas. sit mihi Sarbieviusi^^ sit lacobus Bal- 
de"** summus poeta - non invideo iustis laudibus, sed idem de 
oratoribus constanter nego. iam vero si ab eis ordiamur qui dicendi 
artem docuerunt, Caussinus mihi optimus adhuc doctorum omnium 
videtur^^'', qui auribus sui saeculi accomodata rhetoricae praecepta 
scripsit. et adhuc quid Caussino eloquentius in praeceptis? veterem 
amorem tibi narro, qui, ut dicitur, cancer est. fateor iesuitas nitido 
verborum splendore primum me incredibiliter allexisse, mox intellexi 
me falsa deceptum arte: orationes eorum nulla plerumque urbanitate 
coloratas, Ciceronis verbis quidem abundare (etenim plerique eorum 
Ciceronem serviliter imitabantur), sensibus vero paulo exquisitioribus 
carere et ferme in communibus locis dilatandis versari, verbis eos 
propriis uti baud raro nescire - nam istam "longe lateque subsultantem 
orationem", quae in Caussino multoties invenituri^i, latinam esse 
non putabam. sed Caussinus hodie quoque cum fructu utcumque ab 
eis legi potest, qui latinae eloquentiae laudem aemulantur. in ceteris 
eloquentiae doctoribus, cum sint mediocres ferme omnes et ad 
imitationem parum valeant, aliqua tamen laude digni videntur 



1^^ Nicolas Caussin 1583-1651. '^' iusta censura vexatur Caussinus 

^■'^MatthiasKasimir Sarbiewsld 1596 - in: Jugemens des Savans sur les 

1 640. principaux ouvrages des auteurs <■■•>, 

"9 Jakob Balde 1603 - 1668. par M. [Balthazar] Gibert, Amsterdam 

^^^ Nicolai Caussini, De eloquentia 1725 (ed. anast. Hildesheim 1971), t. 

sacra et humana libri XVI, Parisiis 8, p. 259 - 263. 

'1617. 



70 



Ludovicus Cressolius^^^, Dominicus de Colonials', Antonius Fortiusi^'', 
Martinus du Cygne^^', Maseniusi*"^, Cerda^^^; vivido ingenio in tetrica 



1^2 Louis de Cressoles 1568, - 1634. 
Vacationes autumnales, sive de perfecta 
oratoris actione ac pronunciatione libri 
in, Lutetiae Parisiorum U620; Theatrum 
veterum rhetorum, oratorum, decla- 
matorum qtios in Graecia nominabant 
aocpiatag expositum libris quinque <■> 
auctore Ludovico Cressolio, Parisiis ^1620. 
is felicissime in vi et sensu figurarum 
definiendo versatus est; itaque non raro 
loannes Christ. Theoph. Ernes tus Cres- 
solium adhibet in praestanti opere cui 
inscriptio est: Lexicon technologiae Lati- 
norum rhetoricae, Lipsiae 1797, 

^S' Dominique de Colonia 1660 - 1741 . 
De arte rhetorica libri quinque <■■■> 
Editio decima nona ceteris omnibus 
auctior, Hagae Comitis 1739 [prim. ed. 
Lugduni 1704 (Vilnae 1700?, quam 
editionem nusquam reperire potui)]. hoc 
opus saltern eo nomine ceteris eiusdem 
generis praestare videtur, quod praeceptis 
parcit, exemplis vero, nee illis male 
undecumque petitis, abundat. 

184 Antonio Forti 1651 - 1707. Miles 
Rhetoricus et Poeticus: sev Artis 
Rhetoricae et Poeticae Compendium, 
Dilingae 1681. in hoc libro p. 289 sq. 
amplissimum catalogum invenies scri- 
ptorum e Societate lesu qui "praecep- 
tiones" scripserunt et qui in poesi excel- 
lebant. 

IS' Martin du Cygne 1619 - 1669. Pons 
Eloquentiae studtosae juventuti patens 
sive Explaruitio Rhetoricae 1706. [prim, 
ed. Leodii 1659]; Martinus du Cygne 
praecipue copia praeceptorum de ad- 
iunctis, affectibus et modo variandae 
orationis abundat. huic libro in editionibus 



adici solet eiusdem auctoris Ars Cice- 
roniana, sive Analysis Rhetorica omnium 
orationum M. T. Ciceronis. Constat 
argumentis, tabulis, commentario, et 
annotationibus [prim. ed. Duaci 1661]. 
censuram operis invenies in: Jugemens des 
Savans sur les priricipaux ouvrages des 
auteurs <■■■>, par M, [Balthazar] Gibert, 
Amsterdam 1725 (ed. anast. Hildesheim 
1971), t. 8, p. 268. 

IS*) Jacques Masen 1606 - 1681. lacobi 
Masenii Ars nova argutiarum <■■■>, 
Coloniae Agrippinae ^1649. opus curio- 
sum, ubi magnus numerus argute dicto- 
rum refertur, ut istud: "In mensa Alexandri 
IV. Pontificis aliquando de Medicis quae- 
situm; Praestaretne hos a Rep. submoveri.' 
Cumque (ut multorum hi dicacium Unguis 
vapulant) hoc nonnulli contenderent, fore 
ex re et bono communi, ut quibus Ro- 
mani olim sexcentis annis caruissent. 
Contrarium sese Pontifex sentire arguto 
joco dicebat: "Nisi enim", inquit, "hi es- 
sent, illam hominum multitudinem 
mundus aegre sustineret."" lacobi Masenii 
Familiarium argutiarum fontes, Coloniae 
Agrippinae 1711, p. 190. scripsit praeterea 
opus amplissimum quod dicitur Palaestra 
oratoria. Praeceptis et exemplis veterum 
lectissimis instructa Coloniae Agrippinae 
1678 [prim. ed. ib. 1659]. Masenii opera 
scienter diiudicantur in: Jugemens des 
Savans, op. cit. t. 8, p. 266 - 268. 

187 Melchior de la Cerda 1550 - 1615. 
Camporum eloquentiae <•••> auctore 
Melchiore de la Cerda, S.J., Kinchii 1658 
[prim. ed. Lugduni 1614]. opus am- 
plissimum, in duo volumina divisum, 
multis fictis oratiunculis instructum, in 



71 



hac turba excellit Franciscus Pomeyi^^ memorandus est denique et 



quo praeter regulas, omnes fere res et 
hominum afFectus describuntur. invenies 
praeterea descriptiones quinquaginta 
amplius avium omne genus, corpus 
humanum in partes diligentissime di- 
siectum atque res innumerabiles quae 
ad vitam spectant, ut " Taberna arorna- 
toria" p. 359, "Vestitm muliebris" p. 
374; "Coquinaria" p. 384 sqq.; "Ton- 
sores" p. 413; "Preces contra larvas, 
lamias, umbras noctumas, Lamias" p. 
415, infinita alia. Cerda severam cen- 
suram patitur in Jugemens des Savans, 
op. cit. p. 230. similibus descriptionum 
dotibus sed accuratius praeditum est 
compendium loannis Baptistae Gantutii 
(Giovanni Battista Ganducci 1602 - 
1 690) Descriptiones oratoriae, Norim- 
bergae 1702 [prim. ed. Parmae 1660], 
ubi cum alia multa turn et orbis terrae 
plagas descriptas invenies (omnes 
descriptiones ab auctoribus antiquis et 
recentioribus petitae sunt), eiusdem 
generis opus est Francisci Mendocii 
(Francisco de Mendo^a 1573 - 1626) 
Viridarium sacrae ac profanae erudi- 
tionis, Coloniae Agrippinae 1680 [prim, 
ed. Lugduni 1631], ubi praeterea 
antiquitates romanae amplissime ex- 
plicantur et quaestiones quaedam trac- 
tantur quae ad recentiorem aetatem 
spectant (ut in capite quod inscribitur 
" Utrum usus ptdveris tormentarii priscis 
seculis incognitus necneF' , p. 384). 

1^^ Francois Pomey 1618 - 1673, ad 
hunc modum apud lectores ordiendo: 
"Quid corrugas nasum, malevole? Aph- 
thonius hie non est, inquis, sed liber 
Rhetoricus: Nee enim de Periodo, Figuris 



Oratoriis, et Amplificatione somniavit 
usquam bonus Aphthonius. Ain'tu? At ego 
somniavi; et metmi baud vanum esse puto, 
anileque somnium." Candidatns Rheto- 
ricae seu Aphthonii progymnasniata ... 
Auctore Francisco Pomey, Lugduni 1661 
[prim. ed. 1659], f. 4". cfr. Barbae 
commendationem: "Adversus barbatos, 
instinctu nescio quo, reverentiam adhi- 
bemus; docti videlicet a natura, baud aliud 
esse Barbam, quam Authoritatis I Insig- 
ne, de mento pendulimi; quam VexiUum 
reconditioris Prudentiae, foris explicatum; 
quam nativum oris humani Diadema, de 
crine, textile; quam progerminantem e 
genarum moUi solo, Sapientiae Lauream; 
Sertumque floreum vernantis aetatis, 
maturorum fructuum indicem, quos virilis 
producit autumnitas: nihil, inquam aliud 
esse pilos huiusmodi, praeter erumpentes 
Fibras iudicii, mentisque Radices in men- 
to iactas; aut promicantes extra cutem, 
Solis animati Radios, qui lucet cerebri 
Coelo." ib. p. 188 sq.; ex chria quam "In 
laudem Famiani Stradae scripsit; "O te, 
omnium literarum commendatione 
cohonestandum, Famiane Strada! o te 
singulari laudum praedicatione, et ora- 
torum omnium voce praeconiisque 
celebrandum! <•••> Sane, quot verbis 
scripta I tua distincta sunt, tot mihi 
videntur illuminata gemmulis; et quot 
sententiis conspersa, tot adridere flosculis, 
totque splendentibus stelluUs, iucundis- 
sime radiare. Illarum tamen gemmtilarum 
velut Adamantem pretiosissimum, il- 
lorumque florum tanquam Rosam ele- 
gantissimam, harumque stellularum veluti 
Solem, sententiam istam reliquis aliis. 



72 



vir gregis ipse, Soarius^^^, a quo fluxit inepta ista "longe lateque" 
atque "late alteque subsultans" iesuitarum eloquentia. 

non sum nescius maximam olim fuisse opinionem, iesuitarum 
praecepta puerorum ingeniis perquam apta esse, quod falsum esse 
multis exemplis demonstrare possum, unus mihi Ma2ochius^'° sufFiciat, 
vir in litteris clarissimus, qui cum puer adhuc sed igniculo ingenii 
iam turn praelucente videret se apud patres Societatis lesu nihil in 
litteris proficere, toto pectore Ciceroni incubuit^'^ et sic spretis 
omnibus eorum praeceptiunculis bonus orator evasit. at sunt quidam 
melioris notae. non sane nego. sed plerique eorum fracti sunt, nihil 
virile, nihil quod sine praeceptiunculis suis audent; omnia arcessita, 
nihil candide, incaute etiam (aliud est enim incaute aliud absurde 
dicere); quid? amamus ingenuam simplicitatem. et ego hac ex parte 
barbarus et Scytha esse malo quam isto pacto cultus homo haberi. 
sed haec fortasse ferenda - de eloquentia enim, non de officiis in 
universum sermonem instituimus, - illud vero gravius, praeceptis 
ubique valere: virilem sapientem excelsam virium succi et sanguinis 
plenam eloquentiam postulare, cum autem ad rem ventum, nihil 
nisi tumidam pictisque coloribus inepte subsultantem orationem 
praestare. quod omnium fere eorum vitium est. ut perridicule de 
martyrum suppliciis: "Premebantur torcularibus, quorum beatissimus 
cruor vinum erat Angelorum. Includebantur scaphis lento et exquisito 
supplicii genere per varias mortes cruciati, quos pro domo, coeli 
manebat immensitas"^'^ invenias iesuitarum orationes quae totae in 

nemo non anteponat, quam sic ex- op. cit. p. 230 - 232. 

pressisti, Belli Duces, nihil magis timere l^" de quo vide supra p. 58 sqq. 

debent; quam ne timere videantur." )h. ^^^ hoc factum narratur in Francisci 

p. 316 sq. Serai Commentariolo de rebus Mazochii 

189 Cipriano Suarez 1524 - 1593. De (Alexii Symmachi Mazochii Opuscula, 

Arte rhetorica Libri tres ex Aristotele, Neapoli 1771, vol, 1, p. VII). 

Cicerone et Quinctilianp deprompti ^^^ Nicolai Caussini, De eloquentia 

[prim. ed. Conimbrigae ca. 1560]. cen- sacra et humana libri XVI, Parisiis 

sura operis in: Jugemens des Savans, ''1637, p. 903a. 



73 



Christi morte versanturi93_ ut in cruce scilicet eloquentiam festivam 
illam atque suavem exerceant. adi, si valde otiosus homo es, orationem 
loannis Francisci Carettonii^^'' " de Christi morte habitam Romae a. 
I5951''. Christi ibi caput depingitur: "gymnasium sapientiae, regia 
honoris"'^*' et sic totum tibi Christi corpus in catalogum abit. aliquanto 
melius in ista cruce versatus est Daniel Heinsius, qui cum et alia 
tolerabilius sic et hoc idem de Christi capite melius: "hdem [sc. 
milites] caput illud, in quo universa sapientia ac ratio continebatur, 
spinis lacerant ac frangunt"^'^. sed ut ad iesuitas redeamus, quis 
Vincentii Guinisii^^^ qui tunc columen romanae eloquentiae habe- 
batur, orationes sine risu ferat? ut in allocutione de Christi morte ad 
Sanctissimum Patrem Urbanum VIII, cum alia multa, neque auribus 
romani pontificis digna locutus, tum et hoc vel maxime facetum 
dedit: "obligari iubet ad columnam columen mundi, nudum et sua 
tantum modestia coopertum, mox etiam suo sanguine vestiendum. 
Ilium lacertosi virgatores subito circumsistunt, diripiunt, lacerant, 
metunt quam ipsi non severe vindemiam; et vere supra dorsum Do- 
mini peccatores arant. Ah sistite, nequissimi criminum coloni: Campus 
ilk siderei corporis non vestra sulcandus est manu, sed solis; nee alio 
tentatur caelum aratro, quam siderum."''' euge! discite pueri ab his 
magistris eloquentiam, aliquando et ipsi sic eloquentes eritis. at sunt 
hodie professores, qui eorum libros rhetoricos magni aestimant, in- 
defesso labore scrutantur, tamquam veros Europae thesauros in oculis 

'^' cfr. volumen amplissimum q. i. Presbyterorum Societatis lesu, Monast, 

Orationes quinquaginta de Christi Westphal. 1602, p. 555 sqq.) 

Domini morte Habitae In die Sancto ^^'^ Orationes quinquaginta, op. cit., 

Parasceves a patribus Societatis lesu In p. 167 {= ed. 1602, p, 560). 

Pontificio Sacello, Romae 1641. ^'^'' Danielis Heinsii Orationum ... 

^^'' Giovanni Francesco Carettoni 1556 Amstelodami 1657, p. 328. 

- 1639. I'^s Vincenzo Guiniggi 1601-1653. 

^^' Orationes quinquaginta, op. cit., '^''Vincentii Guinisii S.J. Allocutiones 

p. 156 - 176 (hanc orationem invenies Gymnasticae, Antverpiae 1638, p. 284 

praeterea in: Petri lohannis Perpiniani (= Orationes quinquaginta, op. cit., p. 

Orationes. ... accesserunt orationes ... 506 sq.) 



74 



ferunt. verum ne simus aliis molesti: illi exerceant suas artes, ilia se 
tactet in aula quisque eorum, modo solos se esse eruditos atque 
litterarum custodes ne proclament. quare non prorsus mihi a scopo 
aberrasse loannes Barclaius videtur, cum diceret: "Humaniores autem 
litteras, id est, amoenissimam partem, et, si mihi creditis, utilissimam 
Musarum, nondum satis delicate habuerunt [sc. iesuitae]. Vulgaris, 
et ut ita dicam, profana licentia facientium carlnen, in scholis vel 
miseris scenis, suffecit inexpertis adulescentibils, et rare ludimagistro 
publicorum judiciorum periculum fecerunt."^"" et postea verissime: 
"Nam si quis ideo doctissimos putat, quia rudem pueritiam ad literas 
informant, pessimo judicio in infinita rei aestimatione caligat <...> 
Et quidem de eo genere literarum plerosque afferre suam sententiam 
non fero, quibus nunquam verae eloquentiae imago de sui aut alieni 
ingenii speculo illuxerit. Summam et eruditam eloquentiam dico, 
quae ceteris comitata scientiis ofFenditur ineptia scholarum, neque 
se indulget ingeniis intra veterum imitationem inclusis, quae suas 
partes in stylo sperare aut ducere non audent.''^"^ atque, ut aliquando 
hunc de vitiis iesuitarum sermonem absolvam, rem acu tetigisse 
videtur Scaliger cum diceret: "ils [sc. iesuitae] n'ont point encore fait 
miracle, nihil rari praestiterunt.''^^^ 

equidem non hoc agere institui, ut omnes hac censura iesuitas 
complecti enitar. sunt quos libenter excipiam. Dionysii Petavii^o' 
orationes, concinnae illae, plenae compositae, minime, nisi ab 



^'"* Euphormionis Lusinini sive escrivans" Perroniana sive excerpta ex 

loannis Barclaii Satiricon, Amstelodami ore cardinalis Perronii, Genevae 1667, 

1658, p. 247 (tu melius consulas novam p. 173. ceterum de Perronianis vide 

ed,: John Barclay, Euphormionis Gilles Menage, Anti-Bailletiin/ugemens 

Lusinini Satiricon. By David A. ^e^ iizi/^wj, Amsterdam 1725 (ed. anast. 

Fleming, Niewkoop 1973). Hildesheim 1971), t. 7, p. 90.) 

201 ib. p. 248. cfr. sententiam '^^^ Scaligerana, Cologne 1695 ,ip. 2^2. 

cardinalis Perronii, Celebris elegantiarum 203 D^nis Petau 1583 - 1652. 



arbitri: "Lesjesuites sont d'assez mauvais 



75 



infelicibus interdum argumentis quae sibi iniunxit, spernendae^"''. 
Francisco Vavassori^o^ in sermonis elegantia et sano iudicio non facile 



■^^'^ cfr, e. g.: "Quanquam utcvimque 
error iste [sc. Crassi dictum: "Nisi quod 
quisque cito potuerit, numquam omnino 
posse perdiscere" Cic. de or. 3, 89] 
dissimulari possit, quamdiu nihil praeter 
inscitiae, arrogantiaeque crimen in ea 
opinione cernatur. Nunc vero in divinis 
Christianisque disciplinis, cum citra 
impietatem ostentari tarn expedita facilitas 
nequeat, etiamne idipsum usurpare 
impudenter audebimus? Impietatem dixi. 
Quae enim maior esse potest, quam ita 
de hisce doctrinis loqui, nihil ut oratio 
tua ab nostrae aetatis Haereticorum 
sacrilega, ac nefaria voce dissideat? Quid 
enim tam crebro ab iis usurpari audias, 
quam Sacrartmi literarum, et utriusque 
testamenti planam doctrinam, ac facilem? 
Adeo ut ne mulierculas quidem ab earum 
tractatione repudiandas censeant. Irrident 
nos, cum in is intelligendis dies noctesque 
consumimus, hebetesque esse vulgo atque 
insanire clamitant, qui caecorum more 
lucem in meridie quaeramus. Sibi contra 
idem, quod de Cadmi militibus vetustas 
finxit, atque eo etiam amplius contingere, 
quod nullo satu, nulloque cultu sponte 
sua illico Theologi, ac sapientes prodeant. 
An alia nostrorum hominum vox est, qui 
cito addiscenda omnia, vix ullo interiecto 
medio, ad summa disciplinarum, atque 
artium subinde convolandiun existimant?" 
De discendi ratione adversus Crassi 
dictum L. JU. De oratore: "Nisi quod 
quisque cito potuerit, nunquam omnino 
posse perdiscere". Oratio nana in: Dionysii 
Petavii S J. Orationes, et opera poetica, 
Coloniae 1621, p. 208. 

^"^ Francois Vavasseur 1605 - 1681. cfr. 



ex oratione quae inscribitur "De vitanda 
curiositate. Esse maius periculum ne 
nimium, quam parum sciamus" : "Atque 
ut certis membris, aut naevo aliquo, et 
macula cognoscere possitis corpus uni- 
versum, num, obsecro, nimis sciunt, qui 
Romanenses, ut vocant, praeter ex- 
spectationem, verique umbram, et simi- 
litudinem, libros hominum abutentium, 
et otio, et literis, mera anicularum somnia, 
mera monstra, percursos habent, probe 
cognitos, memoria, cum quidem pene 
infiniti numero sint, comprehensos? Num 
sciunt nimis, qui Italos, qui Hispanos, qui 
patrios Poetas tanquam ungues, digitosque 
norunt, et ubivis quasi religiosos testes, 
aut sententiosos morum Magistros, 
adhibent; ceteroquin nulla extra numeros 
similiter cadentes, nomine praestabiles? 
quae utique clausulae numerorum pares, 
et corruptam esse, adult erinamque lin- 
guam satis doceant, et risum, nisi res videri 
minus ridicula desiisset usu, moveant. 
Num nimis sciunt, qui codices jam 
Graecos, jam Latinos insuper habent, 
mulienun, vulgique sermone conscriptos 
malunt? hos eosdem, qui semel, iterum, 
tertio Gallicos a diversis Interpretibus 
factos, refectos, interpolatos, toties per- 
lelgerunt, qui toties eandem sententiam 
aliis verbis inculcatam, et retractatam, 
omnibus modis oculorum, et aurium 
devorant, num nimis sciunt?" Orationes 
Sacrae et Miscdlae Patrum Societatisjesu, 
Coloniae Agrippinae 1730, pars H, p. 230 sq. 
cfr. initio Orationis secundae, cuius 
index est: " Quare potissimum, et 
quantum viri literati ab illiteratis 
differant": "In vitae quotidianae varietate. 



76 



viri illustrissimi, hominumque conditione 
multiplici, permolestum illud mihi, spe- 
ro, item et vobis, accidit, quod, cum dig- 
nitatis, et maximorum in publicam rem 
meritorum insigne pariter, atque merces, 
honos sit; nequaquam satis literati jam 
viri, pro eo gradu, in quo non fortuna 
eos, sed sapientiae studium coUocavit, 
observentur. Hujus sive ingratae des- 
picientiae, sive insolentis fastidii, seu, ut 
ego interpretor, injuriae non ferendae dum 
causas exquirerem apud me, atque eruere 
conarer, ut duplex hominum genus est, 
doctorum et indoctorum, duas numero 
reperiebam verissimas. primum quod im- 
periti, sicut pleraque omnia, ita et hoc 
nescirent, quantum esset in literarum sci- 
entia ornamenti repositum, atque splen- 
doris. deinde quia ipsi illi, his doctrinae 
opibus et facultatibus praediti, multo se 
minoris, suaque saepenumero facerent, 
quam tarn ampla, tamque opima professio 
postularet: credo quod, ut avari nego- 
ciatores [sic] partas jam, congestasque 
pecunias parvi, vel pro nihilo potius 
ducunt, studio et cupiditate crescendi; 
sic isti, ut maxime abundant eruditione, 
ita minime se aequos aestimatores, ac 
judices praebeant eruditionis." Francisci 
Vavassoris S.J., Opera omnia, Amstelodami 
1709, p. 195, 

nuper cum de Persio poeta testimonia 
undecumque coUigerem, multum ex au- 
reo Vavassoris De ludicra dictione libro 
voluptatis cepi. breve inde libamentum 
dare mihi satis erit: "Sequitur Horatium 
Persius <•••> de quo cum tam honorifice 
video praedicari et a Quintiliano <••■> et 
a Martiale <•••>, miror equidem, quid 
isti tale ac tantum sex in satiris de- 
prehenderunt, quod nos tam longo in- 
tervallo ne suspicione quidem assecuti 



sumus. Atqui maiora nobis omnia in illo 
videri debent nunc, quam videri potuerint 
antiquis: propterea quod ii plurima sui 
temporis nota habebant, ideoque vulgaria 
existimabant merito, quae tanto post cum 
acceperimus, cumque annis obscurasint, 
plena mysteriorum arbitramus, ut apud 
nos doctrinae nomen et instar obtineant, 
quae servis quondam essent, et opiflcibus, 
et tabernariis 'notissima. Nee tamen 
occurrit quidquam Persianum, quod lau- 
dem a nobis praecipuam nedum admi- 
rationem magnopere efflagitat. Nam mihi 
qui|dem, ut verum dicam, nihil se ofFert 
insignius ipsa obscuritate scriptoris, ex qua 
fortasse nata est opinio eruditionis et 
doctrinae. Ac saepe carmina, ut oracula 
vates, videtur fundere, quae conjectatoris 
opem requirant: sic ut haereamus, ubi 
nos vetus interpres brevitate sua destituit. 
In quam obscuritatem si auctor incidit 
imprudens: magnum vitium. si de indus- 
tria quaesivit; non apparet cur plerique 
scripta mirentur, quae non intelligant: aut 
cur scriptorem laudent, qui inteUigi noluit. 
<■■ I •■> Verum esto sua antiquitati fides 
et auctoritas. defero Persio, quantum 
deferri potest: do ei iocos, caviUos, salem, 
fel, acetum: non adimo Latinitatem, 
diversam iam illam quidem ab optima, 
sed tamen nondiun corruptam. Caret eo 
certe, quod adhuc investigare non potui 
ubinam sit, superiorum temporum 
foetoribus, suae memoriae quisquUiis, quas 
aut Volaterris repetierit, aut Romae col- 
legerit in compitis, aut accierit rure 
alicunde. Eo caret, quo I ridicularii nos- 
tri abundant, vel potius ex quo toti conflati 
et concreti sunt, sordidis et trivialibus 
verbis, et conquisitis undique cuiusque 
generis ineptiis. <•■•> Sed ne fiat longius 
non necessario, sic distinguemus: Hora- 



77 



parem inter eiusdem temporis Francogallos invenias. neque longe 
inferior luvencius^o^^ quin etiam nervosior sive facetior. constans fuit 
saeculo XVIII apud quosdam Francogallos opinio eum optimum 
omnium recentiorum oratorem extare. equidem tali sententiae al- 
bum calculum non adiecerim. dictione durior et vitiosior, sed 
magniflcus et violens est Nicolaus Avancinus^"^, unicum Austriae 



tium, placide et leniter influentem in 
animos, suadere ridendo: subsannantem 
Persium philosophari velle: Juvenalem, 
quasi cmdum et nauseantem, indignari 
I omnia." Francisci Vavassoris S.J. De 
ludicra dictione liber. In quo tola iocandi 
ratio ex veterum scriptis aestimatur ... 
Lipsiae 1722 [prim. ed. Parisiis 1658], p. 
244 - 248. 

^'''^ Joseph Jouvency 1643 - 1719. ex 
oratione cuius index est: Quam falso, 
et periculose ingenii fama, novitatis 
Defensoribus tribuatur: "Placet ho- 
minem interrogare? deprehendetis ilium 
saepe in dementis ipsis nidem, infantem 
in nominibus, ne primoribus quidem 
sectae mysteriis initiatum. Premetis 
hominem disputando? fugiet. Urgebitis 
ratione? ridebit [cfr. Hor. serm. 2, 3, 
71 sq.]: revocabitis eum ad severioris 



Philosophiae Leges, nunquam se de illis 
audivisse rebus gloriabitur, et verum 
sane dicet. Obsolevit, inquiet, ipsa ratio 
disputandi, quis paulo jam elegantior, 
et accuratior ita sentit, quis ita loquitur.' 
relinquatur hoc sane scholis, et exer- 
citationibus, decrepitis quibusdam anilis 
Philosophiae Defensoribus relinquatur: 
dedocuit nos haec aetas, et sapere 
monstravit, in eam si redirent veteres 
illi Philosophi, quos ludos cum suis, 
nescio quibus, Accidentibus, cum ani- 
mabus, e materia eductis darent? ut 
fiircillis expellerentur! ut eorum barbam 
hirsutam, et hispidam nostri Philosophi 
subtili sua novacula raderent!" Orationes 
Sacrae et Miscellae Patrum Societatis 
Jesu, Coloniae Agrippinae 1730, pars II, 
p. 170. 
207 Nicola Avancini 1611 - 1686. 



78 



lumen^o*. neque ideo laudi Michaelis Denisii^***^ alteritis Austriae luminis 
derogari velim; viri candidi et amabilis^''*. is in carminibus sublimis. 



2°^ cfr. "At orationem enervari, mo- 
dernum dicendi genus per insigne lu- 
dibrium traduci, omnino non patiar. 
Vultus animi est oratio: ilk non sine 
dedecore percutitur; ubi sermo ver- 
beratur. Non juro Lipsio, non adoro Se- 
necam: quos illi false sibi moderni (ut 
vocant) styli parentes I imaginantur. 
Sed neque Ciceroni sacramentum dico; 
si nihil compte, nihil ornate, nihil ad 
penetrandos evincendosque animos sine 
Cicerone dici posse existimatis. Caeteris 
liber sum; soli materiae et foro juratus. 
In utriusque servitium cogo sermonem. 
Est sua TuUio per tot aetates commen- 
datio, est sua etiam Cordubensi Sapienti. 
Pro suae aetatis ratione, pro materia, 
pro foro, pro Auditorum diversitate 
dissimilem quisque, vel similem meretur 
commendationem." Oratio XIX. Pro 
stylo modemo, seu succincto, in: Oratio- 
num Nicolai Avancini S.J. pars III, 
Coloniae Agrippinae 1704, p. 313 sq. 
"Sed neque Oratoris commendatio 
singularis est, ingens strepitus sine re- 
rum magnitudine, Verborum copiam 
ingenii inopia parturivit. Quaeritur ut 
multum, non ut diu dicatur. Dictionis 
parum, sententiae multum, ingenium 
sapit. In parvis excellit ars, in tenui 
natura triumphat." ib. p. 316. 

"Illud tamen tanto confidentius dicam, 
quanto verius experimur, illo sen- 
tentiarum nimbo si non rationis pondus 
elevari; at certe ad excitandos affectus 
omnem orationis aciem ohtundi, et 
enervari. Quod si, ut animis vestris 
persuadeatis, effecero, illud simul 



evicero, siccam illam concisamque 
eloquentiam eloquentiae triumpbum 
perdidisse. Nam cum caeterae artes eo 
potissimum industrtam suam convertant, 
ut rerum creatarum obstinationem sua 
sub imperia cogant, eo supra reliquos 
emergit Orator plurimum, quod libero 

I animo atque divinitatis capaci cae- 
terarum omnium rerum Imperatori ita 
dominetur; ut qui adversus flammam 
et ferrum in convivio [legendum: 
inconnivo] vultu stare potuisset, Ora- 
toris arbitratu in omnem partem ver- 
setur." Oratio XX. /Vo Stylo ampliore 
et fuso, op. cit., p. 328 sq. 

20'* Michael Denis 1727 - 1800. de 
Denisii vita et scriptis novissime egit 
Dieter Schmidmaier, Michael Denis' 
" Sammlung kiirzer Gedichte" aus den 
Jahren 1762 - 1776, in: Von der 

Wirkung des Buches. Festgabefiir Horst 
Kunze zum 80. Geburtstag <■■■> 
Besorgt von Friedhilde Krause, Berlin 
1990, p. 208 - 216, imprimis p. 209 sq. 
2^** ut ex Commentariis eius atque 
aliorum testimoniis iudicare licet, cfr.: 
"A M. Theresia, et post a losepho H, 
imperatore, prae ceteris, pinguiore est 
donatus pensione annua; quae cum sibi 
nimia videretur, rogavit, ut eiusdem 
portio quaedam addiceretur his, qui 
magis indigerent. <•••> Erat Denisius, 
aetate sua, inter litteratores magnum 
et illustre nomen, dux atque praeceptor 
fidus in reducendis, restaurandisque in 
melius elegantioribus litteris; comis, 
mo|destus, humanus; egenis praecipue 
bonus, et opem ferre paratus; a studio 



79 



in prosa vero oratione munditiis simplex: multa commendatio 
humanitatis, nulla ex ornatu petita^". (ne quid denique Austriaco 
censui desit, memoretur et Erythraeus^^^^ Ordinis S. Benedicti 
eruditissimus antiquarius, bonus poeta, futilis, non tamen prorsus 



congregandi nummulos, atque ab omni 
avaritiae suspicione alienissimus." 
Engelberti Kliipfel Theologi Friburgensis 
Necrologium sodalium et amicorum 
litterariorum qui auctore superstite 
diem suurn obierunt, Friburgi et 
Constantiae 1809, p. 246 sq. 

^1' dr. e. g.: "<•■•> reminisd juvat, quae 
in ilia regione per aestatem ob aquarum 
stagnantium exspirationem tempestatum 
ferad mihi, cui natura magnam earum 
formidinem indidit, evenere. Liber erat a 
schola dies; hinc prandium in suburbana 
collegii villa. Nactus eodem die Rollini de 
Litteris elegantioribus praeceptiones legendi 
Ubri cupidi|tate flagrabam. Quare mox a 
mensa relictis sociis per hortum ad oram 
silvae in adsito coUe contendi, stratusque 
sub arbore, coeli parum curiosus, lectionem 
exorsus sum. Verum liberaliter pransiun, 
et aestu gravi, qui tempestatum praecursor 
esse solet, pressum abstuUt sopor. Ut ver- 
bo dicam, fragore repentino perculsus 
evigilo. Jam densissimus imber et librum 
pessumdederat, et penetrarat ad cutem. 
Itaque me corripio, cursuque per declive 
villam quartam ferme partem horae 
distantem inter continua fulgura, tonitrua, 
maximosque metus peto, quo delatus 
anhelus et perfluens collegis insuper ludum, 
jocumque dedi. Alio die festo mane redu- 
ces a sacra coena preces fiindebamus in 
templi pergula, ciun improviso fulmen per 
apertam super nos fenestram illapsum 
meam, et ejus, qui pone genua flexerat, 
frontem eum in modum adflavit, ut per 



complures dies ardore quopiam pruriret. 
Eo momento noster, qui curam infirmo- 
rum gerebat, non procul a nobis positus, 
vir facetus succlamabat: sensisse se veluti 
musculum intra vestem et corpus brachi- 
um sibi percurrentem; ego vero eodem 
temporis puncto flammam se vasi cupreo 
Ixistralis aquae, quod ad ingressum erat 
pergulae, cum sibilo immergentem con- 
spexi. Parum certe valebant isthaec ad me 
tempestatibus reconciliandum, quibus 
addam tertium, quod deinceps Graecii 
contigit. Dum enim imprudens fenestrae 
adstarem, fulmen in adversum tectum, 
quod non ultra duodecim passus aberat, 
excussum imbrices in impluvium disjecit. 
Verum antequam relictis Carnis iterum ad 
Styros veniam, libenter recolo, me fre- 
quenter cum discipulis jocattmi axm ob 
provincialem eorum germanice loquendi 
rationem, tum quod in latinis etiam 
praepostero literae usu pro pessimo caseo 
mihi pesimum casseum adponerent. 
Ceterum bene multos egregie profidentes, 
plurimos morigeros et dicto audientes 
habui, paucis simulatoribus larvam detraxi, 
in uno, quem plurimum amare potuissem, 
frustra fui, nimiae propterea severitatis a 
quibusdam ejus fautoribus incusatus; sed 
fuga, quam e scholis anno sequente clam 
cepit, me vindicavit." Michaelis Denisii 
Commentariorum de vita sua libri Fin: 
Michael's Denis Literarischer Nachlass. 
Herausgegeben von]. F. von Retzer, Erste 
Abtheilung, Wien 1801, p. 39 sq. 
212 Simon Rettenpacher 1634 - 1706. 



80 



iniucundus prosae orationis scriptor^"). Adamo WidP^'' iustis de causis 
Bavaria unice delectatur^^^ non praetermittendus est nuper primum 



^^^ in libello qui inscribitur "Litterati 
hujus saeculi ad censuram vocatt fingitur 
senatus litteratorum. postquam Varro 
senatores de corrupto eloquentiae statu 
docuit atque Cicero, Priscianus et Horatius 
sententias de recentioribus tulerunt, "<■•■> 
senteiitiam rogatus M. Fabius Quintilianus, 
in haec verba, si bene memini, resolvit 
ora: "Omnibus saeculis, P<atres> C<on- 
scripti> suus genius, et propria velut 
indoles, cujus arcana vi mortalium animi 
ad diversa studia impelluntur. Quaedam 
aetates armis horridae, quaedam placida 
pace compositae. Nvmc barbaries ingenia 
efFerat, ntmc mitiore cultu mansuescunt. 
Idem fatum I litteras urget, ut modo 
fiorere ac vigere incipiant modo lan- 
guescere, et demum emori <•• I ••>. Caussa 
vero et origo infelicis adeo casus nulla mihi 
certior, quam antiquitatis neglectus, et 
imitationis contemptus. Quis enim pris- 
corum Poetarum ac Oratorum monumenta 
evolvit? Quis M. Tulii libros aut Demos- 
thenis ea diligentia, quam tanti civis ac 
Consulis majestas postulat? Quis vim 
dicendi aemulatur? quis nervos ac lacertos 
exprimit? Nemo hercle <■•■>. Nunc ad eos 
se tantum auctores convertunt, qui dulcibus 
vitiis abundant, qui novo elocutionis ge- 
nere masculum vigorem enervant, qui 
ambitioso acumine incautos feriunt. 
<•■ I ■•>. Hi Doctores in exilium pellantur, 
vetusti Scriptores reducantur; reflorescet 
eloquentia, eruditio redibit." Pupugerunt 
ultima Quintiliani verba declamatores 
nonnullos, qui extemporali facundia prae- 
diti oblocuturi ridebantur, nisi Senatus 
reverentia coerciti fuissent. Quidam nihi- 
lominus ex eorum numero lingua venali, 



ore indomito, audacia perdita, in has voces 
erupit: "Quid tu mihi, Fabi," ait, "obsoletas 
naenias et fabulas usque occinis <■■•> cur 
ad onera et duros labores vocas, scilicet ut 
aurum colligam e Ciceronis sordibus? etc!"' 
Misonis Erythraei Ludicra et Satyrica, 
Salisburgi 1678, p. 199 - 202. at quam 
iacent apud Erythraeum omnia; et quanto 
melius in eodem argumento Lipsius 
("Somnium" Lipsii dico) versatus est! 

214 Adam Widl 1639 - 1710. 

21' cfr. ex capite VI, ubi quaeritur an D. 
Sebastianus quando martyr occubuit, 
juvenis, vel senexfuerit? et demonstratur, 
Sebastianum provectiore iam aetate 
martyrium passum: "Quae pictorum, atque 
Poetarum licentia non data, sed usurpata 
est, plerique de Apellis tribu ac schola 
Sebastianum Juvenem, imberbem utcunque 
pingunt. Contrarium omnino suadet tiun 
ratio ipsa, quae regula est rerum incer- 
tarum, tum etiam luculenta multorum tes- 
timonia, etiam suo aere digna." Divus 
Sebastianus Eberspergae Boiorum 
propitius <■■■>. auctore Adamo Widl S.J. 
Monachii 1688, p. 61. et addit: "Ignos- 
cendimi tamen ejusmodi artifidbus [sci- 
licet eis qui Sebastianum iuvenem pingunt] 
censeo: nam per juveniles vires et solidum 
corporis robur forte aliud penidllo insi- 
nuare non volunt, quam fortitudinem ani- 
mi, et incredibilem Herois magnani- 
mitatem, praesertim cum ipsemet Sebas- 
tianus Ostroldo Lugdunensi Epi|scopo in 
visione noctuma spedosi Juvenis figura olim 
apparuerit, uti Bollandus meminit, qui loco 
citato videri potent. Sed de his satis: Neque 
enim cum pictoribus, quorum penidllum 
liberum est, litem suscipimus, sed quod 



81 



editus Nicolaus Vulcanus^i^, floridae eloquentiae sectator, qui in 
partibus cum ipso Caussino certare potest, et est in operis dispositione 
melior; in eloquentiae tamen exemplis adducendis diiudicandisque 
Caussino longe inferior, bonus auctor audit Philippus Labbaeus^i^, 
quern, utpote orationes eius numquam legerim, meo quidem iudicio 
destitutum, aliorum laudibus^^^ instructum, in hunc rhetorum 
campum produco. ceteri clariores ut quaque de gente venerint, suo 
loco referantur. 

Famianum Stradam^^^ cum lego, tantum nescio qua dulcedine 
afflcior ut vix ab eo divelli possim^^o. is in CoUegio Romano^^^ 



verosimilius est, ostendimus. in rebus 
dubiis et incertis suum cuique pulchrum 
esto." ib. p. 63 sq. 

216 Niccolo Volcano 1664 - 1735, 
Sagata Pallas sive pugnatrix eloqtientia, 
hrsg. Thomas Feigenbutz, A. Reichen- 
sperger, 2 voll. Tubingen 1997. 

217 Philippe Labbe 1607 - 1667. 

21^ quas invenies apud Thomas Pope- 
Blount, Censura celebriorum authorum, 
sive tractatus in quo varia virorum 
doctorum de Clarissimis cuiusque Seculi 
Scriptoribus Indicia traduntur <■••>, 
Genevae 1710, p. 1050 sq. 

219 Famiano Strada 1572 - 1649. 

220 sic dialogi de ratione scribendae 
historiae partem posteriorem exorditur: 
"Condicto die redeunt in hortos, inter- 
mittente iam aestu, Antonianus et Bencius. 
(Persequor enim iisdem Disputatoribus 
institutum de Historia Dialogum, Cardinalis 
Amplissime) Dumque Murettmi praesto- 
lantur ami Hippolyto Cardinali Estense, 
nescio quid otiosius domi transigentem; 
occupat Bencius, rogatque Antonianum, 
ut (quando per Mureti moram licet) paucis, 
nisi molestum est, refe|rat extemporale illud 
carmen, et carminis vaticinationem, cuius 



mentionem fecerat apud Hippolytum 
hesterno die. Annuit iUe, statimque ex are- 
ola, qua inambulabant, proceras admirati 
platanos ab stirpe ad primes usque ramos 
hedera ita convestitas, ut summae quidem 
arbor es suis frondibtis, imae vero alienis 
virerent; concedunt in proximum xistum, 
quem gradata hinc buxus et concisa in 
plurimas species, inde tarentina myrtus 
varie tonsa, aliaeque pressae atque retentae 
manu arbusculae beUissime concludebant. 
In medio fons aestuabat intra marmoreum 
cratera, e cuius labro caducus, veli instar 
tenuissimi expandebatur demittebaturque 
in subiectam piscinam; quam circum 
siphunculi plures expressi micabant e solo, 
atque in cratera reciproci miscebant 
suavissimimi murmur. Hic in loculamentis 
trifolio virentibus mollissimas nacti sedes 
ac pulvinos adversi conquiescunt. Tunc 
Antonianus, Facio, inquit, omnino libenter 
quod postulas. Bend, ut humanissimi 
Principis mtmificentiam omnibus testatam 
habeam. Res ita se habuit. etc." Famiani 
Stradae S J. Prolmiones academicae, Romae 
1617, p. 252 sq. 

221 institutum Romae a. 1551 cura et 
studiis S. Ignatii de Loyola. 



82 



rhetoricae professor fuit. equidem cum istius CoUegii nomen audio, 
facere non possum quin admiratione permovear. quantos viros 
Collegium illud alumnos eduxit! quanta professorum nomina audio! 
quo piaculo Perpinianum, hoc potissimum loco ubi laudes Collegii 
Romani tonare institui, silentio transmittam? professor Collegii Ro- 
mani fuit. quis vere eruditorum Athanasii Kircheri^^^ nomen nescit? 
mathesis ibidem professor fuit. totum mundum pervagata est fama 
Ruggeri (i. e. Rogeri) Boscovichii^^', atomismi dinamici acerrimi^^"^ 
propugnatoris, eiusdem cathedrae professoris. magna Morcelli^^^ de 
re epigraphica merita sileri nequeunt226 ^g appello, Horati 
Turselline^^'', tuo enim libro de particulis latinae orationis usque ad 
hunc diem grato animo utimur. tu quoque rhetoricae inibi professor 



222 Athanasius Kircher 1601 - 1680. 

22^ Ruggero Giuseppe Boscovich 
1711 - 1787. 

22"' etiam nimis. cfr. "Agmen factio- 
sorum ducebat Ruggerus Boscovichius, 
mathematicus ille quidem insignis sed 
natura impotens, atque omnium rerum 
quas animo deflxisset, nimius." 1. C. 
Cordara, De suis ac suorum rebus, To- 
rino 1933, p. 184. 

22' Stefano Antonio Morcelli 1737 - 
1821. praestantissimum opus eius est 
q. i. Dt stilo inscriptionum Latinarum, 
Romae 1780. 

226 cfr.: "You know, Edward, that my 
taste compels me to disapprove of the 
rhetorical and pompous style, in which 
modern epitaphs are written; and it is 
no less provoking than true, that in 
Westminster Abbey I do not know one 
inscription that is formed upon the 
models of antiquity; and even in Oxford, 



I have met only one which resembles 
them. <•••> What ought to be done in 
Latin by us, is known to me after a 
careful perusal of what has been done 
by the Ancients; and my opinions are 
founded upon a diligent and critical 
inspection of what has been published 
by Sponius [Jacques Spon 1647 - 1685], 
Reinesius [Thomas Reinesius 1587 - 
1667], Fabretti [vide infra p. 220], 
Gruter [janus Gruter 1560 - 1627], 
Muratorius [Lodovico Antonio Murato- 
ri 1672 - 1750], and Morcellus. The 
latter has written one of the most 
elegant and judicious books 1 have ever 
read; and he moreover has published a 
volume of inscriptions written by his 
own pen in conformity to his own rules." 
epist. 16.10.1794: The Works of Samuel 
Parr. By John Johnstone, London 1828, 
vol. 8, p. 335. 
227 Orazio Torsellini 1545 - 1599. 



83 



fixisti. Tursellinum tamen in hoc opere missum feci^^s ne legem 
mihi imponerem de ceteris quoque saec. XVI iesuitis disserendi atque 
efRcerem ut de Francisco Bencio^^^ eiusque In funere M. Antonii 
Mureti cumprimis laudanda oratione^'o quae non sine magno voluptatis 
fructu legitur, et de multis aliis oratoribus atque gramma ticis necesse 
esset mihi loqui. recenseamus itaque ceteram CoUegii Romani gloriam. 
imprimis mihi celeberrimus Lagomarsinus^^ dicendus est, vir magnae 
doctrinae, acris iudicii, in orationibus minus quidem laetus et ornatus 



^^^ ceteram sermo Tursellini nescio quid 
aridi semper praefert, hunc enim ad 
modum narrat qua constantia Franciscus 
Xaverius daemonum verbera pertulerit: 
"Ergo ira odioque furentes ut ilium ab 
institute absterreant, nocte concubia, ante 
aram Beatae Virginis supplicanti ex 
composite superveniunt [sc. daemones], 
traci fremitu, clamoribus variis, horren- 
doque cuncta complentes sono. Mox 
vimm ad minas intrepidum quam tumul- 
tuosissime adorti verberibus atrocissime 
caedunt, factis dictisque odium explentes 
suum. Hie inter verbera crepitusque pla- 
garum magis de constantia, quam de ter- 
go sue solicitus, Dei parentem sui cer- 
taminis spectatricem implo|rare: vanos 
hostium timiultus magnitudine animi elu- 
dere; orationem institutam non fortiter 
solum sed etiam constanter urgere. 
Quocirca molestos illos et importunes in- 
terpellatores fortis atque invicta per- 
severantia, acerrimum adversus infestos 
daemones telum, facile abegit. Et Fran- 
ciscus quidem ferendo, spernendoque 
eorum impettis adeo fregit, nunquam ut 
postea in eum sustinuerint aliquid tale 
conari." Horatii Tursellini S.J. De vita 
Francis ci Xaverii Qui primus e Societate 



lesu in Indiam et laponiam Evangelium 
invexit libri Wtic, Romae 1596, p. 93 
sq. laudat eum tamen clarissimus Mor- 
cellius, ut, eis qui clarorum virorum vitis 
scribendis operam dant, neminem ultra 
tres auctores Nepotem, MafFeum et Tur- 
sellinum commendet: "Chi volesse appli- 
care a scriver vite latine non si diparta da 
Cornelio Nipote: e se ama esemplari non 
antichi, Pietro Maffei nella vita di s. 
Ignazio, e Orazio Torsellino in quella di 
s. Francesco Saverio presentano una buo- 
na guida da seguirsi." Metodo di studiare 
ed indicazione de' libri della biblioteca 
Morcelliana . . . Opera Postuma dell'aba- 
^eStefano Antonio Morcelli, Chiari 1826, 
p. 34. 

229 Francesco Benci 1542 - 1594. ftiit 
Lipsio ex eo tempore, quo Romae eum 
familiariter cognoverat a, 1567 et 1568 
usque ad mortem acceptissimus, cfr. 
Sylloges epistolarum a viris illustribus 
scriptarum, coUecti et digesti per Petram 
Burmannum, Leidae 1727, vol. 1, p. 58; 
66 sq.; 680. 

^^^ Francisci Bencii S.J. Orationes et 
Carmina, Ingolstadii 1595, p. 219 - 237. 

2'^ Girolamo Lagomarsini 1697 - 1773. 



84 



quam ut Ciceronis studiosum deceret; sed graviter docet, ubi 
commotior assurgit - sibi instat, argutissime caviUatur, errores acriter 
persequitur^". 



^'^ cfr. e. g, ex oratione aurea Pro 
lingua latina habita Horentiae: "Quid? 
ilia multumne valent? nimium et 
laborem in latinis addiscendis, et temptis 
impendi? Cui incommodo Italicis litteris 
obcurri! Videte quantum inter meum 
atque istorum judicium intersit, Flo- 
rentini. Ego enim sic statuo, multo esse 
ad diuturnitatem longius, multo ad 
laborem molestiamque gravius, si 
vernacula lingua, quam si latina, doc- 
trinae, artesque tradantur. Etenim si hoc 
fiat satis est latinam linguam ab lit- 
terarum studiosis perdisci: id quod 
labore certe aliquo, at non admodum 
improbo, at non sane diuturno consequi 
non hebes, neque indiligens quivis 
potest. Fac autem, in earundem litte- 
rarum tractatione a singulis quibusque 
Gentibus linguam usurpari vernaculam. 
Pro Deus Immortalis! quis tanta mentis 
acie praeditus reperietur, qui non 
animum plane despondeat, a studioque 
doctrinae deterreatur, ubi sibi (siquidem 
velit eruditionem etiam peregrinam, 
atque exterorum hominum doctrinam 
non ignorare) praeter vernaculum, 
Graecum etiam Latinum, Hebraicum, 
lUyricum, Persicum, Polonicum, Sar- 
maticum, Anglicum, Scoticum, Hy- 
bernicum, Batavum, Germanicum, 
Hispanicum, Gallicum, Italicum, omnes 
denique omnium scriptorum sermones 
esse cognoscendos intelligat: Certe qui 
vel ipsos Latinos graece, non latine, 
scripsisse mallent, ut homines studiosi 
unam modo linguam, non duas, ut nunc 



fieri necesse est, discere cogerentur: id 
optant, quo multum profecto humani 
ingenii imbecillitati, in hac vitae bre- 
vitate consuleretur. Isti autem mise- 
ricordes homines atque humani, ut nos 
labore latinam linguam discendi levent, 
tum latinam ipsam nos discere, tum 
reliquas omnes praeterea cogunt." Hie- 
ronymi Lagomarsini S.J. Orationes 
publice dictae Horentiae ab ipso auc- 
tore studiorum ibidem praefecto, 
Augustae Vindelicorum 1763, p. 80. 

cfr. indicium, quod ex amplissimo 
Mariani Parthenii de vita Lagomarsini 
commentario petivi: "Ac primum, si 
latinitatem spectes, nihil purius, nihil 
limatius, liquidius nihil esse potest, ut 
pene solus [sc. Lagomarsinus] hac 
quidem aetate latine locutus videatur. 
In reliquis scrip toribus, si ve teres ex- 
cipias, fere occurrit, quod sive negli- 
gentia, sive ignorantia, sive imprudentia 
peccatum jure reprehendas. Nihil hujus- 
modi in Lagomarsino. Omnia castigata, 
omnia ad artis regulas exacta, limata, 
et polita, ut ne minimo quidem verbo 
offendat <•■■>. Elegantia vero tanta, 
quanta in ejus Orationibus elucet, quas 
modicus quidem ornatus, sed rei, qua 
de agitur conveniens satis illustrat, atque 
distinguit. Verborum autem delectus, 
exquisitus, apta comprehensio, coag- 
mentatio prorsus latina." Josephi Mariani 
Parthenii De vita et studiis Hieronymi 
Lagomarsini SJ. Commentarius a 
Francisco Carra Bergomate enarrationibus 
auctus et illustratus et nunc primum novis 



85 



Bernardini Stephonii^" oratione De Sancti Spiritm Adventu non 
temere apud Italos quidquam maiore spiritu prolatum invenias^^''. 



additis adnotationibus editus a Vincentio 
Georgio < •> Venetiis 1801, p. 41. 

Parthenio a multis eloquentiae palma 
deferebatur (cfr. "scriptor latinus dignus 
aevo Augusti" Aemilius Springhetti, 
Selecta latinitatis scripta auctorutn 
recentium (Saec. XV -XX), Romae 1951, 
p. 182; "poeta et orator latinus praes- 
tantissimus" id., p. 288), sed ipse, qua 
fuit modestia, conquerebatur iniuste 
Lagomarsinum sibi postponi: "Juvenilis 
quaedam mea in eloquendo, ornandoque 
exuberantia mirum in modum probabatur. 
Quae, ut in juvenili aetate utcumque 
ferenda esset, coercenda in provectio|re 
fuit, et castiganda, ne quod erat juveni 
ignoscendum, probro verteretur seni. Ego 
vero, qui me nemini unquam praeposui, 
et cuiquam anteponi semper aegre tuli, 
aequo animo ferre non poteram tantam 
viro injuriam irrogari, et juvenem in- 
solentius exultantem anteponi homini gra- 
vissimo, et doctissimo. Quamquam hi, de 
quibus dico, non id quidem malo animo 
faciebant, sed, ut dixi, artis ignoratione. 
Lagomarsiani styli elegantiam, et subti- 
litatem non assecuti, errabant in eo, quod 
ilium non sui, sed mei similem in dicen- 
do voluissent; ego contra multo rectius 
non mei, sed ejus esse similem malu- 
issem." ib. p. 43 sq. 

Lagomarsinum optimum latinarum 
orationum iudicem fiiisse affirmat Cordara, 
cfr. "Voi siete il miglior giudice, di que- 
ste cose, ch'io mi conosca" etc. (epistula 
ad Lagomarsimmi d, 7. m. Apr. a. 1747 
data) in: Giovanni Alberotti, Scritti ine- 



diti di Giulio Cesar e Cordara <■•■> Mo- 
dena 1899, p. 39. 

2" Bernardino Stefonio 1560 - 1620. 

^'"^ atque hoc verum esse facile cui- 
cumque apparebit, si cum ceteris id 
generis orationibus (quarum plurimas 
invenies in volumine q. i. Orationes de 
Sancti Spiritm Adventu Habitae ipso 
Pentecostes die in Sacello Pontificum 
Vaticano et Quirinali. a Seminarii Ro- 
mani Convictoribm ... Romae 1645) 
conferatur Bernardini oratio. cfr. e. g. 
"Illud enim quaero, quo tempore quinque 
civitates illas, consensione scelerum, et 
contagione turpitudinum corruptas, nee 
minus exitio nobiles, quam flagitio 
infames, I pluvium, ac repentinum in- 
cendium exhausit, atque ultrix e caelo 
flamma depasta est, an vehemens hie 
Spiritus pessimos pessime perdidit, 
perditos in alto sulphuris aggere demersit, 
demersos exhausit ingenti terrarum hiatu, 
exhaustosque campos graveolenti caenosae 
lacunae gurgite inundavit: intactum vero 
caelitum hospitem, hominem antiquae 
probitatis sevocavit a turba, secrevit a 
noxa, seduxit in montem, ab interitu 
vindicavit?" Bernardini Stephonii S.J. 
Orationes RornM Habitae, Coloniae 1621, 
p. 708 sq. quid dicis, lector? indignaris 
me pauca dare et ne gustum quidem 
orationis tibi obtulisse? sed Stephonius 
libratis periodis, ponderatis seque invicem 
excipientibus sententiis, congrua partium 
dispositione valet; quae omnia nisi usque 
ad finem perlecta oratione non dispi- 
ciuntur. vellem integram dare. 



86 



idem in epistulis familiaribus salibus atque festiva humanitate multum 
valet^^^ probabiles fuerunt oratores Gulielmus Dondinus^^^ (qui satis 
sincere citraque malam Ciceronis afFectationem in medio genere stili 
virtutes referebat. assurgit vero raro et invita Minerva), Tarquinius 
Galluccius^'^, et Ignatius Bomplanus^'^; minus placent loannes 



•^'^ cfr. e. g. ex epistula ad Barto- 
lomaeum Rostium a. 1620 data: "Cale- 
pinum ad manus non habebam, idcirco 
barbare me loqui non est minim. Primum 
non barbare loquitur, qui loquitur amice. 
Deinde bis falleris, humanissime Rosti: 
turn quia tibi dialectico putas adhaesisse 
barbariem, a qua longissime te semper 
virtus, et natura semovit. Tum quia Cale- 
pino tribuis elegantiam, quam Nomen- 
clatoris dissoluta ieiunitas habere non 
potuit. Esto: non indiligens ille memoriae 
subsidium philologis, et logodaedalis abe- 
cedarium, syllabum confecerit iam pridem 
extinctae latinitatis. Quid hoc refert ad 
elegantiam orationis et vitae?" Posthumae 
Bernardini Stephonii S.J. Epistolae Cum 
egregio Tractatu De triplici stylo Ad 
Amicum per Epistolas misso, Romae 
1677, p. 77; alia epistula amicum iocose 
redarguit quod nihil novi de se atque urbe 
scripserit, litteras ipsas miserit italice non 
latine scriptas, quod a se tamquam otioso 
tragoedias petierit: "Roma nihil novi habet: 
fabulae: verisimUe non est. Famae domi- 
cilium, unde multiplex imago reper- 
cutitur, et quo gentiiun omnium accidunt 
voces, Roma conticuit? Mira narras. Sed 
esto: diversorium nationum, et huma- 
narum publicum emporium curarum 
conticuerit: ut quondam ad ictum fiilminis 
in Seripho Ranunculi: publica, privata, 
forensia, dome|stica, sacra, profana, 
propinqua, longinqua consederint: ut olim 
imum oleum in amurca. De tuis certe 



rebus syllabam, de meis familiaribus 
semisyllabam latine scriberis? Hie tui Latii 
sonus est? Haec tui' gratia sermonis? Hoc 
linguae commune commercium Latio 
affinibus Sabinis [scribebat has litteras 
Stephonius Mutinae cum amicus eius 
Benedictus Milanus Romae degeret] Haec 
tuarum curricula literarum? Quo me 
degener ad Hetruscos vocas? <ib. p. 20 
sq.> Videorne vobis otio diffluere, quibus 
adeo nihil negotii est, ut ad fallendum 
animum nostra quoque pervigilia lec- 
titetis? Quin etiam tragaedias [sic] 
exposcis? O miram hominis securitatem! 
Ne tu, si hie esses, alia cogi tares. Quid 
efflagitas? Non mitto. Stat sententia: non 
mitto. Vide, si Deo placet, ut otiosus es. 
Vel prior aliquid prae manu dato; vel 
posterior nihil accipito: Nisi severis, non 
metes." ib. p. 23. 

25'' Guglielmo Dondini 1596 - 1678. 
vide Appendicem II. 

2" Tarquinio Galuzzi 1574 - 1649. 

2'^ Ignazio Bompiani 1612 - 1675. ex 
oratione q. i. Romanum Imperium 
religionis christianae causa fuisse 
institutum: "Ut autem primam imperii 
Romani praerogativam, linguam videlicet 
unius commercitim insinuemus. Conver- 
tite si libet oculos in immensam terrarum 
latitudinem, varietatem provinciarum, 
populorum discordiam, distantiam 
Regionum, discrimina Urbium, Oppido- 
rumque infinitam pene diversitatem 
simul et vastitatem, quis unquam cre- 



87 



Laurentius Lucchesinus^'^^ meliore vena poeta quam orator, et Carolus 
Bovius^'"'. tolerabilis utique Contuccius Contuccus^'", is quidem nihil 
dotis praefert nisi ieiunam quandam ratiocinationem, atcjue adeo 
quo magis exclamationibus atque suspensis sententiis indulget eo 
plus friget^''^. astrictior Raymundus Cunich^''', nulla tamen sermonis 
gratia, ligneus prorsus orator 2''''. melior utroque Morcellus et omnino 



didisset haec per Latini hoc est Romani 
sermonis foedera potuisse coniungi ad 
societatem vitae, componi ad obsequium 
Imperii, conciliari ad militiae leges ser- 
vandas, connecti ad corpus potentiae 
sustinendum, et quodammodo animan- 
dum unius linguae sono. <■■ | •■> Non 
facile iUius imperia e corde excutiuntur, 
cuius lingua in ore personal. Vox enim 
vinculum cordis est; eorum mores per- 
ferimus, quorum voces proferimus; ut 
plane ausim dicere Romanes aggressos 
fiiisse Orbem terrarum gladio et ferro, 
sed lingua et voce latina occupasse, vel 
occupatum conservasse." Ignatii Bomplani 
S.J., Prohisiones rhetoricae sive orationes 
Habitae in Collegia Romano. Romae 
1662, p. 136 sq. 

^^^ Giovanni Lorenzo Lucchesini 1638 - 
1716. 

240 Carlo Bovio 1614- 1705. 

241 Contuccio Contucci 1688 - 1768. 
nimiis eum laudibus fert Marianus 
Parthenius; "Aliquot habuit Orationes in 
CoUegio Romano, quae publici juris factae 
ypublici iuris facere pro librum edere, 
latine non dicitur] in manus hominum 
pervenerunt, ex quibus praestans auctoris 
ingenium, et eloquentia singularis aperte 
declaratur. <•■■> Omnibus in his ora- 
tionibus eminet culta quaedam, subtilis, 
et crebra dicendi ratio, quibus virtutibus 
hae orationes, tametsi fusiore ac magni- 



ficentiore stylo conscriptae non sunt, 
quam maxime iUustrantur. " De Cotttuccio 
Contuccio. Commentarius IV, in: Josephi 
Mariani Parthenii S.J. Commentarii, 
Romae 1772, p. 98, 

242 cfr. "Atque illud quidem mirum in 
hoc homine statim objicitur, et ex quadam 
virtutis veluti contentione natum; quod 
ingenuis artibus, et optima vitae ratione 
ita sibi ad honores viam praemunierit, ut 
iisdem studere omni ope videretur; in ipso 
vero honorum cursu, quum illos capere 
facile posset, ita oblitus eorum ftierit, ut 
ne meritorum quidem suorum memi- 
nisset. Quod cujus consili sit, quam ex- 
cels!, ac paene divini, facile intelligent, 
qui sibi e privato vitae genere ad publicam 
hominum lucem prodeundum esse 
statuerunt." De Benedicto Quarto decimo 
P. O. M. Oratio habita in CoUegio Ro- 
mano quarto Id. Jan. a Contuccio Contucci 
S.J. Romae 1741, p. 5. 

245 Raimondo Cunich 1719 - 1794. 

244 cfr, "Florem ipsum aetatis, lubricum 
iUud tempus, ac praeceps in omnes casus, 
ita traducebat, ut esset omnibus exemplar 
laboris, continentiae, religionis, innocen- 
tiae, pietatis. Eam vitae rationem insti- 
tuerat, atque ita diem partitus erat, ut 
pars temporis multo maxima litterarum 
studiis, hominum utilitatibus, omni re- 
ligionis officio, Deique cultui tribueretur; 
parum temporis ad quietem reliquum 



88 



I 

■» 



astrictae simul et laetae orationis exemplar^'''. Vincentii vero Guinisii 






£hts 



fieret, nihil ad voluptatem." Clemente XM. 
Pontifice Maximo Oratio habita in Col- 
legio Romano prid. Kal. Sept. (DDCCLVm. 
a Raymundo Cunich S.J., Romae 1753, 
p. XI. 

^^' sic Michaelem Archangelum Prin- 
cipem Caelestium alloquitur: "Honoris tui 
solium, Michael, apud Caelestes admirati, 
adeo dignitatis tuae splendore perstrin- 
gimur, istam ut majestatem mens animi 
perferre vix possit. quia tamen eximiam 
decoris tui speciem suavitate quadam 
adspergis, neque supplicantium cuiquam 
admissionis spem eripis; liceat nobis 
adspirare quo vocas, propitiumque te no- 
bis addita alacritas reddat, cujus in tutela 
adquievimus. tu nimirum auctor mor- 
talibus es laeti|tiae omnis et faustitatis [cfr. 
"nutrit rura Ceres almaque Fatistitas" 
Hor. carm. 4, 5, 18. noli igitur ad hoc 
vocabulum nasum corrugare, lector. - O. 
N.J, quo scilicet magistro jamdiu 
didicimus, ne nobis quidem iter illud ad 
caelum adnitentibus fore interclusum: 
paratas imo cuique sedes esse, ubi aevo 
beatissimo perfruamur, extorribus inde 
teterrimis hostibus, quos ipse triimiphator 
invictus profligaveris." Steph. Antonii 
Morcelli AFAnEA MIXAHAEIA et 
Tesserae Paschales, Bononiae 1822, p. 
XLVn sq. est ubi latiore verborum ambitu 
vagetur, nee infeliciter: "illud, ut opinor, 
bene a me factum putabitis, quod ad vos 
de stilo inscriptionum Latinarum latine 
scripserim: primum ne vernaciHa vulgata 
dictione, quasi enunciatis mysteriis, tota 
haec paullatim, ut assolet, scientia con- 
temneretur; deinde ut, si qui praeter vos 
de Latinis titulis ad posteritatis memoriam 
inscribendis cqgitarent, quod ego vestrum 



munus esse proprium arbitror, nee cum 
aliis communicandum; scriptione ipsa et 
stilo admoneretur, quid eos potissimum 
ad studia haec vestra conatusque afferre 
oporteret. nam vos certe Latinam linguam 
tanti facitis, ut in numero vestro non ha- 
beatis, si quos sine Latini sermonis usu 
scrutandam antiqultatem temeritas quae- 
dam aut inconsulta ratio forte traduxerit." 
Cultoribus antiquitatis prooemium de 
ratione operis universa in: Steph. Antonii 
Morcelli De stilo inscriptionum latinarum 
liber I. Editio altera auctior et emendatior. 
Patavii 1818, p. VUII. et: "Fuit tempus, 
quum Itali homines bonarum artium stu- 
dia, quasi vetustate consenuissent, dum 
novare ipsi volebant, inexpiabili scelere 
perverterunt. neque ego nimis antiqua 
commemoro: avorum nostrorum Mia aetas 
fiiit. ea aetate, ut cetera mittam, qui titulos 
et ellogia [sic] monumentorum caussa 
conficere solebant, ne soli nihil sapere 
viderentur, ipsi quoque non modo pro- 
ximae aetatis stilum, sed vel optimas 
vetertim Romanorum inscriptiones con- 
temnere coeperunt. nonnuUas etiam re- 
texere quidam ausi, eisque, ut sibi vide- 
bantur, speciem lumenque adhibere: 
novas potissimum condere, nulla lege nisi 
ingenii sui, nee alia cura, quam ne quid 
ex veteri stilo retinerent, nisi quid forte 
de pejoribus aetatis faece haustum 
placuisset. hinc ilia passim in moniunentis 
titulorum ellogiorumque portenta; hinc 
argutulae in lapidibus incisae sententiae, 
nullo majorum exemplo; hinc illae sive 
orationes sive carmina novi generis: quae 
nos quidem praetereuntes quum legimus, 
ridere et stomachari; at majores, quum 
in vestigio stantes perlegissent, dulcedine 



89 



male ingeniosas oratiunculas quis sanus ferat?^'"' Allocutiones 
Gymnasticae^'^'' sunt quidem aculeatis sententiis distinctae et 
circulatoria quadam verborum volubilitate insignes, sed habi- 
tus orationis est inurbanus et quidem turn maxime, ubi urbanita- 
tem affectat: camelum saltantem diceres. tamquam luna inter mino- 
ra sidera splendet eloquentia lulii Caesaris Cordarae^''^ Marianus 



quadam perfusi, admirari ac stupescere 
solebant: adeo jam adsiduitate rerum 
novarum sensum omnem humanitatis ex 
animo amiserant. 

Quorsum haec pertinent? ut intelli- 
gamus, qui nunc existimationem optimis 
studiis partam tueri velit, huic nihil in 
hac facultate pritis esse debere, quam ut 
antiquitatis exempla auctoritatemque se- 
quatur; nee aliis demum e fontibus, quam 
ex probatissimis veterum monumentis 
copiam sibi et facultatem scribendi 
comparet. non hie agitur, ut novis adscitis 
vocabulis, nos quoque divite lingua beare 
Latium, aut intisitato aliquo litterarum 
genere priscis scriptoribus laudem prae- 
ripere conemur; sed ut optimos quosque 
imitando, quod sane magna est in laude 
ponendum, auream Augusti aetatem pro 
virili parte reddidisse videamur. id in his 
litteris unum nobis, qui latine scribimus, 
datur; id veUe, id conari, id assequi etiam, 
quamquam non sine magno labore, 
pos|sumus, majora qui audeat, eum ego 
neque officii sui aut facultatis memorem 
esse; neque rerum aut temporum jura 
nosse arbitrabor." ib., p. 1 sq. 

^""^ at laudat easdem lacobus Balde, po- 
eta nobilissimus, cfr. "quid AUocutionibtis 
Vincentii Guinisii prudentius?" Dissertatio 
De Studio Poetico, in Jacobi Balde S.J. 
Poemata, Coloniae Ubiorum 1660, t. 3, 
p. 4. sed lacobo Balde ut poetae, fortasse 



ipsa ingeniosa Guinisii improbitas pla- 
cebat. idem (ib.) Famianum Stradam 
laudat - sana res est. 

2''^ Vincentii Guinisii Allocutiones 
Gymnasticae, prim. ed. 1623, ed. auctior 
Antverpiae 1638. 

248 Giulio Cesare Cordara 1704 - 1785. 
cfr. e. g. orationem In instauratione 
studiorum Romae habitam: "Nam soils 
fortasse Uteris vera honestas et I am- 
plitude continetur? Quis, nisi forte 
ignavissimus quisquam, otiique ac 
deliciarum amator perditissimus, id 
confirmare audeat? Non equidem sic 
existimarunt sapientissimi Regnorum 
Rerumque publicarum Institutores, qui 
ab armis aeque ac Uteris publicae tranquil- 
litatis praesidia et firmamenta accersenda 
putavere. Non ita terrarum Domini ju- 
dicant Reges, qui literatos perinde viros 
ac strenuos milites in sinu ferunt ac fovent, 
quod utrosque sibi utiles, et communi 
saluti necessarios arbitrantur. Ipsa profecto 
Religio, qtia nihil carius, nihil prius Optimo 
cuique esse debet, male hodie haberet, 
difFicilique admodum loco versaretur, si 
multis solummodo praeclarisque Doc- 
toribtjs abundaret, nee totidem saltem 
bellatoribus contra nefarios barbarorum 
incursus tueri se posset atque defendere. 
Age vero: quot cohortes, quot legiones 
militum optimorum ad Istrum transmitti 
possent, si vel ex omnibus totius Italiae 



90 



Parthenius^''^, inter ciceronianos sui temporis non ultima laus, et 
Antonius Benedictus^^" ... 



Palaestris inepti Juvenes educerentur? 
Quam multi in illo pulvere fierent prae- 
liatores egregii, et fortasse etiam Duces 
invicti, Imperatoresque palmarii, qui intra 
hos carceres scholastid sunt contemnendi, 
solisque scamnis tepefaciendis idonei!" 
Opere latine e italiane dell'abate Giulio 
Cesare Cordara dei conti di Calamandrana, 
t. 3: Julii Caesaris Cordarae S.J. Orationes 
et carmina, Venetiis 1804, p. 70 sq. 

•^'•^ Giuseppe Maria Mazzolari 1712 - 
1786. cfr. quid de Carolo Sanctino (Carlo 
Santini S.J, 1708 - 1761) sentiat, in 
Rhetorica tradenda coUega suo, turn et 
de se ipso: "In Orationibus pressus erat, 
limatus, concinnus et subtilis, illudque 
eloquentiae genus adamarat, quod Iso- 
cratea venustate commendatur. Atque hoc 
ego quidem dicendi genus multo 
difflcillimum semper existimavi. Multis 
enim ex virtutibus oratoriis, atque adeo 
ex virtutum ipsarum temperamento 
quodam efflorescat necesse est, unde 
suavitas ilia emergit, quae incredibilem 
in modum demulcet aures, atque in- 
terdum multo felicius flectit animos, quam 
imperiosior ilia et magniloquentior 
eloquentia contorqueat. Haec ita scribo, 
uti ipse sentio. Quanquam, ut vere dicam, 
ego ab hoc dicendi genere fere refligi 
summa ejus difficultate deterritus. Sed in 
hoc sequi naturam, tanquam optimam 
Ducem, debemus, nee quidquam temere 
aggredi ilia invita ac repugnante. Omnia 
dicendi genera, quae multa sunt et varia, 
si ea egregie quis expresserit, propria laude 
dignantur. Neque enim ego unquam 
eorum judicium pro|bavi, quibus illud 



solum, quod ipsi amplexi sunt, orationis 
genus probatum est." De Carolo Sanctino. 
Commentaritis II in; Josephi Mariani 
Parthenii SJ. Commentarii, Romae 1772, 
p. 63 sq. et ib. de eodem Sanctino: 
"Numquam delicafiore ilia Mexicana 
potione, cujus usus tantopere nunc in- 
valuit, matutinam inediam levavit; 
nunquam Arabica faba, nunquam Sinensi 
folio stomachum fovit; nunquam deli- 
catiores, cujusque generis forent, liquores 
gustavit, nunquam eo pulvere usus est, 
qui ad levandam capitis gravedinem 
adhibetur; nunquam, praeter stata prandio 
et cenae tempora, quidquam interdiu, uti 
fit, attigit, nee crustula, nee bellaria, nee 
placentas, aliasque hujus generis delicias. 
Cum scribo nunquam, hie quoque non 
exaggerate, sed vere, sed historice scribo. 
<•■ I •■> Fere nunquam fenestrae valvas 
recludebat, nisi interdum superiores ad 
puriorem aerem excipiendum gravio- 
remque ejiciendum. Inferiores autem, 
unde aut transeuntes aspiceret, aut ali- 
quid, quod visendi cupiditatem excitaret, 
intueretur, reseravit nunquam, ut musculi 
eo adrepserint, et nidulum construxerint, 
qui, patefactis a me forte valvis, stridore 
valvarum perterriti aufugerunt. Usque 
adeo illis eo loco quietis ac pacatis per 
Sanctinum esse licebat. Ego vero ridens 
suos ei gratulatus sum hospites, qui blan- 
de subirascens mihi succensuit, quo 
bestiolis nuUam sibi molestiam affe- 
rentibus molestus fuerim." p. 68 sq. 
scripsit praeterea magnificum Electri- 
corum carmen, cfr. exordium: 



91 



M. - at idem Parthenius librum de arte critica plane futilem 
conscripsit"!, ^bi cum multa moliretur in argumento a forensi 
contentione prorsus alieno et Verrinarum impetum in re absimili 
verborum copia adaequare conaretur, nihil egit, vel potius id non 
sine istius floridi dicendi generis, quod admirari te video, damno 
potissimum egisse videtur, ut ostenderet aliud esse verba longius 
circumducere aliud de re critica apte disserere. 

S. - ille, uno sibi tantum Cicerone serviliter ad imitandum propo- 
sito, iudicium quoque suum coartavit, quod, si sapimus, dilatandum 
est nobis atque alendum ex multis fontibus, ut res ipsae quasi ex 
diversis veritatis speculis acrius observentur. nunc age, reliquos 
eiusdem CoUegii oratores ordine percenseamus. 7\ntonius autem 
Benedictus ... 

M. - nihil est opus, videris enim mihi omnes iam alicuius momen- 
ti memorasse, nisi quod Perpinianum obiter tantum indicasti, qui 
quidem in sermonem tuum propter temporis rationem (vbdt enim 
saeculo XVI) minus cadit. 

S. - immo vero, vel maxime. cur temporum vices tamquam legem 
mihi imponam in oratore eximio? hunc ilium ciceronianae eloquentiae 



"Unde latens superas virtus educta sub auras visum est mihi quaedam ex eius 

Prodierit, clarum cui fecit succina nomen indice oculis subicere: Liber I 

Gemma, atque eventus varios, compertaque nuper, De Summa Artis Criticae Dif- 
Et miris visenda modis spectacula; nee non ficidtate. Actio I: DeDifficultate 

Quae ratio, et tantis quae causa eventibus insit, Artis Criticae generatim; Actio 
Hinc canere incipiam." H: De Difficultate ReguUrum 

Josephi Mariani Parthenii Electricorum Artis Criticae, Actio HI: De Argumento, 
libri W, Romae 1767, p. 13. quod vocant, Negante, et de Sacris 

250 Antonio Benedetti 1715 - 1788. Traditionibus. Uber H De Pravo Artis 

251 Josephi Mariani Parthenii S.J. Criticae Usu (octo Actiones). Oratio 
Actiones, Romae 1772. cum sit liber iste Singularis De Recto Artis Criticae Usu 
paucarum bibliothecarum, non absque re sive De Vitiis, et Virtutibus Criticorum. 



92 



vindicem ni fata immatura intercepissent^", dubiam vel Mureto 
eloquentiae palmam facturum fuisse credo. 

M. - age porro! quis non videt Perpinianum tuum nullum legentibus 
alimentum afFerre? quid? apud eum praeter Ciceronis non temere 
aliud nomen audias. ingenti (quod licet illi facile cedit ut homini 
exercitato) nisu nihil tamen profert, quam tritissimos sensus. est 
quidem profluens verborum copia, sed inanis ipse et inanibus semper 
amplificationibus involutus. lege, si vacat, orationem octavam^" quam 
dixit mense Septembri a. 1562 Romae in schola Rhetoricae, cum 
secundum Ciceronis de oratore librum explanaret. 

S. - sed id vitium aetati tribuo. fuit ille iuvenis bonae frugis et si 
quid nimia fiducia sui fretus exuberantius dtxerit, luxurianti aetati 
condonabis, quod vitium aetate quoque depascitur. est profecto melior 
in ultimis orationibus quae De retinenda veteri religione^^'^ in- 
scribuntur; eas non sine insigni quadam gravitate egit: scilicet rei 
magnitude pondus orationi addebat. plura de Perpiniano dicturus 
invitus relinquo, cum sentiam tempus nos alio vocare; et satis iam in 
CoUegio Romano verSati sumus. 

equidem nolo in sermone nostro nimis diligens videri, itaque 
quoquoversus libuerit, ferar. ex lectione epistularum non mediocris 
utilitas ad stilum acuendum petitur. optimae sunt Lipsii epistularum 
centuriae. Gabrielis Naudaei^" litteras cum fastidio nuper legi; tam 
futiles sunt verborumque sentina fluentes, ut, hercle, non invenias 
ubi pes consistere possit^'"^. perpaucas tamen epistulas excipio, ut 
illam lectu dignam qua Petrum Gassendum de obitu Nicolai Fabricii 

^'^ vixit ab a. 1530 usque ad a. 1566. ^^^ est Naudaeus omnino inelegans 

^^' Petri lohannis Perpiniani latinitatis scriptor, et iustissime taxat 

Orationes. <•••> accesserunt orationes eum Sainte-Beuve: "Le style latin de 

<■■■> Presbyterorum Societatis lesu, Naude laissa toujours a desirer pour la 

Monast. Westphal. 1602, p. 245 sqq. vraie elegance." C.-A. Sainte-Beuve, 

2^'' orationes XII - XVII, op. cit, p. Portraits litteraires, Paris 1882, vol. 2, 

318-478, p. 496. 

2" Gabriel Naude 1600-1653. 



93 



Peirescii certiorem facit. loannis Ludovici Guezii Balzacii^" epistulae 
cultae illae quidem et compositae, sed rerum vacuae^^^ et sincerae 
illius latini sermonis gratiae steriles. omnem enim sermonis venlxstatem 
in metaphoris alto petitis ponit mireque sibi in iis adornandis placet; 
quae illi tamen male cedunt neque latinae sunt, utpote francogallicae 



2" Jean-Louis Guez de Balzac 1597 - 
1654. 

^'^ paucas tamen, propter res ab eo 
tractatas, excipio, ut illam ad Carolum 
Bervilium (Charles de Berville), cfr. "Pro 
munere a te accepto gratias ago, quantum 
possum maximas. Opus est [fortasse 
Cartesii "Discours de la Methode" innuit] 
non uno pigmentorum flore et colore 
distinctum, in quo Philosophia, quae 
hactenus penes Barbaros morata caruerat 
iure et honore nostrae civitatis, iam 
primum Gallicis litteris illustratur. Tu qui 
multa doctrina es, eaque non vulgari sed 
interiore et recondita, melius de toto hoc 
genere iudicabis. Velim tantum ami cum 
moneas, coerceat stilum, aliquando 
iuveniliter exultantem, resque aestimet 
non mole sed pondere. Nihil semel dicere 
contentus, bis terve eadem aliis verbis 
enunciat; et cum plurimas instituat de 
rebus gravissimis disputationes, in qui- 
busdam dilatandis longius iusto evectus, 
satis sibi temperare I non potuit. Hoc 
vero est, ut aiunt, omnes undique carpere 
ac delibare flosculos, omnique ex genere 
orationem aucupari. Quod tamen ut non 
optimum, sic in iuvene non malae frugis 
indicium mihi videtur. Amputanda enim 
plura sunt efflorescent! illi aetati quam 
inserenda, facileque est remedium 
ubertatis, sterilia nuUo labore superantur. 
< •• I ••> Fabulam *** [dicit Petri Cornelii 
(Rerre Comeille) tragoediam quae "le Cid' 



inscripta est] quam non vidi, in amoribus 
tamen habeo. Multum quippe iuvenis ille 
mihi videtur grandiloquus, et qui possit 
proxime accedere ad antiquorum ma- 
iestatem, si cura accedat ingenio. Non 
pauca eius audivi optimae notae, et plena 
felicissimae sublimitatis. Nee enim cre- 
diderim recitatores imposturam fecisse 
auribus meis, meque grande, quod immo- 
dicum, et altum, quod sit enorme iudi- 
casse. Tu autem, praestantissime BerviU, 
semper-ne vota nostra frustraberis, et 
eludes aviditatem legend! lucubrationes 
tuas? Nequaquam tibi religioni esse debet 
quod profiteris vitae genus, quo minus 
audeas philosophari; cum non ignores e 
gente ilia togata sagatos in ipsis castrorum 
fossis et aggeribus operam dedisse 
sapientiae, solitosque ante Aquilas etiam 
et imperatoria signa animi gratia decla- 
mare. Ne pereant ergo saluberrima dog- 
mata, quibus aegrae errore mentes ad 
sanitatem revocantur. Amicorum modo 
votls faveas, audiet Gallia So|cratem pie 
et Christiane disputantem, nee diutius la- 
tebit profuturum saeculis opus. Si tibi in 
odium bona tua venere, cur invides homo 
non inhumanus felicitati posteritatis? 
Vale." Jean-Louis Guez de Balzac, Livre 
unique d'epitres latines. Avec le texte 
latin, la traduction, une introduction et 
des notes par Jean Jehasse et Benard Yon 
(Images et temoins de I'age classique, 12), 
Unrversite de Saint-Etienne 1982, p. 90 - 93. 



94 



linguae proprietatibus scatentes^^'. melius profecto totum se in 
vulgarem sermonem, quern non sine eximia laude coluit, vertisset. 
benignioris venae sunt Rolandi Maresii^"^" litterae: iucundus is est 
simul et levis (neque admodum eruditus homo erat), licet ipse sui 
saeculi scriptorum levitatem insectari soleat. taedium tamen movet 
dum putidissimis sententiis lectores semper meliores reddere gestit 
at que acuminis defectum leni quadam affabilitate occulere conatur. 
ceterum genus scribendi floridum coluit, et aliquateniis Plinio mino- 



2'^ recte hoc monet Olivetus (Pierre- 
Joseph d'Olivet, Remarques sur la langue 
frangoise, Paris 1767, p. 7), qui iudicium 
istud ex Menagianis petisse videtur, vide 
Appendicem in. 

260 Roland de Marets 1594 - 1653. cfr. 
quae in litteris ad Menagium datis de 
epistularum scriptoribus sentiat; "Sed ut 
ad novos veniam, inter illos Politianus mihi 
I valde politus et elegans videtur. At 
Erasmi quanquam fere extemporaliter, et 
ab occupatissimo scriptae epistolae mihi 
supra modum placent. Praeter erudi- 
tionem enim, eloquentiam, et tarn in li- 
teris, quam in quibusvis aliis rebus pru- 
dentiam, quam continent, Lutheranae 
etiam sectae initia, aliasque res tradunt: 
quas nescio cur auctor secundum temporis 
ordinem, qui in Uteris omnino necessarius 
est, non digesserit: sed ejus rei causas se 
habuisse dicit. Josephi Scaligeri epistolae 
jucundissimae sunt, cum ob elegantiam, 
tum quod ad viros literates pleraeque, et 
de Uteris, aut re literaria scriptae sunt. 
Quod ad J. Lipsii epistolas attinet, eae 
mihi cum Plinianis venustate quodam- 
modo certaturae videntur, nisi mala, cujus 
auctor esse ambut, latinitas, ut pleraque 
ejus scripta, ita etiam eas corrumperet, 
et infuscaret: tantum acuminis, et ar- 



gutiarum, tantum doctrinae, tantum mo- 
raUum doctimentorum us passim aspersum 
est. Hie quosdam, qui se Ciceronianos 
fortasse immerito et I haberi et dici volu- 
erunt, non attingo, quorum epistolae 
subputidae mihi videntur, eo quod nihil 
fere praeter inanem verborum sonum 
habent, sententias vero frigidas, pauca 
historica aut ethica, sed de privatis tantum 
rebus agunt, et ad conciliandam eorum, 
ad quos mittuntur, aut conservandam be- 
nevolentiam fere scriptae sunt. Nam si 
aliquid historicum et memoria dignum 
epistolis non insit, aliquid saltem argu- 
mentum, quod lectorem aUiciat, aut 
eruditum, et quod 5i6aaKa^iav habeat, 
ut inter manus versentur, aut morale aut 
poUticum lis inesse debet. Inter eos Mu- 
retiun non numero, cujus epistolae elegan- 
tissimae sunt, et vere Ciceronianae. Sed 
de omnitun, praesertim recentiorum epis- 
tolis commemorare non Ubet. Vanus enun 
insuper et infmitus labor esset." Rolandi 
Maresii Epistolarum philohgicarum li- 
bri n. Cum aliquot amicorum ad eum, 
nee non aliorum CI. Virorum ad alios, 
non dissimilis argumenti Epistolis, Cu- 
rante L. A. Rechenberg, Lipsiae et 
Francofurti 1687, p. 233 - 235 (lib. 2, 1). 



95 



ri ipse multo minor comparandus . sed de epistularum scriptoribus 
materies infinita est, nam et Gerardi loannis Vossii at que Hugonis 
Grotii permultae feruntur, et Gassendi Salmasiique infmitae, et 
occurrunt mihi catervatim innumerae quas Petrus Burmannus foras 
dedit^'^^ quare si haec tibi curae sunt, adi Morhofium, apud quem, 
quod sciam, amplissimum hoc genus scriptorum catalogum invenies^'^^. 
neque antiquarii oratori spernendi erunt. Samuel Bochartus^'^' vir 
ingenuae simplicitatis atque multiplicis doctrinae, theologiae quidem 
at que Unguis orientalibus magis quam nostris litteris studuit, hoc 
loco silentio potius praetermittendus quam indigna atque curta, ut 
ab imperito, laude exornandus. nee Mabillonio^'^'', ubi occasio se 
offerebat, stili gratia defuit^'^^ sed fugit interea fugit irrevocabile 
tempus, singula dum capti circumvectamur amore. video me iam 
subinde in Francogallorum fines excurrere, ubi vereor, ne idem mihi 
accidat, quod Italorum ingenia recensenti. age vero, non CoUegio 
Romano Ludovici Magni Collegium, non Sapientiae Sorbonam fortiter 
opponam? at immensum esset negotium. providendum est mihi 



^^^ Sylloges epistolarum a viris 
illustribus scriptarum, Leidae 1724 - 
1727, 5 voll. 

^^^ Danielis Georgii Morhofii Polyhistor 
litteraritis philosophictts et practicm, 
Lubecae 1747, t. 1, p. 270 - 320. non 
inutilis est censura Gregorii Maiansii in 
eiusdem: Epistularum libri sex, Valentiae 
Edetanorum 1732, p. XI - XVm. vide 
praeterea amplissimum catalogum q. i, 
Lettres et oeuvres de contemporains de 
Peiresc et deSaumaise in: Nicolas-Claude 
Fabri de Peiresc, Lettres a Claude 
Saumaise eta son entourage (1620 - 1657) 
editees par Agnes Bresson, Firenze 1992, 
p. 437-443. 

263 Samuel Bochart 1599-1667. 

264 Jean MabiUon 1632 - 1707. 



26' sic eum Claudius de Boze (Claude 
Gros de Boze 1680 - 1753) in Ebge de 
Mabillon (Paris 1708) laudat: "Vix satis 
pro meritis laudari poterat MabiUonius: 
reconditam atque exquisitam eius lit- 
teraturam eruditis omnibus produnt edita 
opera. In iis stylum mirere dilucidum, 
purum, nervosum, a ftico et ornamentis 
alienum, nobilem tamen, atque ar- 
gumentis prorsus accommodatum; eius 
denique oratio nunquam effluit, nee latius 
divagatur." ex: Anonym. [= Theoderico 
Ruinarto (Dom Thierry Ruinart 1657 - 
1709) auctore, qui VitamgdiMct scripsit, 
in latinum autem (et quidem optime) 
vertit Claudius de Vic] Vita Joannis 
Mabillonii in: Joannis Mabillon, Vetera 
analecta, Parisiis 1723, p. 31. 



96 



flraeterea, ne ridiculus flam, si nimia diligentia in censura utar. quid 
prodest Contuccio Contucco^^^ lacobum de la Baune^"^^ opponere? 
talia igitur triariorum paria non componam: mali oratores ubique 
gentium similibus vitiis tenentur, quae nosse ut interdum curiosum, 
ita plerumque taedii plenum est. itaque sentio ad primipilarios atque 
ipsos eloquentiae duces esse mihi properandum. sed quern primum, 
quern postea evocabo? itaque ne, priusquam initium capiam, iam 
ipsa copia quasi praecludar, recta ad delicias meas,. ad Gallorum 
eloquentiae maximam laudem, recta ad episcoporum florem^''^ ad 
Huetium^''^ erumpam. sed ecce iam denuo copia laboro cum nesciam 
doctrinamne viri multiplicem prius an eloquentiam laudem. utcumque 
se habet, in utraque magnus Huetii animus relucet, doctrina sublimis, 
eloquentia afFabilis. ille publico grammaticorum commodo consuluit 



^^^ de quo v. supra p. 88. 

267 Jacques de la Baune 1649 - 1725, 
professor Regii Ludovici Magni Collegii. 
cfr. de Ludovico Borbonio: "<■••> eo stylo 
res a se scripturus, quo Caesar, nisi fuisset 
vel modesto Caesare ipse modestior. 
Praecipuarum linguarum notitia; nativa 
et militaris eloquentia, vivida, plena 
nervorum, sine adscito artis circui|tu, 
hominem quicumque ageret, statim quo 
veUet, nullo negotio perducens. Si cum 
doctis versaretur, non bellatorem, non 
principem, sed philosophum, sed ma- 
thematicum, sed theologum audire te 
diceres." Laudatio funebris Ludovici 
Borbonii Principis Condaei ... dicta ... a 
Jacobo de la Baune, Parisiis 1687, p. 29 



sq. is loquitur quidem semper sensus 
usque ad nauseam tritos, sed dispositione 
plus valet quam Itali, atque oratio plus 
solidae, ut ita dicam, materiae habet: 
omnino dicas Francogallos iesuitas plus 
marmoris splendorisque, Italos vero 
iesuitas plus pigmentorum atque vilioris 
materiae habere. 

268 j^2c enim laude (cfr. C.-A. Sainte- 
Beuve, Causeries du lundi, Paris s. a,, 
vol. 2, p. 181), exornabatur Huetius a 
Richardo Brunckio (Richard-Fran^ois- 
Philippe Brunck 1729 - 1803), viro 
- siquidem ubique sententias censorias 
spargere iuvat - ingenioso potius quam 
erudito, latine mediocriter docto. 

269 Pierre-Daniel Huet 1630 - 1721, 



97 



auctorum indicibus componendis"", privatim multos consilio et opera 
iuvit, posteris denique nobis ostendit quid perfecta eruditio esset. 
me tamen maxime melliflua quadam cepit orationis mediocritate, 
quae quidem optime rerum, in quibus versabatur.-varietati respondet: 
tarn nihil arcessitum nihil alte petitum invenias in periodis se invicem 
usque ad infinitum excipientibus, tam omnia inter se connexa et 
indiscreta mireris. qua quidem in re Lipsio maxime contrarius extitit. 
sed illud maxime admirabile fatis datum est Huetio - quod a diis 
rarissime mortalibus conceditur - ut ille et iuvenis florentes et 
senescentes senex litteras videret; etenim adulescentulus admodum 
cum in Salmasii contubernium acceptus esset, quid nisi ipsum 
litterarum scaturientem fontem vidit? quare cum diceret, se et iuvenem 
florentissima adhuc litterarum studia virosque vere eruditos vidisse 
et senem litteris ipsis misere conclamatis atque sepultis, cum nemo 
iure eruditus amplius dici posset, quasi supervixisse, id nonne iure 



^^^ Huetius auctor fuit, ut indices 
vocabtilorum omnium singulis auctoribus 
subiungerentur, ex quibus deinde totius 
Latinitatis index fieret. eo nomine laudat 
Huetium Petrus Baelius in periodico 
Nouvelles de la Republiq-ue des Lettres, 
m. Oct. a. 1684 (Pierre Bayle, Oeuvres 
diverses, La Haye 1727 (Repr. avec une 
introduction par E. Labrousse, Hildesheim 
1964) t. 1, p. 143). sed ipsum virum 
audiamuB; "Quod vero singuli Auctores 
prodierunt succincti Indicibus, non 
vulgaribus illis, qui eximias tantum res 
aliquas aut verba, sed quae vocabula omnia 
universe repraesentant, me uno auctore 
facttun est. Jampridem enim rei utilitatem 
magno meo commode fiieram expertus, 
in iis pertractandis Indicibus, qui ab 
eruditis hominibus in Graecos Roma- 
nosque Auctores fiierant concinnati <■> 
Imprimis vero longo compereram usu, 



quantum emolument! percepissent viri 
sacrarum literarum studio dediti ex iis 
Indicibus, qui sub Concordantiarum titulo 
in Ebraica, Graeca, et Vulgata sacrorum 
librorum exemplaribus lucubrati circum- 
feruntur; ac propterea si in Scriptoribixs 
salt em Latinis latius pateret ratio, quae 
tractabiles I efficit Auctores, et ad usus 
nostros accommodat, opportunum hoc 
futurum iis iudicabam, qui in Uteris 
versantur. Sed et aliud quiddam longe 
majus in his parandis volvebam animo, 
nempe purae Latinitatis fmium ac veluti 
pomoerioriun circumscriptionem. Quae 
cum omnis Scriptorum classicorum 
continerentur universa ipsius vocabula; 
turn deinde ex singulorum privatis 
Indicibus generalis conflaretur Index, 
futurum id erat totius Latinitatis in- 
tegerrimum penu; et quidem ita com- 
positum, ut quaecunque se vox ofFert, 



98 



quodam suo afRrmasse videreturP^^i ne longior sim, amo hominem 
atque Huetii memoriam aurei illius Commentarii lectione quotannis 
recolere soleo. hoc libro nihil apud Francogallos melius^'''^. 



ejus ortum, usum, interitum, vel pro- 
gressum, Indicis hujus generalis ope, fa- 
cile cognovisses. Verum rem a multis 
probatam et expetitam nonnulli, praeter 
expectationem meam, vehementer aversati 
sunt, ipsi videlicet Commentarionim opi- 
fices, ingrati quippe laboris magnitudine 
deterriti; turn et Librarii sumptus et 
impensas veriti, quos aut incertum, aut 
non satis grande lucrum sequeretur. Sed 
pervici tamen, nee destiti Acre I ciere 
vivos, Martanqtte accendere cantu, quaad 
de Serenissimi Delphini nuptiis agi coep- 
tum est. Tunc enim conticuerunt litterae 
illae aulicae, quarum impensae plusquam 
ducenties mille libris steterunt. Quamvis 
autem omnis a me adhibita est diligentia 
in seligendis perspectae doctrinae viris, 
quibus veterum Auctorum commentariis 
instruendorum cura demandaretur, non- 
ntiUi tamen vel levius quam putabam tincti 
Uteris, vel impatientes laboris, quam mihi 
commoverant expectationem sui fefel- 
lerunt; quid dissimulem? adeo ut ne- 
quaquam par fuerit Operum omnium 
dignitas. Nee mirum sane in hunc juve- 
num numerum, turn primum suam peri- 
clitantem industriam, irrepsisse nonnullos 
ex iivferiori Eruditorum gradu, qui ea posse 
docere alios crederent, quae nondum satis 
ipsis didicissent: nimio plus enim arrogare 
sibi aetatis hujus vitium est." Pet. Dan. 
Huetii, Episcopi Abricensis, Commen- 
tarius de rebus ad eum pertinentibus , 
Amstelodami 1718, p. 288 - 290. 
novissimis verbis pestem adumbravit 
Huetius, quae Francogallorum gentem 



insequenti quoque saeculo misere exa- 
gitabat. eius rei testis est Joannes Dusaulx 
(1728 - 1799) homo amoeni ingenii atque 
recti iudicii: "Pour le [Casaubonum dicit] 
contredire dans ce qui etoit particu- 
lierement I de son ressort, il faudroit 
etre plus savant qu'il ne I'etoit; ce qui 
n'arrivera de long tems, si le besoin de 
produire avant d'avoir acquis les alimens 
de la pensee, continue a denaturer notre 
Litterature." Satires de Juvenal traduites 
parM. Dusaulx, Parisiis ^1782, p. clviii 
sq.' 

^^^ haec enim dicere solebat: "Quand 
je suis entre dans le pays des Lettres, elles 
etaient encore florissantes, et plusieurs 
grands personnages en soutenaient la 
gloire. J'ai vu les Lettres decliner et tomber 
enfin dans une decadance presque entiere; 
car je ne connais presque personne 
aujourd'hui que Ton puisse appeler 
veritablement savant. Je puis done dire, 
que j'ai vu fleurir et mourir les Lettres, 
et que je leur ai survecu." Huetiana, ou 
pensees diverses, deM. Huet, Paris 1722, 
p. 1. 

^^^ sic de eo iudicat Gesnerus; 
"Suavissima est, et Romanensis fabulae 
instar vita Huetii, Petr. Dan. Huetii 
Commentarius de rebus ad eum 
pertinentibus < >. Fontenelliana Elogia 
adhibeo, cum aegroto. Sunt ea facilitate, 
djluciditate, et suavitate, ut dimidia 
attentione intelligi possint." lo. Matthi. 
Gesneri Primae lineae isagoges in 
eruditionem universalem nominatim 
philologiam, historiam et philosophiam 



99 



hie mihi alio properanti manum inicit Salmasius^"'', vir infinitae 
lectionis, quo hominum memoria nemo umquam doctior, si a Varrone 
illo discesseris, vixit""*. scio, quosdam fuisse qui Salmasium hominem 



in uswn praelectionum ductae. Accedunt 
nunc praelectiones ipsae ad commen- 
tarios auctoris recensitae et auctae per 
lo. Nicolaum Niclas, Lipsiae ^1784, t. 1, 
p. 512. facere non possum quin curiosi 
operis gtjstum legentibus ofFeram: "<•■•♦' 
ferenda ei [sc. Claudio Salmasio] erat 
mulieris intemperies, et ad eius ingenium 
accomodare se cogebatur, non patienter 
modo, sed et nonnunquam indecore, I 
Velut cum suscepit iter Suecium, tumque 
hominis aetas, et vitae institutum, ha- 
bitum postularent modestum et sim- 
plicem, huiusmodi ilia vestitum, tanquam 
ignobilem et plebeium aversata, militari 
cinctu personatum in aulam Suecicam 
prodire voluit, thorace indutum e bubali 
corio, manicis, braccis e panno coccineo, 
gestantem capite pelusum cinerei coloris, 
penna Candida protectum; atque ita 
exornatum se produci passus est in 
publicum. Angebatur praeterea femina 
impotens, si quern ad secretes viri sui et 
familafes congressus admissum videbat; 
quod ipse ego expertus sum: si quando 
enim solos nos coUoquendi causa in 
secessu delitescere inteUexerat, irrumpebat 
Ula continue, caussasque petebat ex alto, 
ciu' nos tam intempestive obturbaret. 

Inter jucunda haec coUoquia narrabat 
mihi Salmasius, toto hoc anno, quern 
Holmiae transegerat apud Christinam 
Reginam, se podagra oppressum decu- 
buisse, sibique supervenisse aljquando 
Reginam, ctmi temporis et doloris fallendi 
caussa libellum legeret, perfacetum qui- 
dem, at subturpiculum, cuius I Auctorem 



ferunt Franciscum Beroaldum Vervillam, 
praefixo hoc titulo, Rei faciendae ratio 
[sensu obsceno inteUegendum: "rem sc. 
veneream facere", "patrare"]; se eum 
diligenter inter stragula occultasse, ne 
manus injiciens Regina obscoena lectione 
offenderetur; nee ejus tamen omnia 
circumspicientis argutum et curiosum 
oculum effiigisse; atque illam arrepto 
statim et aperto libello, et perlectis sal- 
tuatim versibus aliquot subrisisse ad 
jocosas nequitias, et vocatae ad se Sparrae, 
nobili et formosae puellae, quam habebat 
in deliciis [notum est Christinam tribadem 
fuisse.], certos quosdam indicasse libri 
locos, quos sibi praelegi vellet ab ea, 
qiuntumvis renitente, multoque pudore 
ac rubore suffusa, solutis in magnos 
cachinnos omnibus adstantibus. Utque 
totius rei historiam accuratius pernos- 
cerem, libellum conquiri jussit Salmasius 
apud Bibliopolas Leidenses, et eleganter 
compactum dono ad me misit." Pet. Dan. 
Huetii, Episcopi Abricensis, Commen- 
tarixis de rebm ad eum pertinentibus, 
Amstelodami 1718, p. 126 - 128. 

2" Claude de Saumaise 1588 - 1653. 

^^'^ cfr. in Patinianis: "Scaliger ecrivoit 
a M. de Saumaise, lorsqu'il n'avoit encore 
que seize ans, et faisoit deja grand etat 
de lui; pour moi je crois, mais je n'oserois 
le dire dicam tamen sed tibi, que 
Saumaise est le plus sgavant homme de 
I'Europe, et qu'il en sgait plus lui tout 
seul, que jamais n'en ont sgu Scaliger et 
Casaubon tous deux ensemble." Nau- 
daeana et Patiniana, ou singularitez 



100 



morosum atque praefidentem sibi dicerent^^^. turpi haec ei errore 
obiciuntur, cum Salmasio in communi vita nihil humanius nihil 
amabilius fUerit^^^; sed idem simul se ad scribendum contulerat 
quod publice ederet, nil nisi rixas et proelia spirabat. haec culpa quo 
mmus valeat, mores saeculi patrocinantur; illud gravius, quod illi 
obuci solitum est, plurimam quidem apud eum doctrinae copiam 
esse, sed omnia nuUo delectu habito, temere sacco fundi atque ser- 
mone lutulento fluere^^^. quid mirum? Salmasio, quem multa scripsisse 
plura legisse accepimus, tempus ad corrigendum defuisse mirum 



remarqtiabks, prises des conversations de 
Mess. Natide et Putin, Paris 1701, p. 6, 
cfr. "Mr. de Saumaise estime 
beaucoup Rine, et confesse qu'il avoit 
un beau genie, et une merveilleuse 
elegance dans I'expression, mais qu'il 
ecrivoit trop nonchalamment et avec une 
espece de securite. Mr. de Saumaise 
touche la un vice, dont lui meme n etoit 
pas tout-a-fait exempt; car les grands 
Critiques lui reprochent qu'il avoit une si 
bonne opinion de lui meme, et une si 
grande confiance en son esprit, qu'il ne 
croyoit pas que rien manquat a ses 
premieres saillies; enfin qu'il estimoit que 
toutes ses pensees etoient sanctifiees des 
le ventre de leur mere. Cela faisoit qu'il 
ne daignoit pas repasser sur ses Ecrits." 
Pierre Bayle, Oeuvres diverses. La Haye 
1731 (Repr. avec une introduction par E, 
Labrousse, Hildesheim 1968) t. 4, p. 525. 
Colomesiana testantur non defuisse 
Salmasio - iusta, hercle, - sui fiducia: "Mr. 
Vossius m'a dit que Messieurs Gaulmin, 
Saumaise et Maussac se rencontrans un 
jour a la Bibliotheque Royale; le premier 
dit aux deux autres, «Je pense que nous 
pourions bien torn trois tenir tete a tous 



les Savans de I'Europe." A quoi Mr. de 
Saumaise repondit, "Joignez a tout ce qu'U 
y a de Savans au monde, et vous et Mr. 
de Ivfaussac, je vous tiendrai tete moi 
seul."" Scaligerana, Thiutna, Perroniana, 
Pithoeana, et Colomesiana..., Amsterdam 
1740, 1. 1, p. 532. falsa confidentiae fama 
apud posteros pervicit, cfr,: "sed insignis 
eius doctrina cum bonis moribus baud 
coniuncta fuit, quoniam extitit immodicus 
sui aestimator aliorumque contemtor." Jo. 
Georgii Walchii Historia critica linguae 
latinae, editio tertia iterum multis 
accessionibus aucta, Dpsiae 1761, p. 646. 
ceterum Salmasium minime arrogantem 
fiiisse, testatur Huetius {Commentarius 
de rebus ad eum pertinentibus, 
Amstelodami 1718, p. 126). 

''^ cfr. e. g. "J'ai connu M. Saumaise 
fort particulierement, il me venoit voir 
assez souvent. C'etoit I'homme du monde 
le I plus agreable dans la conversation." 
Menagiana, Paris 1729, t. 2 n 75 so 

ctr. e. g. il avoit ce defaut en 
ecrivant, qu'un passage en attiroit un 
autre, et qu'il ne pouvait finir a force de 
citer." ib. p. 76. 



101 



non est. quae cum ita sint, salva eruditionis fama, fatendum est 
tamen facultate pure et emendate scribendi Salmasium destitutum 
esse, equidem video Salmasii laudes vel vituperationem aliqua ex 
parte coniunctas esse loannis Miltonii poetae celeberrimi famae . mihi 
quidem libri Salmasii pro Carolo Primo et Miltonii responsa, latrantis 
cuiusdam et barbare laboriosae eloquentiae opera, minime arrident^''^ 



■^^^ ne magnis viris usque gravarer, locos 
elegi, qui paulo disertiores mihi vi- 
debantur: "Regis exanime corpus diu jacuit 
omnibus expositum ad videndiun. Sed quo 
modo? An gratis ac sine mercede visere 
cupientibus licuit? Immo pretium 
statutum, sine quo non liceret ad in- 
spiciendum accedere. Primo quatuor 
solidis taxata spectandi licentia, postremo 
vel uno dato admissi sunt qui oculos 
satiarent, qui sanguine ejus vel sanie potius 
imbuta sudaria domum referrent. Utrum 
ad ludibrium an ad memo|riam rei? 
ludibriosam utique, nisi hoc fecerint, ut 
in martyribus suis olim factitavit an- 
tiquitas, quorum sanguinem servabat, ut 
miraculis serviret." Anon. [= Claudii 
Salmasii] Defensio Regia Pro Carolo I. Ad 
Serenissimum Magnae Britanniae Regem 
Carolum II Filium natu majorem, 
Heredem et Successorem legitimum, s. 1. 
1652, p. 27 sq. ardentius, quamquam 
semper ex fumo, ignescit Miltonius. sic 
enim ab eo Salmasius vapulat: "Tu quis 
es qui oblatras? an doctus? qui spicilegia, 
qui lexica et glossaria ad senectutem usque 
trivisse potius videris, quam authores 
bonos perlegisse? unde nil praeter codices, 
et varias lectiones, et luxatum et men- 
dosum, crepas; doctrinae solidioris ne 
guttulam quidem hausisse te ostendis. An 
tu sapiens? qui de minutiis minutissimis 
rixari et mendicorum bella gerere soles, 



qui nunc astronomis, nunc medicis in sua 
arte credendis imperitus ipse et rudis 
convitia dicis; qui, siquis tibi voculae unius 
aut literulae in exemplari quovis abs te 
restitutae gloriolam praeripere conaretur, 
igni et aqua, si posses, illi interdiceres? 
Et tamen stomacharis, et tamen ringeris, 
quod omnes te Grammaticum appellant. 
<•• I •■> tu literatus sine doctrina; qui tot 
linguas calks, tot volumina percurris, tot 
scribis, et tamen pecus es." loannis Miltoni 
Angli Pro Populo Anglicano Defensio, 
Contra Claudii Anonymi, alias Salmasii, 
Defensionem Regiam, Londini, 1652, p. 
26 sq. sed haec eruditis auribus utcumque 
tolerabilia. quid si in eadem causa loannem 
Bramhall (John Bramhall 1593 - 1663) 
theologum celebrem audias?: "Ne in- 
saniens Cacodaemon Johannes Miltonus, 
(non Anglus, sed Anglorum Dedecus,) 
magis insaniret, si omnes dedignarentur 
respondere suis Dicteriis, Convitiis, Men- 
daciis, Blasphemiis (haec enim est genui- 
na partitio quam putidissimi Libri sui,) 
aut nimis gloriaretur quod Nemo possit, 
vel potius auderet metu Patronorum 
suorum, quorum ipse Patrocinium et 
Defensionem suscipit, (populi ut refert 
Anglicani,) quorum et Nomen et Insigne 
in fronte gerit (tanqtiam foenum in Cornu) 
ut cuncti sibi caveant, Asinus ad L)Tam, 
Rostro adunco, Cruce dignus etc." 
[loannes Bramhall] Pro rege et Populo 



102 



retro flectendus est orationis cursus. in historicis bonus auctor est 
lacobus Augustus Thuanus"^, eo nomine mihi maxime laudandus, 
quod, cum oratio eius placide progrediatur, lectorem tamen semper 
intentum tenet, quae laus eo pluris aestimanda, quod eandem in 
historicis nemo Francogallorum lure suo vindicare potest. Scaevola 
Sammarthanus^^" ridicule ampuUatur in libris elogiorum^^i (sit venia 
verbo) virorum iUustrium, qui praeter vanissimum floridae venustatis 
studium nihil dotis praeferre possunt^^^. sed video me iam denuo 
nimis vetera atque antiqua repetere. 

M. - neque eo solum vitio laboras, nam et pugnantia secum sen- 
tire videris. etenim tibi ipse contradicis, cum Sammarthanum carpis, 
qui Paulum lovium libenter etiam lectitare soleas. at is simiUimis 
Sammarthano vitiis tenetur: eandem vanitatem, easdem ampuUas 
ubique deprehendas. 

S. - sed non eandem gratiam. fateor vanissimum homuncionem 
fuisse Paulum lovium, sed ille si quid improbe audet, feliciter audet. 
sed quid me vetera usque sectari cogis? aliquando et ad recentiores 
transeundum. 



Anglicano Apologia, contra lohannis 
Polypragmatici, (alias Miltoni Angli) 
Defensionem destructivam, Regis etPoptdi 
Anglicani, Antverpiae 1652, f. 2^. 

^^^ Jacques-Auguste de Thou 1553 - 
1617. 

^^•^ Scevole de Sainte-Marthe 1536 - 
1623. 

^^^ Elogiorum libri quinque in: 
Scaevolae et Abelii Sammarthanorum 
Opera, Lutetiae Parisiorum 1633 (ed. 
anast. Geneve 1971), (t. 1), p. 1 - 163. 
ut obiter ridiculum sane loannis Sandys 
errorem ("a book of eulogies in Latin 
elegiacs on no less than 1 50 Frenchmen 
distinguished for their learning" John 
Edwin Sandys, -A History of Classical 



Scholarship, Cambridge 1908 (ed. anast. 
New York 1958), vol. 2, p. 198) 
perstringam, videre licet libros Elogiorum 
prosa, non versa oratione conscriptos; 
cuius erroris causa a laudatione Petri 
Ronsardi (vide Sammarthani op. cit. p. 
86 - 87) fluxisse videtur, quae est elegis 
facta. 

^^•^ aliter temporum illorum auctores 
senserunt, qui dulcedinem eius exos- 
culantur, cfr. e. g. "Scaevolae Sam- 
marthani suavissima Musa." Prima 
Scaligerana, Ultrajecti 1670, p. 90; 
"succre [sic] de Saincte-Marthe" Les 
oeuvres de Monsieur de Balzac, Paris 
1665, t. 1, p. 531. 



103 



M. - ut ego te, improbe, cogam? verum perge, valde quam fabellis 
tuis ducor. 

S. - Renatum Rapinum^^' in Hortorum libris admiror; idem in 
pfosa oratione minor: ad id enim aptus natus non erat, ut numerorum 
Veneres in illam transfunderet. sed hoc vulgatum: poetas in prosa 
oratione saepissime minus valere; ut sublimitatem Sarbievii in soluta 
oratione requiras^^''; et contra, suavissima ilia aeixvoTTjc; Lipsium in 
carminibus destituit. Miltonii orationes in honorem Paradisi amissi 
legimus; Santolius^^' in carminibus suavis, prosa oratione durus^^''; 
Huetii quidem versibus nihil tersius limatiusve, sed flammas pectori 
Musae negarunt^^''; eaedem Fraguierio^^^ benigniores, cui in 
dissertationibus vis eloquentiae defuit^^'. eorum vero magnus numerus 
omni aevo durat, qui pari infelicitate prorsa iuxta atque vorsa oratione 
sunt; ut in Vincentio Guinisio^^" non facile dixeris qua potissimum 



285 Rene Rapin 1621 - 1687. 

28'' in epistulis vero tarn abiectus est, ut 
vel Stanislao Lubienski, liomini obscuro 
nee tamen prorsus illiterato, postponendus 
videatur (quod ex epistularum commercio 
inter Sarbievium et Lubienski satis facile 
quis videat, Korrespondencia Macieja 
Kazimierza Sarbiewskiego ze Stanislawem 
Lubienskim, ed. Jer2y Stamawsld, Varsoviae 
1986. 

285 Jean de Santeul 1630 - 1697. 

■^^^ cfr. e. g. "Has ergo nugas, patere, 
Vir Illustrissime! et hoc fragili pignore 
veteris amicitiae stabilitatem testari liceat; 
aliquando magna juvat parvis adumbrare: 
pueriles calamos heroici tubarum sonitus 
brevi excipient, tibi levioribus argiunentis 
ad majora proludimus, hancque lepiditatem 
jocosi carminis abunde excusabunt dictanda 
majore Deo Poemata." Santoliana ...La 
me se Santeul ... ses Lettres, ses Inscriptions 
..., Paris 1764, p. 319. 

28^ quamvis laudentur a Bertrando 



Fenelone (Bertrand Fenelon) et Spiritu 
Recherio (Esprit Rechier), viris laudatis. 
cfr. Lettres inedites de madame de La 
Fayette etc., ed. C. Henry, Paris 1879, p. 
93; 103 sq. sint sane versus Huetii, sicut 
sunt, dilucidi atque latini (neque aliter 
expectandum erat a tanto viro), carent 
tamen omni vi poetica. 

288 Qaude-Frangois Fraguier S.J. 1666 - 
1728. 

28' dr. praeterea: "Quales latini Poetae, 
Victorius, Sigonius, Muretus, Perpinianus, 
Manutii extiterunt? nonne mediocres? At 
Oratores valde iidem boni. Sannazarius, 
Fracastorius, Bargaeus, Hoschius, aliique 
complures Oratores vix tolerabiles, at 
Poetae valde quidem probandi vel in 
eodem, vel in dissimili carminis genere 
fuerunt." Hieronymi Lagomarsini SJ. 
Orationes publice dictae Florentiae ab ipso 
auctore studiorum ibidem praefecto, 
Augustae Vindelicorum 1763, p. 38. 

2'" de eo V. supra p. 74 et 89. 



104 



ex parte sit ineptior^^i. curiosis argutiis commendabilis est Com- 
mirius^^^, copia verborxim et imaginum in prosa etiam oratione poetam 
referens^^^ de Sanadonis^^^ nobilis poetae solutae orationis scriptis, 
quid dicam, satis explicare non possum: legi enim adhuc perpauca 
quaedam. itaque Harlesii te saltern iudicio non fraudabo, cuius summa 



^^' sic Guinisius poetatur (argumentum 
est lesus nascens): 

"Sic nigro solet in luto 
Saepe luxurians onyx 
Aut carbunculus oculi; 

Pressusque licet, 

Mersusque licet, 
Lucet ambitiosius <••> 
Vide candidnlos sinus, 
Vitae perfugium meae, 
Cordis hospitium sui. 

Vide tempora, 

Vide pectora. 
Nihil, crede mihi, vides: 
Sunt pulcherrima quae latent, etc." 
(Poesis lyrica, ode 1, 71 sqq. in: Vincentii 
Guinisii S.J. Poesis Heroica, Elegiaca, 
Lyrica, Epigrammatica <■■■> item 
Dramatica, Antverpiae 1637, p. 182). vere 
beati quos tale odarion beatos facit. 

292 Jean Commire 1625 - 1702. 

29' cfr. e. g.; "Quis autem iste alter 
perlucens et inanis totus? Pondus non 
habes, bone vir: opus est arte qua vitrum 
tuum dissimules. Tinnis tamen et acutum 
sonas: sic potes fallere et decipere incautos. 
Age utere facilitate garriendi tua; multis 
enim loquacitas conciliat nunc famam et 
existimationem doctrinae. Quare pervium 
hoc et perlucens vitrum stipetur, et qua- 
si obstruatur multa serie librorum, quo- 
rum titulos et argumenta memoriter 
teneas: citesque identidem quo quisque 



anno sit typis excusus; Basileae an Ve- 
netiiis, Romae an Lugduni, Aldi an 
Frobenii praelo? Delibandae praeterea 
controversiae celebres doctorum, de tribus 
I capitulis, et synodo Sirmiensi, de 
Constantini baptismo ejusque diplomate: 
postremo loci insigniores utriusque his- 
toriae notandi, quos ad pompam et 
ostentationem tractes in mulierum aut 
imperitorum coetu. Hos enim judices, 
arbitrosque habebis; nee te applicabis ad 
genus illud sapientum e schola, gravium 
hominum et cervice dura, ne futile vitrum 
cum sonitu dissiliat. Quod si necessitate 
aut casu aliquo in illos incurres, non 
cominus et presso pede dimicandum, sed 
eminus et quasi fugiendo; ictus non clypeo 
excipiendi, sed vitandi levi declinatione. 
Joci, sales, acute dicta, sic tanquam jacula 
in adversarium efFundenda per vices. 
Denique in garrulitate adversus sa- 
pientiam, in cavillatione adversus aequi- 
tatem, in audacia adversus constantiam 
praesidium quaeratur; numerus in suf- 
fragiis spectetur non pondus et gravitas: 
si \'incere non potes ratione, vince cla- 
moribus. Argumentum enim victoriae est 
judicio plebis, nolle cedere." De arte 
parandae famae oratio, in: Joannis 
Commirii S.J. Carmina, Lutetiae 
Parisiorum 1714, t. 1, p. 401 sq. 

294 Noel-Etienne Sanadon 1676 - 
1733. 



105 



haec est: "Fuit enitn Sanadonius, quantum ex ejus scriptis coniicere 
licet, magna acie iudicii, multa suavitate, at magna quoque luxurie 
ingenii, quod, quid pulcrum esset, quid venustum, facile sentiret 
atque explicaret: Interdum tamen nimium delicatus et Gallus 
venustulus: probabilis orator, et bonus poeta, qui virtutes veterum 
in diversis generibus baud pingui Minerva exprimeret"^^^ quantum 
ex oratione quae inscribitur De mala ingeniorum contagione vitanda 
coniectare mihi licet, magnam illam "ingenii luxuriem" atque 
"suavitatem" de Harlesii censura detraxerim, florido laetoque Sa- 
nadonem dicendi genere excellere sane concesserim, addiderim iudicio 
eum aliquanto plus valuisse quam plerique eiusdem Societatis 
oratores^'''. 



^^' De vitis philologorum nostra 
aetate clarissimorum auctore Theoph. 
Christoph. Harlesio, Bremae 1772, vol. 
4, p. 60. 

2^^ cfr. e. g.: "Quid habet Gallia ad 
eruditionis commendationem illustrius 
superiore seculo? Nostra sunt ilia deco- 
ra, nostra felicitas. Cornelios, Molerios, 
Fontanos mirabitur posteritas omnis; 
Buhursios, Burdalovios praedicabit; 
nobis una cum illis vixisse, illorum 
adspectu et consuetudine perfrui con- 
cessum est: consulet illorum scripta, 
quorum sermonibus imbuti, instigati 
exemplis, institutione exculti, opibus 
ditati sumus. 

Neque nos tot summis viris orbatos 
penitus destituit ami|ca literarum for- 
tuna. Vivunt etiamnum ex ilia claritate 
superstites non pauci, quorum prae- 
sentia gloriamur, usu et doctrinis adju- 
vamur. Quantam bonis artibus sa- 
nitatem, quantum splendorem adtulit 
ille Gallicanae ecclesiae antistes? [Hue- 
tium dicitl universae literaturae con- 



sultissimus, nemini ignotus nisi qui 
literas aut ignoret, aut mereatur igno- 
rare; qui, abdicato licet pastorali mu- 
nere, Christianam tamen literariamque 
rempublicam eximiis ingenii monimentis 
ornare non desinit, Quas ille disci- 
plinarum partes non attigit, non ex- 
ploravit, non excoluit? Suum clamat esse 
mathematica, suum philosophia, I 
suum theologia; in quibus obscurissima 
quaeque detexit, pervidit minutissima, 
altissima superavit; prorsus ut, quum 
eum sibi alumnum singulae vindicent, 
cujus potissimum sit ambigatur. Neque 
facilius statuero cui maxime regioni, 
linguae, aetati sit adtribuendus, qui 
orbem ipsum mente peragravit, tem- 
porum omnium notitiam memoria 
comprehendit, linguam Latinam, Grae- 
cam, Ebraicam, finitimas pene omnes 
usu ipso didicit. Quas vero scribendi 
formas non expressit? Tullianam sin- 
ceritatem in oratione soluta, in versibus 
Ovidianam amoenitatem, felicitatem 
Horatii curiosam, elegantiam Lucre tii 



106 



quatenus ex omissis repeto, non oblivione sepeliendus videtur 
Petrus Godinot^^^, qui in aliquo oratorum numero haberetur, nisi 
morte acerba iuvenis spem sui destituisset. Henricus Valesius^'^ vir 
auctoribus edendis emendandisque natus, in tenui genere bonus^^^. 



difficilem. Virum prope non unum 
eumdemque dixeris, sed multiplicem; 
adeo mtiltas animo disciplinas complexus 
est, quarum singulae singulos possent 
illustrare." De mala ingeniorum con- 
tagione vitanda oratio, habita Lutetiae 
Parisiorum, in regio Ludovici Magni 
collegia societatisjesu, A Natalistephano 
Sanadone, ex eadetn societate. VI. de- 
cembris an. M.DCC.XIII., Lutetiae 
Parisiorum 1714, p. 62 - 65. 

graphice malos sui temporis oratores 
describit: "quum nostri passim oratores, 
neglecta ilia virili eloquentia, quae in 
permovendis animis ciendisque adfec- 
tibus occupata est, dant se totos aurium 
oblectationi, comtulas meretricularum 
more orationes adferunt, acutulum 
consectantur dicendi genus, sermonis 
lautitias, Veneres, lenocinia aucu|pan- 
tur, seque turn maxime putant summam 
in arte sua laudem consequutos, si 
ludicra sententiolarum coUisione, ar- 
gutulis epigrammatum conclusiunculis, 
exposita denique omni elegantiarum 
supellectile plausum ab insulso auditore 
obtinuerint." ib. 34 sq, 

297 Pierre Godinot 1652 - 1693. cfr. 
e. g.: "Quo quid illustrius fmgi aut 
excogitari potest? hosti flagitanti pacem 
concedere, inusitatae fuisset bonitatis; 
nee flagitanti ofFerre, inauditae cle- 
mentiae: at vero eundem cum velit 
pugnare, cum possis vincere, bello non 
persequi, sed ad pacem compellere: illud 
demum longe maximum est, I ac Ludo- 



vici Argentinam occupantis proprium." 
Magnum ab Argentina Ludovicum 
Argentinam a Ludovico Magnam 
oratione panegyrica demonstrabat 
Petrus Godinot S.J. anno 1685, 
Argentinae, p. 12 sq. 

298 Henri de Valois 1603 - 1676. 

299 cfr.; "Quaeret hie a me fortasse 
quispiam, qua tandem via ac ratione 
potuerit Petavius ad tantae eruditionis 
culmen pervenire. Enimvero homines 
incredibili quodam acumine ingenii et 
excellenti natura praeditos, cujusmodi 
Petavium fuisse constat, supra alios 
eminere et ad summa quaeque eniti 
nemini mirum videri debet. Accessit ad 
tantam vim ingenii vehemens studium 
et assidua contentio laboris. His enim 
duabus, ut ita dicam, alis subvectae 
magnorum hominum mentes ceteros 
mortales longe prae|tervolant, et aureum 
Jovis currum, ut ait divinus Plato, inde- 
fesso volatu comitantur. His igitur 
praesidiis succinctus Petavius, ea praes- 
titit in omni genere litterarum, quae 
omnis nobiscum posteritas admiratura 
est. Sed est aliud praeterea quidpiam, 
quo maxime adjutus et difficultates om- 
nes oppositas facile superavit, et palmam 
verae solidaeque doctrinae celeriter est 
consecutus. Quidnam vero illud est? 
ordo scilicet, et certa ratio instituen- 
dorum studiorum, quam Graeci ^e9o6ov 
appellant. Quod cum leve quiddam et 
exiguum prima fronte appareat, est 
tamen ejusmodi, ut omnis fructus even- 



107 



tusque studiorum ex eo propemodum 
uno pendere videatur. Ut enim absque 
acus nauticae praesidio longinquam 
navigationem suscipere nihil aliud est, 
quam ad certissimum naufragium pro- 
perare: sic qui ordine ac methodo 
destituti vastissimum ilium disciplina- 
rum Oceanum ingrediuntur, ii num- 
quam sperare debent se ad desideratum 
Sapientiae portum navem esse appul- 
suros. Unde enim, quaeso, fieri exis- 
timatis, ut cum multi reperiantur et 
ingenio praestantes et laboris patien- 
tissimi; pauci tamen magnos progressus 
in litteris faciunt: nisi ex eo quod stu- 
dia nostra temere ac fortuito, non certa 
ratione disponimus, et desultoria qua- 
dam levitate per omnes disciplinas 
volitamus potius quam decurrimus. 
Itaque inordinate properantes id tantum 
assequimur, ut a proposito itinere lon- 
gius aberremus. 

Non ita Petavius: qui studia sua certo 
semper ordine dimensus est; quippe qui 
intelligeret, ea, quae ordine insti- 
tuuntur, minore laboris ac temporis 
impendio perflci, nee solum citius et 
commodius absolvi solere, verum etiam 
rectius. Primum itaque a Grammatica 
tanquam a Vesta, quod aiunt, exorsus, 
linguae Graecae ac latinae singularem 
sibi peritiam comparavit. Idque ex plu- 
rimis veterum scriptorum libris, quos 
partim ex Graeco in Latinum, partim 
ex Latino in Graecum sermonem trans- 
tulit, perspicue apparet. Graece quidem 
adeo expedite loquebatur, ut Athenis 
natum esse diceres. Latine vero loquen- 
tem et in schola publice docentem quis- 
quis audivit, fateatur necesse est nihil 
audiri potuisse jucundius. Nam praeter 
ilium Romani eloquii nitorem, aderat 



distincta pronuntiatio et gratissimus 
quidem vocis sonus." Oratio in obitum 
Dionysii Petavii S.J. theologi habita a, 
1653 auctore Henrico Valesio in: 
Aemilius Springhetti, Selecta latinitatis 
scripta atictorutn recentium (Saec. XV- 
XX), Romae 1951, p. 306 sq. 

"Quemnam igitur Puteano nostro 
parem unquam extitisse censetis, quern 
tot tantisque animi dotibus ornatum? 
Nisi forte Pomponium Atticum conferre 
lubet. Hie enim perinde nobili loco 
natus, cum nullos non Magistratus I 
Romae assequi posset, tamen ab ho- 
noribus constanter abstinuit, et otium 
suum in Uteris, et in historiae Romanae, 
nobiliumque familiarum cognitione 
traduxit. Par etiam in utroque bene- 
flcentia, nisi quod Atticus plures pecunia 
sublevavit, Puteanus vero tantum gratia. 
Est autem tanto majus gratia quemquam 
adjuvare, quanto plus plerumque gratia 
efficitur quam pecunia. Et pecunia qui- 
dem adjuvare inferior superiorem potest: 
gratia nisi superior non potest. Cae- 
terum neuter beneficia sua venditare 
solitus: malebantque praestare operam 
amicis, quam poUiceri. Verumtamen hoc 
mihi superior Attico Puteanus videtur, 
quod nee conjugalibus vinculis, nee tan- 
ta rei familiaris cura districtus fuit, nee 
pristinam vitae tranquiUitatem violen- 
to, ut ilk, exitu maculavit: sed cum in 
summa innocentia vixisset, tandem 
perceptis omnibus Religionis nostrae 
Sacramentis, spem aeternae tranquil- 
litatis jam animo praecipiens, placidis- 
sima morte decessit." Henrici Valesii 
Oratio in obitum Petri Puteani, viri 
clarissimi, Regi Christianissimo a 
consiliis et bibliothecis, in: Memoriae 
philosophorum, oratorum, poetarum. 



108 



fratris eius Hadriani'^o orationes legendae eis tantum quibus valde 
vacet'"'. 

Harduini'"^ commentarius in Plinium saepe mihi magno usui fuit. 
est maior vir quam ut sic silentio praetereundus. libri quidem Harduini 
mihi non propter eloquentiam arrident, sed placet ingenium audax; 
ut in observationibus in Aeneida - si quando hilarior mens mihi post 
duo tresve vini pocula contigit - pugnacibus sententiis detector, 
ultro praerupta petit atque in omnium eruditorum conspectu ridicule 
pessum deicitur. hisce enim divinum poema Vergilio abiudicat: 
"Infinitus sim, si colligere aggrediar omnes hujus poematis naevos, 
qui contra artis Grammaticae vel Poeticae leges occurrunt legenti, 
Totum enimvero carmen est prorsus inelegans, absque poesi vera, 
sola constans pedum mensura, sive structura, quam versificationem 
vocant; eaque barbara, obscura, plena verbis prorsus alienis, audaci 
commutatione casuum, contra Latini sermonis usum: tantum dissi- 
mile Georgicis opus," - etenim Harduinus, homo liberalis, Georgica 
saltem Vergilio concedebat - "quantum aes auro distat."'"' haec non- 
ne fortiter? laudo vigilantiam viri, qui et causas acute perspexerit, 
cur crederet Aeneida non unius auctoris opus esse'"'' et Francogallica 
lingua prius conscriptam fuisse'"^; atque, hercle, nonne luce clarius 
est, "Arma cano idem" - valere - "ac si Gallice dicatur, Je chante les 
piques et les mousquets""^''? ad Aeneidis 4, 496 sq. {" exuviasque 
omnes, lectumqiie iugalem, quo peril') autem haecce notat: "Lectusne 

historicorum, et philologorum nostri in Aeneidem" in: Joannis Harduini S.J. 

saeculi clarissimorum renovatae, Decas Opera varia, Amstelodami 1733, p. 284, 

quinta, curante M. Henningo Witten, '""^ cfr, "non unius esse opificis Latini 

Francofiirti 1679, p. 125 sq. carmen istud, sed duorum saltem vel 

"^^ Adrien de Valois 1607 - 1692. trium: quamvis ab uno praeside operis." 

'''^ Oratio de laudibus Ludovici ib. 

Adeodati Regis, Parisiis 1666. vide '''' et quidem post annum 1230 ut 

praeterea eiusdem De vita Henrici ex Aen. 1, 296; 4, 229; 10, 166 evidens 

Valesii, Parisiis 1677. est, ib. p. 282. 

'02 Jean Hardouin 1646 - 1729. '"^ j^ p 284 sq. 

'03 "Pseudo Virgilim. Observationes '"■' ib. p. 302. 



109 



jugalis ilk in spelunca fuit, de qua vates loquitur, versu 165?"'o^ 
acumen hominis! hie vero^o^ humanitatis sensum atque prudentiam 
viri mireris: "Deliberantem vates Aeneam inducit, debeatne Helenam 
interficere. At habet ilia deliberatio quiddam indignum viro forti: 
nee satis prudenter eoram femina, Didone seilicet, recitatur/''^'^ atque 
eadem humanitate Horatio quoque opitulatus est"", atque eodem 
fere tempore medicam manum divinus ille Bentleius Horatio 
admovebat. quamquam et Bentleius in Miltonio emendando effrenam 
Harduini audaeiam interdum adaequare videtur^i. 

sed satis feriati sumus, ad eloquentiam redeamus. at ubi mihi 
eloquentia? apud quern earn quaeram? post fata Huetii ultimo, quamvis 
debili, solacio extorribus in Gallia doctrinis remanserat abbas 
Olivetus"^^ vir eruditus et orator non proletarius. 



^"^ in annotationibus ad Aen. 2, 569 
" Tyndarida aspicio" . 

509 ib. p. 294. 

'^0 "Pseudo Horatim, sive animadver- 
siones criticae quibw ostenditur Horatii 
poetae nihil superesse genuinum praeter 
Epistolas et Sermones" in op. cit. p. 328 - 
362. lepide colloquium suum cum Har- 
duino refert lAidovicus Holbergus, qui, cum 
Harduinus inter cetera "subjungeret, sese 
facile monstrare posse, Anastasium Im- 
peratorem nunquam in rerum natura 
extitisse" vix risum tenere potuit (vide Ad 
virum perillustrem epistola /in: Ludovici 
Holbergii Optiscula quaedam latina, 
Lipsiae 1737, p. 162). 

"^ Bentleius Miltonium ubique corrige- 
bat tamquam caeci poetae scripta a mendis 
librarii inquinata essent (cfr. "Our celebrat- 
ed Author, when he compos'd this Poem, 
being <• ■> blind <• ■> could only dictate 
his Verses to be writ by another. Whence 
it necessarily follows, That any Erorrs in 
SpeUing, Pointing, nay even in whole Words 



of a like or near Sound in Pronunciation, 
are not to be charg'd upon the Poet, but 
on the Amanuensis." Milton's Paradise lost. 
A new edition, By Richard Bentley, D. D. 
London 1732, f. 2"^). e. g. in Paradise lost, 
1, 6 sq. loco "secret top of Horeb" ponit 
"sacred top of Horeb", hoc addito 
argumento: "Secret Valleys, secret Caves, 
come frequently in Poetry; but secret top 
of a Mountain, visible several Leagues off 
is only met with here. Our Poet dictated 
it thus, That on the sacred top Of Horeb. 
from Exod. iii.5. Moses came to the 
mountain of God, Horeb. And God said. 
Put ojfthy shoes from off thy feet; for the 
place whereon thou standest is holy 
ground. So our Author, V.619. 'VI.25. 
Sacred Hill. And Spencer, in Fairy Queen, 
1.10.54; and as frequently in the Qassic 
Writers, Mons Sacer, iepov opoq." etc.! ib. 
p. 1. OS critici! 

312 Pierre-Joseph Thoulier d'Olivet 
1682 - 1768. 



110 



M. - bonus sane auctor latinitatis, tantum quod latine nihil scripsit. 

S. - scripsit quidem latine non adeo multa vir diligentissimus et 
meliore saeculo dignus, non sine causa, nam is cum malo litterarum 
fato afflictaretur, iustissimae indignationis vocem emisit: Parisiis in 
tanta affluentia eorum qui se eruditos iactarent neminem inveniri 
posse qui difFerentiam vocabulorum "indigentiae" atque "desiderii" 
accurate explicare'^' vel qui scripta eius latina scienter corrigere 
posset^ 1''. hoc miserum litterarum latinarum fatum eodem fere tempore 
defleverat Natalistephanus Sanadon'^'. 

ad calcem tamen operis adhuc non pervenimus. sunt quos praeterire 
nolim. atque in Caroli quidem CofRn'^'' oratione nihil invenias quod 
reprehendas: peccat, ut omnes fere eiusdem temporis Francogalli 
oratores, eo vitio quod nihil peccat. quid addam? industria utcumque 



'^' "Croirez-vous que dans tout Paris, 
je ne connais pas un homme a qui 
proposer cette question? En verite, on 
aura beau me dire que je suis laudator 
temporis acti. Mais ou sont done 
aujourd'hui Huet, Boivin, Fraguier, La 
Monnoye, Hardouin? Voila des portes 
oti je pouvais frapper a toute heure." 
epistula ad Bouhier d. 16 febr. 1737 
data, Lettres de Pierre-Joseph Thoulier 
d'Olivet (= Correspondance litteraire 
du president Bouhier Nr. 4), Univ. de 
Saint-Etienne 1976, p. 236. 

^^'^ "Car si je corrige de ma tete, je 
ferai peut-etre quelque nouvelle faute, 
n'ayant personne ici a qui je pusse dire: 
estne oratio latinal Huet, Fraguier, La 
Monnoye, tout est aux Champs-Elysees." 
ib. p. 260. in Britannia eodem saeculo 



Samuel Parr conquerebatur neminem 
sibi, cum praefationem ad Bellendenum 
componeret, habuisse ad manum, qui 
se emendaret, vide The Works of Samuel 
Parr. By John Johnstone, London 1828, 
vol. 3, p. 82 sq. 

'^' cfr. "<■■•> Latinas litteras, quae 
non nisi longo aliquot seculorum spatio, 
abstersa vetustatis aerugine, suum 
nitorem acceperant, intra paucos annos 
ilium videmus amisisse <■■■>" De mala 
ingeniorum contagione vitanda oratio, 
habita Lutetiae Parisiorum, in regio 
Ludovici Magni collegia societatis Jesu, 
A Natalistephano Sanadone, S.J., 
Lutetiae Parisiorum 1714, p. 26. cfr. 
praeterea supra (adn. 159) Melchioris 
Grimm de Ferdinando Galiani indicium. 

516 Charles Coffin 1676 - 1749. 



Ill 



et rectum hominis iudicium laudanda''^. paulo vividior est losephus 
Baudory"8. atque maximus certe omnium qui post Huetium in 



'^^ cfr. e. g.: "Absit ut, ad extoUen- 
dam antiquitatem, nostrorum hominum 
ingenia deprimere velim, quae nequa- 
quam pejora esse existimo, quam an- 
tiquo|rum. Sed illud certe absque uUo 
vel erroris, vel invidiae metu confirmare 
possum, ut quaeque aetas haec exempla- 
ria secuta est, aut ab iis descivit, ita ad 
optimam loquendi scribendique normam 
accessisse propius, aut ab ea longius re- 
cessisse. 

Ut omittamus Italiam quae, post op- 
pressa barbarorum armis litterarum stu- 
dia, in tantam subito noctem incidit, ut 
ilia eloquentiae princeps loqui pene 
dedisceret; cogitare qualis Gallia nostra 
fiierit ante Francisci primi tempera: quam 
agrestis, quam a Musis aversa, quam 
Galliae huic doctae et eleganti dissimilis! 
At postquam ille eruditoriun parens toti 
regno ad recolendas artes veluti signum 
extulit, et antiqui scriptores, excusso illo 
situ atque pulvere, redire tandem in lucem 
ac manibus teri coepti sunt, credi vix 
potest quantus repente et sermoni decor, 
et imperio splendor accesserit. At eheu! 
uterque brevi inter varios civilium bello- 
rum aestus obsolevit; I evanuit pariter 
cum antiquorum lectione superioris imago 
salubritatis. Pro ilia simplici simul et no- 
bili venustate, pro Candida ilia sermonis 
elegantia, stylum repente totum unus 
quidam morbus, proverbia, sententiolae, 
acumina, aliaeque id genus ineptiae inva- 
serunt. <•■■> donee tandem ad haec tem- 
pera ventum est, qtiibus assiduo veterum 
exemplarium usu ita homines nostri pro- 



fecerunt, ut habeat aetas quoque nostra 
suos Raccos, suos Phaedros, suos Sopho- 
cles; tantumque hodie Gallia caeteris 
Europae gentibus loquendi scribendique 
laude praestet, quantum eas imperii glo- 
ria antecellit." De periculo et utilitate 
litterarum Oratio, in: Oeuvres de M. 
Coffin, 1755, p. 57 - 59. 

"Jam ubi Mercurii et Sabbati I amid 
dies vacationem scholarum attulerunt, 
novum delectationis succedit genus. Itur, 
si paulo propior et frequentior locus 
poscat, ad Luxemburgensem hortum, ad 
Carthusianos; si temporis, aeris, virium 
ratio permittat, ad colles Gentiliacos, ad 
Elizaea viridiaria; quidni ad Vincennensem 
aut Boloniensem Sylvam, ubi quandoque 
ex collatis symbolis coenula instruitur, 
minime ilia quidem elegans ac delicata, 
sed libertate, hilaritate, jocis, tumultu 
ipso, omni apparatu conviviorum longe 
jucundior." Oratio habita in Scholarum 
instauratione: Non tninores esse studendi, 
quam feriandi voluptates et illecebras, 
ib. p. 167. 

"8 Joseph du Baudory 1710 - 1749. 
cfr. e. g.: "Adeste, adeste Galliarum In- 
colae, Lutetiam convolate, nihil erit quod 
Ulyssi invideatis: ille per freta, per undas 
porrectos axe sub utroque terrarum trac- 
tus investigando, totam vitae seriem or- 
di|nare magistra rerum experientia didi- 
cerat, idipsum vobis, non longo viarum 
ambitu conquirendum, sed obvium 
sponteque parabile Lutetia providebit. In 
illo Gentium omnium domicilio populos 
alio sub Sole repositos, nee indole minus 



112 



Francogallia prodierunt oratorum fuit Carolus Poreus'i'. is Senecana 
acumina TuUiana copia non infeliciter temperavit: vibrantibus 
concitatisque sententiis non minus quam mellea ubertate atque ele- 
gant! (nimis tamen scholastiea) orationis dispositione valet' ^f". ceterum 
ridiculus est Alembertius qui, cum ipse rhetores latinos recentiores 
universes damnet, tamen hisce omnibus, quos recensuimus, 
Francogallis Marinum"^ nescio quem praefert"^, magistellum, mea 



quam locorum situ disjunctos pernoscere 
vobis et explorare, non cursitando, sed 
otiando dabitur: hie Hispanam grandi- 
tatem cum Italica subtilitate, hie Germa- 
nicum robur cum Anglico impetu, hie 
Gentes denique cum Gentibus, naturas 
ciun naturis conferendo, et illam sub inde 
notitiam in vosmet ipsos reflectendo, 
saluberrimas in omnem vitae rationem 
morum praeceptiones haurietis." Oeuvres 
diuerses du pere du Baudory S.J., Paris 
1762, p. 52 sq. 

"9 Charles Poree 1675 - 1741. inter 
discipulos eius Volterius censetur. cfr. 
"c'est vous qui m'avez appris a penser. La 
sorte d'eloquence dont vous faites 
profession, n etant que I'ornement de la 
verite, conduit naturellement a la 
philosophic" epist. adPoreum 17.11,1738 
(Voltaire, Correspondance. Edition 
Theodore Besterman, Paris 1977, vol. 1, 
p. 1295 Nr. 1054). et post mortem Porei: 
"jamais homme ne rendit I'etude et la 
vertu plus aimables. Les heures de ses 
lemons etaient pour nous des heures 
delicieuses; et j'aurais voulu qu'il e-t ete 
etabli dans Paris comme dans Athenes que 
I'on piit assister a tout age a de telles 
lemons. Je serais revenu souvent les 
entendre." epist. ad Simonem de la Tour 



1.04.1746, id. vol. 2, p. 1081 Nr. 2091. 
sed non omittendum et illud: "ce pauvre 
pere [sc. Poreus], tout homme d'esprit 
qu'il etait, croyait a toutes les betises de 
la theologie, et qui pis est, il avait le 
malheur de sen piquer." id. Paris 1981, 
vol.. 7, p. 620 Nr. 8222. 

520 yjjg Appendicem IV. 

'^' Louis Marin (? - 1738). orationem 
eius quae est De hilaritate<-> invenies 
in: Selecta carmina orationesque 
clarissimorum. qtiorumdam in Univer- 
sitate Parisiensi professorum <■■■> [ed. 
Denis Gaullyer], vol. 2, Paris 1728 
[primum vero volumen, quod Parisiis anno 
1727 lucem vidit, carmina tantum habet]. 

'^^ "Voici le commencement d'une 
harangue de ce professeur, prononcee a 
la rentree des classes, et qui a pour sujet: 
De hilaritate Magistris in docendo ne- 
cessaria. 

"Meditanti mihi justam orationem apud 
vos plenamque gravitatis, Auditores, 
suspicio incidit, quae me cum initio mo- 
visset parum, confidentius tamen exis- 
timata fecit, ut omissis gravibus et seriis, 
maluerim ad jucunda mentem styltunque 
traducere. Sic cogitabam ipse mecum, 
animos vestros, longa studiorum inter- 
missione laxatos, paulatim et quibusdam 



113 



quidem sententia, puerilis ineptiae, quern, ni Alembertius in causa 
esset, silentio prudens transmississem. eat postea et bonum se lit- 
terarum iudicem iste iactet! 

Gabrielis Brotierii'^? ingenium mihi non arridet, et minime in Ta- 
citi supplementis, quibus maxime inclaruit. inde videre licet, quam 
vili abiectoque animo plerique eruditorum veteres aggrediantur"^; 



quasi gradibus revocandos esse ad seria, 
nee protinus gravitate sermonis alienandos. 
Nimirum fastidit animus vel optima quae- 
que, nisi tempestive se ofFerant; nee faci- 
le admittit severitatem, cum semel oc- 
cupavit hilaritas." <■ ■•> II me semble 
qu'aucun moderne <••> n'a approche de 
si pres de la maniere de Ciceron. Quand 
on est condamne d. ecrire en latin, il I y 
a certainement quelque merite a imiter 
de la sorte les bons modeles. J'ignore 
pourquoi ce professeur n'a pas dans 
rUniversite une reputation du moins egale 
a celle des Hersan, des RoUin, des Coffin 
et des Grenan. J'ose meme le croire 
superieur auxjouvency, aux Commire et 
aux autres Jesuites tant celebres sur le 
Parnasse latin moderne." Sur I'harmonie 
des langues, Et en particulier sur celle 
qu'on croit sentir dans les langues mortes; 
et a cette occasion sur la latinite des 
modemes in: Oeuvres philosophiques, 
historiques et litteraires de d'Alembert, 
Paris 1805, t. 3, p. 113 sq. 

"' Gabriel Brotier 1723 - 1789. 

^^^ cfr. e, g. initium Supplementi libri 
septimi Annalium. "Audita Romae Tiberii 
morte, trepidatum ne nova abstrusiorque 
dissimulatio omnium ruinam pararet. 
Postero die, certioribus nuntiis, quo tar- 
diora, eo acriora erupere odia; pude|bat- 
que, vel post fata, tristissimum Principem 



timuisse [male hoc et languent omnia]. 
Plebs, ut metus, sic laetitiae et spei immo- 
dica, gaudio furere: pars "Tiberium in 
Tiberim" clamitare: pars "Terram matrem, 
deosque Manes orare, ne mortuo sedem 
ullam, nisi inter impios, darent" [hoc 
quidem belle, ut in iesuita]." Gabrielis 
Brotier Supplementa Librorutn WT, Vm, 
JX et X Annalium C. Com. Taciti qui 
ingenti litterarum damno periere, Pragae 
1774, p. 3 sq. melius in supplementis 
conficiendis versatus est Freinshemius 
(Johannes Caspar Freinsheim 1608 - 1660), 
cfr. initium Supplementorum in Q. 
Curtium. Liber primus (1, 1 - 3): 
"Alexandri, qui ademptum Persis im- 
perium in Graeciam intulit, vitam atque 
res gestas plurimi Graecorum memora- 
verunt. Ex quibus plerosque operum 
suorum spectatores, quosdam etiam socios 
atque ministros habuit: nonnuUos, ut erat 
avidus mansurae post mortem gloriae, ad 
hoc ipsum evocavit, ut res suas traderent 
posteritati. Caeterum praeter ipsam rerum 
magnitudinem, innata genti fabularum 
cupido effecit, ut eorum complures mons- 
tris quam vero similiora proderent: fide 
autem dignissimi videntur ftolemaeus, qui 
postea regnavit, et Aristobulus. Etenim 
exstincto jam Alexandre sua edentibus 
metus et assentionis caussae decesserant, 
quibus fere narrandarum rerum Veritas 



114 



nimirum nihil linguae latinae, quam quidem non mediocriter callebat 
Brotierius, usus proficit nisi animus omnia magna cogitans accesserit. 
et credo plus utilitatis vel ipsis latinis litteris adferre francogallica 
Caroli Montesquieu scripta quam Brotierii aliorumque eiusdem farinae 
hominum latina. ad iudicium acuendum non nihil praeterea franco- 
gallica Henrici Francisci Daguesseau'^' scripta afFerre possunt. 

Caroli Lebeau'26 paene oblitus sum. est tamen inter primarios sui 
saeculi Francogallos censendus (quae quidem laus, si verum fatemur, 
non adeo magnifica est), quin etiam cum ipso RoUino'", Gallorum 



corrumpi solet: nam Ptolemaeum etiam 
regii nominis dignitatem mendaci historia 
poUuere voluisse quis crederet?" Q. 
Curtius Rufus ad codices Parisinos recen- 
situs cum varietate lectionum Supple- 
mentis Jo. Freinshemii ... Parisiis 1822, 
vol. 1, p. 1. supplementa haec Curtianam 
suavitatem interdimi redolent ("Nee tamen 
omnis est extra culpam. Multa sane facta 
retulit, sed nonnumquam laxioribus nee 
satis aptis inter se vinculis cohaerent. 
Quaedam in eo occurrunt, quae non sane 
in Curtio, si integer fuisset, reperires: iUud, 
exempli gratia, Alexandri ad Hierosolymam 
iter, quod <•■■> minime ignoscendo er- 
rore temporum, non suum in locum 
transttilit." Nicolaus E. Lemaire in: op. 
cit. p. xlviij), sed aliud est Taciturn aliud 
Curtium Rufum exprimere: itaque ne 
simus nimis molesti Brotierio. minus felix 
fuit Freinshemius in supplementis ad 
Livium (a. 1654), ubi lacteam illam uber- 
tatem ne longo quidem intervallo sequitur. 

'^' Henri-Francois Daguesseau 1668 - 
1751. 

"6 Charles Lebeau 1701 - 1778. Ope- 
ra latina prodienmt Parisiis anno 1816, 



2 voll. (non vidi). frater eius minor (Jean- 
Louis Lebeau 1721 - 1760) in eloquentia 
quoque minor, cfr. "Oritur etiam inter 
Gatlos novum liberalitatis certamen. Angit 
animos dolor navium amissamm, mae- 
rentque pristinam illam maritimarum 
rerum gloriam tot partam victoriis ac per 
immensos Oceani tractus late pervagatam 
temporum injuria concidisse. Eam jacen- 
tem erigere, ac velut naufragio fractam 
reparare student, et laboranti aerario 
propriis impensis ad aedificandas classes 
subvenire. Hoc sibi plurimae Provinciae, 
plurimae Civitates, plurima etiam civium 
Collegia a Rege deposcunt. <•• I •■> Mira- 
tur Britannia, vidensque quid ab ejusmodi 
gente sit expectandum, quae ex ipsis 
renun difRcultatibus sumit animos, et, 
quo premitur magis, eo erumpit vehe- 
mentius, ad pads conditiones aurem jam 
placidius admovet, bellumque grave 
utrique populo finire jam non rectisat." 
De pace oratio grattdatoria, habita ...a 
Joanne-Ludovico Le Beau, Parisiis 1763, 
p. 26 sq. 
"7 Charles RoUin 1661 - 1741. 



115 



illo altero Livio'^s^ conferendus. ambo Sorbonae professores, ambo 
eruditissimi. Rollinus animi magnitudine praestat^^^, Lebeau artis 
splendore. Rollinus uberior, delicatior, dulcior idem, ita tamen ut 
interdum dilutior fiat; plus pigmentorum habet Lebeau. huius dicendi 
genus ornatius quidem et ad poeticam volubilitatem propius accedit 
(et erat in carminibus pangendis felicior RoUino) sed idem phaleris 
nimis indulget""; habet etiam in firancogallicis scriptis locos, quos 
latine imitari velis, ut hoc de Ludovico Racinio, filio illius magni 
loannis: "II a fait plus que ne font d'ordinaire les enfans des Heros; il 
n'a pas dementi sa noble origine.""^ sive de carmine cui inscriptio 
" De religione": "II y mar|cha d'un pas ferme a la lueur du flambeau 



'^^ ut qui disertissimum opus scripserit, 
cui titulus Histoire ancienne des Egyp- 
tiens, des Carthaginois, des Assyriens, des 
Babyloniens, des Medes et des Perses, des 
Macedoniem, des Grecs, Paris 1730 - 1738. 

'^^ cfr. e. g.: "Occurrebant alia quidem 
multa, quae cum pulchritudine sua, turn 
etiam, ut vulgo fit, novitate oculos in se 
nostros converterent, portus I amplitude, 
navium forma, elegantia, nitor; projecti 
in mare aggeris longitudo; sed tamen littus 
maris, brutum licet et asperum, nos ad 
se continuo revocabat; nee nisi aegre pote- 
ram ab eo divelli. Amabam illuc iterum 
atque iterum reverti; usque et usque con- 
templari admirabUem illam inflnitatem 
aquarum, in qua tanquam in speculo 
praepotentis Dei celsa majestas tarn clare 
cernitur. < ■■> At imprimis non poteram 
satiare me admirando aestu maritimos 
statis quibusdam horis certisque legibus 
accedentes et recedentes. I Afficiebar 
incredibili voluptate cmn intuerer longe 
venientes tumidos fluctus, aliosque aliis 
impositos magno impetu per loca confra- 
gosa ferri, et repente ad arenam cum in- 



genti fragore fractos et in spumam elisos, 
redire in seipsos placide, subitoque eva- 
nescere. Diceres Pelagus, quasi conspecto 
in arena Dei digito, revereri supremam 
conditoris sui majestatem; trepidumque 
repente refugere, memor scilicet illius 
edicti, quod in ipso mundi nascentis ortu 
semel acceptum inviolate servat; Usqtie 
hue venies, et non procedes amplius, et 
hie confringes tumentes flucttds ttws. Certe 
cum ita subito recedentes sua sponte 
fluctus videbam, libebat exclamare. Quid 
est tibi, mare, quod fiigisti?' Opuscules 
de M. RolUn, Paris 1772, 2 vol., p. 229 - 
231. 

^^^ cfr. "Vinculis obstringit juvenes 
Pigritia, mergitque somno mentes. Quo 
certius decipiat, blanditur arridens, inter 
flores ostendit lethale poculum, et sub 
melle venenum tegit. Qui bibit, suavitate 
deceptus statim languet: membra illius 
sopor occupat et serius malo remedium 
comparatur." Caroli Lebeau, Opera lati- 
na, Parisiis 1782, t. 1, p. 208. 

^^' [Ch.] le Beau, Eloge historique de 
M. Louis Racine, Paris 1763, p. 3. 



116 



de la Foi; il sema de fleurs ces precipices; I'austere Theologie s'embellit 
entre ses mains et prit les brillantes couleurs de la poesie, sans rien 
perdre de sa severe majeste.""^ trita ista sunt, fateor; sed tarn matu- 
ra videntur arte perfecta tamque artiflci manu ducta, ut aut melius 
easdem res umquam tractari posse negares, aut nova prorsus semita 
ad Heliconios Hon ores reptandum. neque alia de causa puto hoc 
artificium apud Francogallos periisse, quam quod summae artis nihil 
adici posset, itaque ars ipsa mutanda erat, alia via temptanda, quae 
iniquo quodam fato, a latinis auctoribus deserta, ab iis est ingressa, 
qui francogallice tantum scripsere. 

sed, ut eo redeam unde hue defiexit oratio, post Huetii mortem 
scaena in Gallia mutata est, pauci eruditi, vix unus aut alter elo- 
quens"': neque Francogallis, quorum popularis quaedam loquacitas 
vitiis blandientibus in spumam atque tumorem abire solet, si autem 
recto iudicio subigatur in lacteam ubertatem converti possit, ingenia 
defuere qui eo ipso recto iudicio uterentur, sed eorum, qui omnibus 
viribus vernaculam linguam excolebant, studia alio spectabant. nihilo 
minus omnia praeclara noscenda esse eis puto, qui hodie de latinae 
eloquentiae palma contendunt quosque hoc opere oratores con- 
stituimus. etenim cum constet, eloquentes indicium rectum atque 
animum sublime elatum facere, haec ut assequamur, non magnopere 
referre, qua potissimum lingua scrip tos libros legamus. et francogallici 
auctores summo studio legendi, quorum agmen ducit Bossuetius ille 



''^ lb. p. 6. Erhardus Kappius, De camsis corruptae 

''' frustra enim Aegidius Xaverius de hoc aevo eloquentiae in primis ex varia- 

laSante, S.J., ineruditaet absonaoratione, rum scientiarum neglectu repetitis, 

quae inscribitur Utrum Galliceteros inter lipsiae 1731, p. 16); simili conatu operam 

Europae popuhs ingenii pahnam in re et oleum Marianus Parthenius, SJ. (Giu- 

litteraria sibi vindicare possint <$zn%us, seppe Maria Mazzolari 1712 - 1786) 

1728), contrarium ostendere conabatur, perdidit in oratione qtiam scripsit De italo- 

et iuste vituperatur oratio ista a Kappio, rum in litterisprincipatuadFlorentinos. 
iudice non spernendo (cfr. loannes. 



117 



sublime tonans Francogallicae eloquentiae deus. cui, aliam prorsus 
ingressus viam, proxime tamen accedit loannes Racinius, deliciae 
meae, tener et idem gravis omnibusque numeris absolutus, abso- 
lutissimus fortasse et vel Vergilio adaequandus nisi ubique elegans 
atque absolutus esset. quin etiam Volterius"'' evolvendus, facete mor- 
dax homo atque tanta affabilitate falsus ut veritatem ipsam quoquo 
velit flectat"'. Franciscus Renatus a Castello Briani (Chateaubriand), 
quo nemo melius de speciosis naturae spectaculis scripsit"'', magno 



"■* ipse in litteris latina lingua ad 
Olivetum (de quo vide supra p. 110 sq.) 
conscriptis hac nominis forma usus est. 
Voltaire, Correspondance. Edition 
Theodore Besterman, Paris 1977, vol. 2, 
p. 142 (Nr. 1201): "Haec tibi scribunt 
Emilia et Volterius". 

'^' is ut francogallicae linguae prae- 
potens, ita infans et nullus latinitatis auctor 
(cfr. "When at Paris, Johnson thus charac- 
terised Voltaire to Freron the Journalist: 
Vir est acerrimi ingenii et pancarum 
literarum." James Boswell, Life ofjohtuon, 
Oxford 1952, p. 661). dabo ipsitis verba 
(epist. ad Maiansium (Gregorio Mayans y 
Siscar, de quo v. infra) Kal. April a. 1762 
data): "Voltaire hombre libero besa las 
manos del seivor el quale merece de ser 
libero assi. 

Tibi gracias ago vir ornatissime et 
bonarum artium arbiter. Magna lis est 
inter me et meos sodales academicos pari- 
sienses. Contendunt Cornelium nostrum 
invenisse Heraclii fabulam, et Calderonem 
ftiisse ejus imitatorem. Opinor Cornelium 
sumpsisse ex authore hispano id quod tol- 
lere posset, ut hujus erat mos. 

Cum legi barbaram Calderonis trage- 
diam credidi me videre fodinam e qua 
Cornelius paululum auri extraxit quod 



deinde miscuit cum aliis suis metallis non 
sine fango [vox nulljus auctoritatis. voluit 
dicere francogallice^w^e]. Sic tragediam 
Le Cid nuncupatam, suum mendacem 
[dicit fabulam Cornelii q. i. Le Menteur] 
ex hispania transtulit in galliam; nullum 
hispanum autorem video qui de aliis 
gentibus aliquid imitari dignatus sit. 
Heraclii fabtila a Calderone scripta videtur 
e fonte genuino autoris prosiluisse nihil 
quod nostris dramatibus, simile sit; 
inventio, dispositio, colloquia, mores plane 
differunt; in quattuor solummodo versi- 
bus, totum litis judicium ponitur. De qua- 
tuor versibus agitur intra duas potentes 
nationes, I Sed quis nomen imitatoris 
consecuturus est? An qui semper cum suo 
genio scripsit, an qui saepius cum ingenio 
alieno? <••>" Voltaire, Correspondance. 
Edition Theodore Besterman, Paris 1980, 
vol. 6, p. 852 sq. Nr. 7107. 

"•^ cfr. e. g. Genie du Chris tianisme, 
pars prima, lib. 5, cap. 12; ib. cap, 4 (de 
diluvio). neque me pigeat integrum de 
viatore in Alpibus nive obruto locum de- 
scribere, quo melius virtutes ftilgentissimi 
auctoris latinae quoque eloquentiae 
studiosis cognoscantur: "Mais le voyageur 
des Alpes n'est qu'au milieu de sa course. 
La nuit approche, les neiges tombent; seul, 



118 



Usui esse potest; excellit praeterea in invectivis. accedat Anatolius 
Theobaldus (Anatole France) qui ultimus ante has tenebras sol 
Francogallorum eloquentiae illuxit. his lectissimis minores 
adiungantur, quorum nomina hie proferre alienum est a nostro pro- 
posito. 

de iurisconsultis aut nihil aut copiose dicendum. nemo enim 
eloquens esse potest nisi cum grammatica iuris studia coniunxerit. et 
hoc verum esse in Alciato"^ Duareno"^ Gravina"^ aliisque iuriscon- 
sultis experti sumus, maximis viris, tantaque ingenii vi praeditis, ut 
quod de Pandectis a Laurentio Valla dictum accepimus, si latinae 
litterae periissent, illis unis restitui potuisse, non ad sententiae acumen 
sed ad return veritatem dictum videretur. 

philosophorum lectionem oratori futuro non inutilem esse nemo 
diffltebitur. Gallus homo maximam mihi, cum puer essem, admi- 
rationem movit, Cartesium dico. ille certa quadam ratione adhibita 
omnes humanae mentis errores efflxgere voluit, cum philosophiae 
principium eiectis omnibus praeconceptis, quae dicerentur, opinio- 
nibus a vacua mente duceret; sic nos etiam, qui latine scribimus, 
decere communia etsi non rigide damnare atque spernere, per nosmet 
tamen ipsos sapere audere. quamquam propter latinitatem nemo, 
credo, Cartesii libros legit: sunt quidem dilucide scripti, sed Latium 



tremblant, egare, il fait quelques pas, et que son imagination effrayee croit ouir 

se perd sans retour. C'en est fait, la nuit au milieu des vents? Non: ce sont des 

est venue: arrete au bord d'un precipice, sons reels, mais inutiles! car les pieds de 

il nose ni avancer, ni retoumer en arriere. ce voyageur reftisent maintenant de le 

Bientot le froid le penetre, ses membres porter ... Un autre bruit se fait entendre; 

s'engourdissent, un funeste sommeil un chien jappe sur les neiges, il approche, 

cherche ses yeux; ses dernieres pensees il arrive, il hurle de joie: un solitaire le 

sont pour ses enfans et son epouse! Mais suit." ib. pars quarta, lib. 3, cap. 5. 

n'est-ce pas le son d'une cloche qui frappe '^^ vide supra p. 21 . 

son oreille a travers le murmure de la ^^^ Francois Duaren 1509 - 1559. 

tempete, ou bien est-ce le glas de la mort, ^^^ v. supra p. 49 sq. 



119 



non redolent, aevo demum maturus intellexi'''*', neminem tarn turpiter 
errare quam qui numquam errare velit et Cartesii disciplinam cum 
falsis fundamentis niti'''^ turn bonis litteris magnam calamitatem 



^'"' solebat Sergius Academicorum et 
Scepticorum more omnia (excepta fide 
Christiana) in dubium vocare atque in 
utramque partem disputare. 

'"•^ sic fiindamentum illud (q. e. cogito 
ergo sum) Cartesianae sectae penitus emit 
dissipatque Huetius: "Ajo primum a Car- 
tesio poni ut concessum, id quod quae- 
ritur: quaerit enim, an sit, et merito; nam 
qui dubitare vult de omnibus, dubitare 
quoque debet, an sit, et de eo dubitare 
professus est Democritus. Turn ut probet 
esse se. Ego cogito, inquit, sum igitur. 
Quid est vero illud. Ego? nempe res aliqua, 
quae est. Quaerit autem, an sit: sumit se 
esse. Sumit igitur quaesitum pro conces- 
so. Quid hoc est deinde. Ego cogito? hoc 
sc. Ego sum cogitans. Unde concinnatur 
hoc argumentum, Ego sum cogitans: ergo 
sum. Quod argumentum recidit in 
Chrysippetun illud, si lucet, lucet: lucet 
autem, lucet igitur. Si sum, sum: sum 
autem: sum igitur. In quo I sumo me 
esse, ut probem me esse, et admitto vitio- 
sum ilium in argumentando circulum. 
Praeterea cum ait se cogitare, non mode 
sumit se esse, sed esse se rem agentem; 
in quo sumit tanquam certa et concessa, 
et rem quae sit, et actionem rei hujtis. 
Scimus autem extitisse viros acutos et 
doctos, qui Cartesio in argumenti hujus 
inventione glorianti responderint olim, 
nihil certius esse illud, Ego cogito, ac 
caetera omnia, quae ab eo pro falsis habita 
sunt. Et recte sane: nam qui dubitat, an 
sit, dubitare potest, an cogitet. Atque id 
non alio praesidio defendere potuit 



Cartesius, quam quod sibi ipsi eripuerat: 
lumine videlicet natural! , cui omnem 
omnino fidem detrahi jusserat. Quin etiam 
argumenti illius fundamentum hoc est: 
Qui cogitat, est: ego cogito: sum igitur. 
En iterum promissum deserit Cartesius, 
fidemque fallit, et pro vero sumit id, quod 
non minus dubium est ac reliqua, quae 
habenda duxit pro falsis. Adeo immemor 
est magnifici illius et generalis sui propo- 
siti, omnia habendi pro falsis. In quo pro- 
posito si perseverasset constanter, uti de- 
cebat Philosophum, quando occurrit istud 
ad ejus animum. Ego cogito, id quoque 
cum reliquis omnibus pro falso habuisset. 
Sin eximendum illud erat ex generali ilia 
lege omnia habendi pro falsis, temeraria 
fuit et incauta ilia lex; cui antequam 
submitteret animum, judicare debuerat, 
nihilne esset ex ea excipiendum. 

Excussimus antecedens hoc enunciatum. 
Ego cogito; videamus porro, quid ex eo 
colligat Cartesius. Ergo sum, inquit. Quid 
si negaverimus hoc ex illo concludi, unde 
ejus comprobandi argumentum depro- 
met? Nempe ex regulis Dialecticae: atqui 
omnia pro falsis haberi jussit, I ac idcirco 
regulas quoque Dialecticae. Quid si dica- 
mus, etiamsi verum esse detur, eum esse 
qui cogitat, tamen esse quoque posse 
verum, eum non esse, qui cogitat? Cartesii 
quippe sententia est, efRcere Deum posse, 
ut contraria et repugnantia enunciata vera 
simul esse possint. Unde sequitur fieri 
posse, ut qui cogitat, sit et non sit. Quod 
si tarn verum sit, eum qui cogitat, non 
esse, quam esse, videat Cartesius, ecquid 



120 



attulisse, ut quae omni native latinitatis lepori et omnino eloquentiae 
atque eruditioni inimica esset'''^. melius lingua latina usus est Petrus 



certi argumentatione sua possit efRcere, 
ex qua tarn contraria effici possunt. Instabit 
rursum, ac repugnare dicet, id quod cogitat, 
non esse cum cogitat. At nos quoque pari 
jure dicemus, repugnare id quod est, non 
esse, cum est. Cum igitur haec stare simul 
posse docuerit Cartesius, etiamsi repugnent, 
stare haec quoque possunt, cogitare 
aliquem, et non esse." Petri Danielis Huettii 
[sic] Censura philosophiae Cartesianae, 
Helmestadii 1690, p. 7 - 9: cap. I, § 5 - 6 
(ed. Parisinam anni 1694, quae et auctipr 
est, non vidi). de hoc opere vide Menagii 
et Huetii testimonia in: Gitles Menage, 
Lettres inedites a Pierre-Daniel Huet (1659 
- 1692). Avec une introduction et des no- 
tes par Lea Caminiti Pennarola, Napoli 
1993, p. 255 sq.; 442 sq. 

'"•^ cfr. Huetii de Cartesio et Cartesianis 
indicium: "<•••> adeo inconsiderate im- 
peritos se et rudes produnt, ut vix alterius 
quam vulgaris linguae usum concedant in 
scribendo, nee aliam probent Latinitatem, 
quam simplicem, incomptam, et facilem; 
ne sibi scilicet, cum legent, saepius re- 
currendum sit ad interpretem. Jam ergo 
ludibrium debemus Cartesianis, quod eru- 
diti sumus, Ita conversae stmt rerum vices, 
postquam exorsa est fax ilia vitae et veri; 
nunc laudi imperitia est, dedecori eruditio 
<•••>" Huetii, op. cit. p. 114 (cap. VII, § 7) 
et in universum: "Mirari profecto subit, 
exortos esse nuper ex hac [sc. Carte- 
sianorum] factione aliquos, qui perversum 
illiteratorum Epicureorum exemplum 
secuti, non elegantioribus solum, sed 



reconditioribus quoque Uteris, praeterquam 
si quas callere sibi visi sunt, bellum palam 
auderent indicere, nosque in agrestem tilam 
et feram barbariem, quae vix tot seculorum 
laboribus et studiis expugnata est, vellent 
retrudere. Nam quae vox edi potest magis 
barbara et immanis, quam quae in eorum 
libris expressa extat ad aeternam igno- 
miniam, exiguum fore damnum, si igni 
absumatur quidquid uspiam Poetarum et 
Philosophorum ethnicorum est.' <•■ I ■•> 
Culpant Critices studium, quae nobilissi- 
ma Grammaticae pars est, et reliquarum 
disciplinarum, quae literarum monumentis 
consignatae sunt a veteribus, velut sepes 
et munimentum. Grammaticam ipsam 
respuunt, qua itur ad I disciplinas" ib. p. 
112 - 114. cfr. ad haec quid Cartesius de 
lingua latina senserit: "Et si j'ecris en 
frangais, qui est la langue de mon pays, 
plutot qu'en latin, qui est celle de mes 
precepteurs [o nefas! linguam latinam non 
romanorum auctorum sed iesuitarum (quo- 
rum ludum puer frequentavit) patrimonium 
dicere! ubi acumen tuum, Cartesil], c'est 
a cause que j'espere que ceux qui ne se 
servent que de leur raison naturelle toute 
pure, jugeront mieux de mes opinions, que 
ceux qui ne croient qu'aux livres anciens. 
Et pour ceux qui joignent le bon sens avec 
1 etude, lesquels seuls je souhaite pour mes 
juges, ils ne seront point, je m'assure, si 
partiaux pour le latin, qu'ils refusent 
d'entendre mes raisons, pource que je les 
explique en langue vulgaire." R. Descartes, 
Discours de la methode VI, 1 1 , 



121 



Gassendus, cuius rei amplissimum monumentum vita PeireskiP'^^ 
extat. oratio Gassendi, quamquam luminibus eloquentiae fere 
destituta''^'', tamen Xenophontea quadam suavitate et sano succo et 
sanguine aequabiliter suffunditur, quae omnia non tam ex ornamentis 
sermonis (nam sermo Gassendi ne satis quidem purus esse videtur) 
quam ex serenissima mente nascuntur. Petrus Baelius (Pierre Bayle), 
latine mediocriter doctus, in francogallicis suis scriptis me ita tenuit, 
ut nullo opere mains delectarer quam Lexico eius. ex illo opere, di 



'"•^ Viri illtutris Nicolai de Peiresc, 
senatoris Aquisextiensis vita in: Petri 
Gassendi Opera, Rorentiae [1727] t. 5, 
p. 207 - 305. 

''''' nam huiuscemodi flores perrari apud 
Gassendum sunt: "Similis enim crepusculo 
vespertine est rerum fama, quae initio 
clarissima, ita paulatim evanescit, ut abeat 
tandem in tenebras; opusque adeo historia 
est, quae fads instar illam producat." op. 
cit. p. 208. cetera sunt plerumque curio- 
se quaesita et quae futilia videri possint 
(nee sunt), sed non iniucunda legentibus, 
ut istud: "Paene vero statim a cena ita ad 
somnum se [sc. Peiresldus] comparabat, 
ut apparattmi faceret excitabulum tempes- 
tivum, Non sane, quod pigeret ilium 
quietis necessariae; sed quod ultra horas 
quaternas dormienti, tanta in vesicam 
urinae copia conflueret, I ut occluso prae 
nimia tensione oriflcio, emittere illam 
deinceps non posset. Ilia proinde occa- 
sione interrumpendus somnus erat; et 
crebrius quidem, si flaret Cortis, minimave 
aura frigidiuscula; turn quippe gravius, 
frequentiusque urina detenta ipsum 
divexabat." ib. p. 288 sq. et paulo post: 
"<•••> solebat vero, ut earn [sc. urinam] 
cieret, linteum, eiusve angulum dentibus 



premendo, quasi mandere; idque in ipso 
conatu, quo proinde saepe urinam emisit. 
Nisi id vero sufficeret, ut in maxima vesicae 
tensione, turn inter parietem, posticamque 
lecti partem intervallo arctissimo sese 
comprimendum sistebat; nam post multos 
saltern conatus id experiebatur non inu- 
tile. <••■> Urinam autem excipere cucur- 
bitula, quam ventosam vocant, solebat; 
ut in eius fundo statim appareret, si par- 
turiisset aliquid; videlicet labores illos, 
eruptionesque calculorum, parturitiones 
suas dicebat." ib. p. 289, vel istud: "Usui 
erat [sc. Peiresldo] commune vinum, cum 
probaret tamen potissimum album, idque 
cum foret acidulum; sic melius sedari sitim 
opinatur. Diluebat autem plurima aqua 
<••■>" ib. p. 288. haec curiosa quidem 
sunt nee tamen alte petita, et si mihi 
credis, vel maxime humana. hisce similibus 
in Petro Montano (Pierre Montaigne) 
delectari soleo. itaque non audio losephum 
Scaligerum, qui talia prorsus aspemabatur, 
cfr. "La grande fadaise de Montaigne, qui 
a escrit qu'il aimoit mieux le vin blanc. 
Monsieur du Puy disoit, que diable a-t- 
on a faire de sgavoir ce qu'il aime?" 
Scaligerana, Cologne 1695, p. 262. 



122 



boni, quantum voluptatis, quantum fructus tuli. Itali loannem 
Baptistam Vicum iustis de causis laudant, script orem omnium saeculi 
XVIII philosophorum eloquentissimum, omnium rhetorum 
sapientissimum. is est quidem orator non laetissimae illius uber- 
rimaeque TuUianae copiae, neque eius modi eloquentiae quae in 
admirationem sui rapiat'"", elegans tamen et qui sensus animi apte 
et cum dignitate explicare possit'""'. Leibnitii humanitas me non me- 



'■^ etenim ipse modestissime genus 
suum dictionis oratoriae simplex nu- 
</Mw^Medesignabat (Oratio loh. Baptistae 
Vict latinae eloquentiae professoris et 
historici regii ("In regiis Caroli Borbonii 
nuptiis oratio"), in: Opere di Giambattista 
Vico vol. Xn. Varia a cura di G. G. Vi- 
sconti, Napoli 1996, p. 222). 

'""^ dr. e. g. de sui temporis philologis, 
philosophis et iureconsultis: "<•••> Phi- 
lologi, qui vel ipsam philosophiam ad 
memoriae ostentationem edocti, et aucto- 
ritatis tam prave religiosi, ut rationem 
abnegent omnem, atque adeo sua te 
hu|manitate exuant potius, quam ullum 
dicttim aut falsimi, aut falsa traditione 
depravatum reprehendi patiantur; his vero 
e regione adversi Philosophi, qui aliquot 
veri, methodique regulis rati se jam factos 
omniscios, philologiae nedum ignari, sed 
infensissimi hostes, studiis linguarum, poe- 
tarum, historicorum, oratorumque dam- 
natis universis, sub philosophorum no- 
mine scytes, aut arabes barbarissimi hvima- 
nitatem, qua ab antiquis tradita, hisque 
studiis restituta fruimur, quantum in ipsis 
est, omnem conantur extinguere: inter 
hos medii leguleji, forique rabulae omnis 
sive philologiae, sive philosophiae, sive 
adeo utriusque ignarissimi; ex quibus pri- 
mi varia qtiidem eruditione satis instructi, 



sed metaphysicae plane rudes, quae, ni 
fallor, omnes ejus operis partes, ceu cor- 
poris membra spiritus, permeat, neque 
natura facti, neque geometria consuefacti 
sustinere longam rationum contentionem, 
qua omnis ea lucubratio pertesta est: 
secundi metaphysicae soUertes fortasse, 
ac geometricae methodi, sed omnis eru- 
ditionis ignari, quae iis libris veluti 
elementa suppeditat: postremi omnibtis 
his praesidiis exuti omnes superbe de se, 
abjecte de me sentientes, ubi fortasse 
epoti, ac dormiturientes cum fastu libros 
nostros inter mantis accipiebant, et ubi 
fors eos ipsis evolveret, cum aut nihil plane 
intelligerent, aut nova prorsus inopinave 
legerent, prae suorum ingeniorum deliciis, 
quod ego aut eorum mentes multa rerum 
novitate turbarem, aut parva meditatione 
ipsos offenderem, me tanquam negati ipsis 
obsequii reum variis inductis nominibus 
accusabant, alius grammaticae auctoritatis 
eversorem audacem, alius principiorum 
humanitatis cum illis Christianae religionis 
conglutinatorem ineptum, multi juris 
principiorum novatorem sophisticum, 
omnes denique obscurum, ac tenebri- 
cosum suis sermonibus proscindebant." 
epistula ad lohannem Clericum (Jean 
Leclerc 1657 - 1736) d. XV Kal. Nov. a. 
1723 data: Opere di Giambattista Vico 



123 



diocriter tenet, qui et latina lingua Cartesio melius usus est; nam 
quod grammatice potius quam latine scribit, est commune omnium 
philosophorum vitium. carmina Leibnitii extant, polita ilia quidem, 
sed niveo frigore algentia et minime poetica. sequitur Wolfius, vir 
acutus, sed nihil ad Leibnitium: scripta Wolfii latina plane abhorreo, 
ac prorsus magna pars barbariei in Germaniam a Wolfio et Christiano 
Thomasio fluxisse mihi videtur. feliciores Angli qui Verulamium 
Hobbesium Lockium Clarkium at que Georgium Berkeley habuerunt. 
nam Neutoni opera latina ita sunt, ut ipsam rerum naturam propria 
quadam lingua loqui videre videaris. hoc effecisse divini fortasse erat 
meriti, sed aliud est latine aliud physice loqui. ut vero latine 
philosophemur, ante omnes legendi sunt Huetii quos de philosophia 
scripsit libri^47 ^^ Initia philosophiae loannis Augusti Ernesti-'''^ (in 
Ernesto tamen legendo cura adhibenda est, ne suspectae auctoritatis 
locutiones faciamus nostras); sic enim totum orationis habitum ad 
dignitatem latini sermonis componere discamus (in quo summa rei 
vertitur), et verborum sordibus abstersis, numquam in posterum, si 
quando de philosophorum decretis in scriptis nostris paulo diser- 



vol. XI. Epistole a cura di M. Sanna, Na- 
poli 1992, p. 104 sq. 

cfr.: "Gloriaris, philologe, omnem rem 
vasariam, vestiariam Romanorum nosse, 
et magis Romae quam tuae urbis vias, 
tribus, regiones callere. In quo superbis? 
Nihil aliud scis quam figulus, coquus, 
sutor, viator, praeco Romanus. Te iactas, 
philosophe, principia rerum et caussas 
assecutum. In quo te iactas? In quo animos 
effers, ubi adversac sectae alius te putat 
errare? Addiscamus igitur verum stu- 
diorum usum, et sciamus vetitam primi 
parentis curiositatem in nobis esse vera 
rerum cognitione mulctatam. Hoc di- 
sciplinae doctos a vulgo distinguant: utri- 
que neseiuTit; sed vulgus se scire putat. 



eruditus ignorare se noscat." Oratio HI 
habita XVKal. Novembris anno MDCCI 
cuius argumentum "A literaria societate 
omnem malamjraudem abesse oportere, 
si nos vera non simulata, solida non vana 
eruditione omatos esse studeamus" , in: 
Opere di Giambattista Vico vol. I. Le 
Orazioni inaugurali I - VI. h cura di 
Gian Galeazzo Visconti. Bologna 1982, 
p. 142. 

'''^ De imbecillitate mentis humanae 
libri tres, Amstelodami 1738; Censura 
philosophiae Cartesianae, Parisiis 1694; 
Quaestiones Alnetanae de concordia 
Rationis et Fidei, Cadomi 1690. 

'"•^ Initia doctrinae solidioris, Lipsiae 
1796, p. 115 -736. 



124 



tioribus sermo instituendus erit, pro conscientia apperceptione pro 
fine causa finali pro deflnitione nominis et rei definitione nominali 
et reali pro habilitate dispositione pro conscientia recte maleque 
factorum bona et mala conscientia^ '*'' apud doctos arguamur. sunt et 
ex mathematicorum cohorte quidam lectu digni, veluti Aloysius 
Palcanius"" in commentario quern scripsit De vita Enstachii Zanottv'^^ 



'■^^ cfr. Indicem verhorum quibus magis 
latina in hoc opusculo substituuntur in: 
I. A. Ernesti, op. cit., p. 734 - 736. 

^'^ Luigi Palcani Caccianemici 1748 - 
1802, mathematicae, physicae, astrono- 
miae professor. 

"^ Z>e vita Eustachii Zanotti commen- 
tarius iterum editus, Rotnae 1785. cfr. 
"Quamvis enim fluvios, qua in mare 
rumpunt, per adclive ferri Gulielminiis, 
auctor optimus, tradidisset, rem tamen 
hanc strictius attigerat, quam ejus admi- 
rabilitas postulabat. Itaque Zanottus et 
quam id late pateret, ostendit, et primus 
omnium docuit, ut aquae ad flumimun 
ostia superficiei devexitate impellantur, 
ac quasi ex alto profluentes alvei adcli- 
vitatem concepto impetu superent. Quod 
quidem nemo ante ipsum ad rei digni- 
tatem apte explicaverat. Igitur praeclarum 
hoc Zanotti factum probarunt multi, in 
his Frisius, quamquam in eo desideret 
forsitan aliquid, et leviter emendet. Sed 
non tam dolendum Zanotto ftxit, quod 
cum mathematico tanto, quantus Frisius 
est, in paucissimis pugnaverat, I quam 
iure laetandum, quod consenserat in tam 
multis. Alia quoque exstant, quibus 
cognosci potest, quam fuerit Zanottus 
hydrometriae intelligens; sed modum 
adhibere oportet, ne ultra quam satis est 
minuta quaeque consectari videamur. In 
omnibus autem, quae emisit in vulgus. 



multa industria, et diligentia comparet, 
multa doctrina, ac lene quoddam, et 
aequabile, et candidum dicendi genus, quo 
plus valebat in perstiadendo, quam alii 
calamistris, et lenociniis." p. 39 sq.; "In 
sententia dicenda ita orationem mode- 
rabatur, ut neque superbus, neque obno- 
xius videretur, neque alienae dignitatis 
oblivisceretur, aut suae. In disputando, 
quamquam ipse summe lenis erat, non 
Ulos tamen vituperabat, qui animose, et 
fortiter dicunt, modo contumelia absit: 
haecque eius vox saepe est a multis audita; 
illos ferendos non esse, qui innocuam 
dicentis libertatem queruntur se ferre non 
posse, eamque in alios culpam conferunt, 
quam ipsi sustinent. lam veritatis quum 
esset cupidissimus, earn quacumque 
ratione infiiscare flagitium, obruere autem 
scelus esse putabat, ac, I quamvis 
amicorum dignitati mirabiliter faveret, 
eosque laudaret libentissime, cavebat 
tamen, ne quid in sermones suos per 
causam irreperet officii, quod videri posset 
blanditiis, aut gratia depravatum. Quo 
magis mirandum est, eumdem in adsen- 
tationis suspidonem nonnumquam inci- 
dere potuisse. Sed sic est vulgus, pauca 
ex veritate, multa ex opinione aestimat." 
p. 42 sq. 

hunc librum Caspar Garatonius (Gaspa- 
ro Garat(t)oni 1743 (1747) - 1817) prae- 
fatione satis diserta instruxit, cfr. (de 



125 



Bononiensis'"; atque hoc in gen ere multo quidem levioris, haud 
tamen spernendae prorsus operae est Philippi Schiassii'" De laudibus 
Sebastiani Canterzant'^'^ serma'^K 



Palcano): "lUud vero portenti simile 
videatur, esse hominem quotidiano labore 
ita in physids, et mathematicis exer- 
citatum, ut eo nomine clarissimus ha- 
beatur, nihilque aut animus loci, aut 
occupatio temporis ad alia videatur stu- 
dia potuisse relinquere, cuius in Latino 
sermone tanta sit elegantia, copia, suavitas, 
quantam ii vix adsequuntur, qui in hac 
facultate sibi comparanda aetatem con- 
terunt. I Qtiam si quis narranti atque 
omanti necessariam esse neget, hunc ego 
asperum, et agrestem, quamvis doctis- 
simus sit, appellare non dubitabo. At enim 
breve tempus aetatis humanae Unguis 
addiscendis traduci nolunt, ne ab rerum 
cognoscendarum multitudine, ac dignitate 
tenuis nos avertat industria. At qui Palcani 
exemplo docemur, magno ingenio prae- 
ditos homines, laborisque patientes in 
reconditis artibus atque gravissimis ex- 
cellere ita posse, ut Latinitatis egregiae 
splendorem adiiciant." p. 8 sq, idem 
Garatonius alia quoque doctrinae speci- 
mina dedit, velut septem lucubrationum 
volumina (Neapoli 1777), Excursus ad 
Verrinas (in; Opuscoli ktterarii [bologne- 
sij, Bologna 1818, t. 1, p. 3 - 12), et alia 
quaedam. cfr. Dionysii Strocchii De Vita 
et scriptis Gasparis Garatoni commen- 
tarius (in: Opuscoli ktterarii, op. cit. p, 
147 - 153), et ibi iudicium Angeli Mai: 
"Caspar Garatonius Tullianorum inter- 
pretum atque editorum nostra aetate fa- 
cile princeps." p. 151. cfr. de Garatonio; 
"autore di belle epistole latine e dottissi- 



mo filologo, che merito un elogio latino 
dello Strocchi e le lodi del Mordani e del 
Leopardi (lettera del 1825 alio Stella)." 
Giulio Natali, II Settecento (in: Storia let- 
teraria d'ltalia Vm, 1), Milano ^1929, 
parte prima, vol. 1, p. 523. 

'" Francesco Maria Zanotti 1692 - 1777. 

5" Filippo Schiassi 1763 - 1844, 
historiae et graecarum litterarum pro- 
fessor. 

"4 Sebastiano Canterzani 1734 - 1819, 
mathematicus Celebris. 

^'' habitus in Archigymnasio Pontif 
Bononiensia. 1819. in: Opuscoli ktterarii 
[bobgnesi], Bologna 1819, t. 2, p. 105 - 
111. cfr. inde: "Haec, aliaque multa aliis 
tradita Voluminibus quicumque legent, 
legent autem docti omnes, singularem 
illius in unaquaque disciplina scientiam 
mirabuntur, scribendi etiam nativam 
quandam venustatem, elegantiamque ada- 
mabunt: ut sin minus lepores illi, vene- 
resque abundent, quibus Zanotti deces- 
soris sui stilus undique redundabat, na- 
tural! tamen, I atque ingenuo nitore ejus 
oratio explendesceret. Qua quidem et 
doctrinae praestantia, et scribendi laude 
cum jamdiu floreret, ilium omni ex parte 
dignissimum judicaveris, qui in conscri- 
bendis Instituti Bononiensis, ejusque 
Sodalium Philosophorum Commentariis 
Zanotto succederet. Quid? si Canterzanum 
eo ingenio fiiisse dixero, ut poesim quoque 
calluisse constet, in eaque, si voluisset, 
excellere potuisset?" p. 107 sq. 



126 



M. - atque ut ad philosophos revertamur qui grammaticam 
sapientiae studiis iunxere, Hugonis Grotii"'' laus minime tacenda 
est. 

S. - magnum nomen audio, sed licet altam viri mentem, ingenium 
subactum, doctrinam multiplicem admirer, eum tamen oratori for- 
mando non multum prodesse aestimo, ut qui oratorias virtutes neque 
ipse habeat neque aliis magnopere commendet"''; scilicet contentus 
elegantia disserendi, multiformem illam facundiam, quam ab oratore 
exigimus, sprevit. occurrit mihi praeterea Thomas Campanella, homo 
portentosae pertinaciae, ingenium male callidum stilo incondito 
fassus"^. eum cum lego, turn demum intellego quam multum Caus- 
sinos Guinisios Carettonios amem. 



"6 Hugo de Groot 1583 -1645. 

^'^ non enim eloquentiae sed utilitati 
tan turn consulebat, cfr. "<■■•> suadeam 
attente legi Orationes quasdam Demos- 
thenis ac Ciceronis: non forenses, sed quae 
Remp<ublicam> magis spectant: quales 
sunt Philippicae utriusque; illius Olyn- 
thiacae, hujus pro lege Manilla, et contra 
Agrariam, aliaeque nonnullae." Epistula 
Grotii ad Benjaminum Maurerium in; 
H. Grotii et aliorum Dissertationes De 
Studiis instituendis, Amsterodami 1645, 
p. 5. 

'^^ is ad Divum Petrum Apostolorum 
principem Triumphantem lihrwn scripsit 
(Atheismus triumphatus seu reductio ad 
religionem per scientiarum veritates, 
Romae 1631), ubi (f. 2^) sic Petrum 
alloquitur: "Fr. Thomas Campanella tibi 
sonans; Dominicanus tibi latrans <•••>" - 
haec per frigidum verborum iocum et 
turpitudinis cogitationem eruditis auribus 
prorsus indigna sunt, is veto qui seqtiitur 
locus, ne satis quidem grammatice scrip- 
tus, tamen tam magni animi index est, ut 



omni grammaticorum iudicio superior 
evadat: "Qui autem ab aliis cruciatur non 
potest compelli, ut male sentiat, neque 
ut male facial, si enim facit, aut sentit, 
sponte facit, ut qui proiicit merces in 
naufragio. Homo ergo laedi non potest, 
nisi consentiat pravitati, consentire autem 
est in nostra potestate, ergo laedi etiam 
est in nostra potestate. Virtuosus autem 
banc potestatem non cedit. ergo non 
potest laedi: et sane Horat. recte cecinit, 
et experientia testatur: 
lustum, et tenacem propositi virum 
Non vultus instantis Tyranni 
<... Horat. carm. 3, 3, 1 - 8>. 
Id ego expertus sum 40. horis pendens 
de fune tortis brachiis ligatus retro, et 
funiculis simul usque ad ossa adstrictis; 
super acuminatum lignum insidens, ita 
ut si velim brachiis me subsistere contortis, 
nimis affligerentur brachia, scapulae, et 
pectus, et coUum, si me demitterem, a 
ligno nates devorabantur: quae distentae 
usque ad vessicae collum, et radices geni- 
talium, sanguinem multum emittebant. 



127 



M. - quid tu mihi in omnes partes devius debaccharis? quid tibi 
cum Campanella? quid Campanellae cum eloquentia grammati- 
corum"', quam patefacere et illustrare aggressus es? redi, quaeso, ad 
sanam mentem, redi denique in provinciam tuam. etenim qui potes 
de philosophis disserere, qui semper a philosophia alienissimus fueris? 

S. - tu vero si virtutis rationem a philologis ad eos amandandam 
putas qui vulgo sapientes perhibentur (id enim innuere videris), vide 
ne ad bonarum artium imperitos ridicule delabaris, qui praesumpta 
sapientiae opinione animos plebeculae regunt, philologis vero 
verborum crepundia ex facili, ut rem vilem, concedunt. quod autem 
philosophos, qui omnes alieni a nostro proposito sunt, strictim tamen 
attigi, hoc, uti scias, more romano feci, nam et Saserna in libris de 
agri cultura scribit cimices quem ad modum interfici oporteat vel 
quomodo glabrum quem facias''^", quae cum sint ab agri cultura 
aliena, non tamen ideo respuenda; nam et Cato et Varro, viri quo- 
rum virtutes vehementer revereor, eadem fere peccarunt, si modo 
hoc peccare est. 

M. - a, parce auribus meis et redi tandem aliquando in tuam, 
quam nanctus es, Spartam^''^. 

S. - ut tibi videtur. ego vero induci numquam potui, ut eos 
scriptores mihi praecipue lectitandos imponerem qui cum male 
scriberent tum et nescirent aliquando quasi nihil vel aliud agendo 



donee tanquam mortuum post 40. horas 1 in: Thomae Campanellae Opera, Parisiis 
torquere cessarunt. Homines alii me male- 1637, t. n [fasc, 3], p. 8. 
dicebant, et intendebant dolores, fiinem '''' vide tamen de Campanellae studiis 
excutiendo: alii laudabant clanculum grammaticis in: Gianfranco Formichetti, 
fortitudinem. Hoc tamen scio ex hoc, pe- Campanella, critico letterario. I Coni- 
nes nos esse laedi, vel non: neque enim mentaria ai Poemi di Urbano VIIKCod. 
illis quidquam cessi: nee verbum extor- Barb. Lat. 2037), Roma 1983. 
quere potuerunt. Sed tunc me Arist. vocas- ^^^ cfr. Varro r. r. 1, 2, 25 sq. 
set infaelicem. cui si obtemperasssem fu- ''^i cfr. tamen J. Ph. Krebs, J. H. 
giendo mortem, victus, et servus fuissem Schmalz, Antibarbarus der lateinischen 
timoris, etvitaindignus." yl/ora/. Quaest. Sprache, Basel ^1905, vol. 2, p. 591. 



128 



maximas res agere. hoc nomine Gassendum amplector, hoc nomine 
Baelium (Pierre Bayle) amo plurimum. sed quorsum alio nolentes 
abrepti sumus? de Francogallis, opinor, sermo erat, et memini me 
sensim ad finem saeculi XVIII pervenisse priusquam devius vagari 
inciperem. nunc vero usque eo ventum est ut nihil sit quod a me ex- 
pectes. quid me tarn attente consideras? ad finem res venit. surgendum 
et requiescendum. nuUam amplius operis materiam video. 

M. - quid ita? 

S. - de latina eloquentia disserere institui: eam saeculo XVIII 
vertente afFlictam esse video, et ubi mihi toties iam in Francogallia 
conclamata eloquentia? quo me vertam? quo confugiam? ubi 
evanescentis Latii umbram amplectar? ad Sorbonam? at recenti caede 
cruenta omnia cerno, vasta at que deserta. ad Societatem lesu me 
conferam, ultimum litterarum latinarum perfugium? at nulla est.'^^ 

M. - recipe te ad Belgas^*^' et Germanos. de eis enim nondum 
egisti. 



'^2 abolita est anno 1773. 
^63 Belgas et Batavos eadem rubrica 
complecti in usufuit emditis saec. XVm. 



129 



LIBER POSTERIOR 



S. - Venio ad venerandam litterarum parentem, benignissimam 
doctrinarum altricem, Belgicam terrain, et quoniam de Lipsio 
iam dixi, restat ut duo proximos, non quidem dicendi genere, sed 
ingenii viribus Lipsio suffectos eloquentiae heredes nominem. ordiar 
a Petro Cunaeo'*''', deinde dicturus de Baudio. atque aliorum acutus 
iudex, ipse scriptor mediocris Christophorus Cellarius'^', Germanus, 
sic de Cunaeo iudicat (altius repetam ut simul et Cellarii dicendi 
genus, implicatum et subtriste, tibi ostendam): "Quum vero post 
sacrorum institutionem praecipuum scholae ofRcium in eloquentia 
locarem, nee optimas Ciceronis orationes nostro saeculo ita idoneas 
censerem, ut ex solis illis dicendi facultas parari facile possit; 
suaderemque, ut recentior auctor cum illo componeretur: non male 
exceptum meum consilium fuit, et illico nova iussione mihi iniunctum, 
ut ex recentibus nominarem, qui cum TuUii lectione in schola 
coniungeretur. Ego vero, quod semper iudicaveram, et a magnis 
viris approbatum esse sciebam, neque infructuosum fuisse longo usu 
didiceram; pro candore meo confessus sum, Petri I Cunaei Orationes 
mihi omnibus videri praeferendas."^'''' si autem meum indicium 
expectas, Cunaeum dico Lipsio apud Batavos longo sed proximum 
intervallo (Baudium tamen excipio). et ipse laudem concinni et emen- 
dati sermonis expetisse videtur. mireris in eo imprimis placidum et 

^^^ Peter van der Kun 1586 - 1640. Cunaei, in: Christophori Cellarii Epistolae 
'^' Christoph Keller 1638 - 1707. selectiores collectae studio lo. Georgii 

"''' ex praefatione Cellarii ad orationes Walchii, Dpsiae 1712, p. 104 sq. 



131 



elegans dicendi genus: vehementioribus quidem afFectibus paene caret, 
neque, ut accipimus, homo fuit qui in vita cotidiana commotior 
laetiorque fieri posset; non tamen ideo omnino praeclaris orationis 
luminibus caret, quae admirationem moveant; ut in ilia in obitum 
Bonaventurae Vulcanii"^^ scripta, ubi plenis interdum doloris velis 
fertur: "Nescio enim quo pacto animus noster sibi ipse succumbit, et 
quidquid vox languescens aegre effert, involvere silentio amat. Curae 
parvae loquuntur, ingentes stupent. vWisit Academia Professorem, 
at ego amicum etc.'"'^^. sed paulo post paene ridiculum de eodem 
Vulcanio: "Permultum potest indoles rite nutrita sub faustis pe- 
netralibus, et quadam naturae lege ita comparatum est, ut in iuvencis 
atque in equis eluceat patrum virtus"''^'; sub finem eiusdem orationis 
nescio an infelicior sit in Lucano"'' imitando: "Nunc procul dubio 
sedes illic," - in beatorum scilicet sedibus - "et hoc ipso momento 
ludibria cadaveris tui rides ex alto""^; fuit autem Vulcanius rite 
conditus. quod autem vere in magnis meritis duxerim, nescio quo 
fascino praestat Cunaeus ut quaeque eius oratio uno tenore, citra 
nauseam, usque ad finem legi possit"^ - sed id ipsum fortasse eo 



367DeSmet 1538- 1614. 

368 Pgiri Cunaei Epistolae. Quibtis 
accedit oratio In obitum Bonaventurae 
Vulcanii, cura Petri Burmanni, Leidae 
1725, p. 401. 

569 ib. p. 403. 

^''^ cfr. "risitque sui ludibria trunci" 9, 14. 

'^* Cunaei o^. cit., p. 412. 

5'^ cfr. e. g.: "Vellej Paterculi ingenium 
foeda adulatione detritum est. Noster 
[Suetonium dicit] omnia et accurate 
persecutus est, et (quod caput rei est) ex 
fide, incorruptam enim veritatem (quam 
ego historiae animam appeUo) ubique amat: 
a qua ne recedere vel metu vel studio vi- 
deretur, deflinctorum tantum principum 
res composuit; de Nerva autem Trajano, 



Adrianoque ubique tacet, inter quos vixit 
tamen. Sed nimirxim vir prudentissimus 
judicium posteritatis formidavit, et ab adu- 
lationis crimine tarn longe abesse voluit, 
ut etiam suspicionem fligerit. Hunc talem 
et tanttim scriptorem ut de manibus depo- 
nerem, a me ipso impetrare non potui. 
Nescio enim quo pacto virtutes illitis magis 
magisque in dies admiror, et, si is error 
dicendus est, eo me non carere fateor, imo 
glorior potius. Vivunt enim profecto, vivunt 
hac aetate viri inusitato judicio, divino in- 
genio, doctrina incomparabili, quos ego 
hujus erroris mei vel socios habeo, vel 
auctores." Oratio Vm. habita cum Suetonii 
Augustum publice interpretaturus esset^Per 
tri Cunaei Orationes, Lipsiae 1735, p. 146). 



132 



praestat, quod afFectatione penitus caret, si quid peccat, neglegentia 
et nimia rerum et verborum tenuitate peccat. 

Dominici Baudii"^ eloquentiam exosculor; est laetus praecultus 
erectus plenus candidus succukntus profluens nee diffluens, oratio 
munda emendata canora, lepore perfusa. omnino immortalitate dignam 
orationem Ad studiosos tumulttiantes^'^'^ censeo. potest quidem nimis 
longus dum telas orditur videri atque nimius in exemplis, sed illud 
Ciceronis habet, hoc vero nonne apud Petrum Montanum (Pierre 
Montaigne) miramur? 

Erycio Puteano"' in munere publici academiae Lovaniensis 
eloquentiae professoris successit Nicolaus Vernulaeus"^, orator 



"' 1561 - 1613. 

'^■^ cfr. e. g.: "Celebrabatur de more 
inauguratio novi Rectoris. quae quidem 
actio solet exornari maximo conventu 
concursuque omnis generis mortalium, 
praecipue autem vestri ordinis frequentia 
et celebritate. Aderat princeps ingenii et 
doctrinae, maximus ille seculi vir Josephus 
Scaliger, cujus etiam veneranda canities 
hunc actum nostrum cohonestare 
dignatur. <•• | ■■> Quum optimus et inte- 
gerrimus virorum Rodolphus Snellius, qui 
Rectoratu abibat, orationem ex consue- 
tudine haberet, jamque dicendo longe 
provectus, irruerunt in auditorium sine 
uUa reverentia quidam vestrum non 
audiendi proposito, sed ad interpellandam 
illius diei solennitatem. Stabant enim in 
ultima parte, quam I supplere solent qui 
tardius advenerunt, aut qui praeter nu- 
merum nihil adferunt. Hi inter mysteria 
Cereris Bacchanal agitabant. Nam partim 
incondito pedum strepitu loquentem 



interturbabant, ut aegre sermo dicentis 
etiam a proximis exaudiri posset: partim 
fastidiosis execrationibus abominabantur, 
tanquam si hostilis facies, aut purga- 
mentum aliquod apparuisset. interdum 
erant qui adducto vultu, et caperata fronte 
stuporem simulabant. <■■> Quin etiam 
ad nomen auspicatissimum Principis 
Auriaci, cui libertatem Batavia debet, et 
ad filii ejus magnanimi Mauritii men- 
tionem, quam tremunt armati exercitus, 
quem summum belli ducem maximi Reges 
agnoscunt, (horresco referens) f)ars insul- 
so risu diffluebant, et in cachinnos 
efRmdebantur, more sannionum aut phre- 
neticorum, qui quum acerrime morbo 
afflictantur, gaudiali ritu risum propitiant. 
Haec qualia sunt? haec vobis joca 
videntur?" Dominici Baudii Epistolae <■> 
Orationes, Amstelodami 1660, p. 651 - 
653. 

'^' de quo v. supra p. 40 sq. 

576 Nicolas de Vernulz 1583 - 1649. 



133 



probabilis, Puteano sanior (quern ne imitabatur quidem): facilitas 
scribendi summa"'', oratio profiuens exemplis abundans, sensibus 
vero plerumque usque ad nauseam tritissima: dignus tamen homo 
fuit, cui mens aut melior aut saltem improbior contigisset. sub eo 
academiae Lovaniensis Collegium Porcense rhetorum, quos in ludo 
sue litterario instituebat, oratorum frequentia floruit"^. 

Danielis Heinsii"^ doctrinam admirer, eloquentiam multo minus, 
sordidus est orator et ineptus saepe; cum brevis esse studet - fit 
supinus et exilis: vis et gratia nulla; cum vero fusus esse vult - 
perplexe plerumque loquitur'^O; cum fortis - temerarius; dictione 



'^^ cfr. de Vernulaeo: "lUud in eo 
mirabamur, quod cum quid componeret 
ac scriberet, seu vincta seu soluta numeris 
oratione, nihil unquam bis scriberet, imo 
ne quidem mutaret, aut deleret aliquid: 
Adeo foecundum illi pectus erat, ex quo, 
velut ex limpido quodam ac copiose 
scaturiente I fonte, sine fece ac luto, 
unoque tenore fluebant omnia, rite prae- 
meditata, ordinata, composita." Memoriae 
philosophorum, oratorum, poetarum, his- 
toricorum, et philologorum nostri saeculi 
clarissimorum renovatae, Decas quinta, 
curante M. Henningo Witten, Francofiirti 
1679, p. 90 sq. 

'^^ cfr. Rhetorum Collegii Porcensis In- 
clytae Academiae Lovaniensis Orationes 
<■■■>, Coloniae Agrippinae 1693. cfr. e. 
g.: "Audi quidquid hie susurras, nunquid 
qui omnium rerum dominus est homo, 
res inter inops erit: non se aliquando 
ingurgitabit, cujus in usum Deus omnia 
creavit? iterum agunt, non ferendum est, 
faciebus larvas inducere. O te hominem 
impudentem! nunquid prudentiae cujus- 
dam est larvis uti: ut cum nonnulla liberius 
fiant nulla interim naturae turpitudinis 
nota inuratur! Videtis Auditores, quod 



obstet, nihil; intelligitis quid invitet; 
majorum institutum, consuetudo cepta, 
utilitas maxima, voluptas suavissima. Quid 
ergo; majores imitemur, consuetudinem 
retineamus, genio indulgeamus. Nee ver- 
bis hie est opus, igitur. Dixi." Ramberti 
Verreycken Bruxellensis, Oratio stiasoria. 
Pro more Bacchanalium in Respublicis 
Christianis retinendo. ib. p. 244; et: "Da 
vocem juste dolor; succurre dolori 
indignatio, impelle indignationem ira- 
cundia. Itane ergo Origophantae foedis- 
simi, ventris inertis mancipia, idolatriae 
facti sunt Christiani? etc." Nicolai 
Mourman Jasperiensis Oratio Dissuasoria. 
Bacchanalium niorem in rebuspubl. 
Christianis retinendum non esse. ib. p. 
244. 

"9 1580 (sive 1581)- 1655. 

'^'' cfr. e. g.: "Inter quos, si usum, 
dignitatem, eruditionem, vim atque acri- 
moniam judidi spectemus, primus nobis 
semper visus est, ^«/ordine est secundus. 
In quo, ut, quod rnite dicebamus <■•> 
Quarum princeps est Respublica Platonis, 
tam quae decern scilicet quam quae 
duodecim ab eo libris descripta est. Qua 
occasione, vel suo quamque, quo hie re- 



134 



omnino durus, quamquam elegantiam et inempestivam quandam 
familiaritatem, quae orationibus plerumque non convenit, affectabat. 
neque immerito losephus Scaliger'^i eum sibi parum constantem - 
prout a lectione huius vel illius auctoris recens recesserit - dicit. sed 
hoc meum iudicium sicut in universum valet, ita in partibus invenias 
ubi vim atque amaritudinem admireris'^^, doctrinam viri suspicias 
at que sapienter dicto vel aliqua festive prolata sententia delecteris. 



censentur etc." Danielis Heinsii Oratio- 
num <■■■>, Amstelodami 1667, p. 223. 
cfr. "Mr Vossius [Isaac Vossium dicit] m'a 
dit, que Ton pouvoit connoitre aisement 
le stile d'Heinsius le pere au Pronom Qui, 
quae, quod, dont il se servoit plus 
qu'aucun autre. Ce que j'ai verifie avec 
plaisir." Colomesiana in: Scaligerana, 
Thuana, Perroniana, Pithoeana, et Co- 
lomesiana, Amsterdam 1740, 1. 1, p. 555. 
^^Mn Scaligeranis, s. v. 
^^^ cfr. "Utinam afRiissetis cuncti qui 
hue convenistis, cum cadaver aliquot amid 
medico praesente inspeximus. nemo 
commutationem tantam sine gemitu vi- 
disset. Frontem illam lactam ac decentem 
quaerebamus: ami temporibus coUapsa 
erat. generosos illos oculos laetosque: 
squalor eos ac informis horror occupabat. 
disertissimum os illud, quod de jure et 
scientia civili toties disseruit: mutum plane 
I erat ac elingue. [hoc ultimum quidem 
inepte dixit Heinsius, sicut deinde quoque 
friget oratio et nimis, iam sine pondere, 
se effert:] nervos illos ac lacertos, quos 
plerique in palaestra admirati estis, cum 
compactum ac torosiun illud corpus quo- 
vis flecteret aut inclinaret: mors jam eos 
sibi vindicarat. succulentam illam carnem: 
ipsam secuit chirurgus, nee invenit. statum 
ilium corporis ac pondus: vix unius erat 



onus, pedes illos, qui ad saltum militarem 
nati videbantur: frigus eos obtinebat. illas 
manus quae ctun hastam mira quaterent 
agilitate ac vibrarent, vobis quoque qui 
in ilia profecistis arte admirationi erant: 
ne moveri quidem poterant. Viscera inte- 
riora, ac praecipue pulmones, causam mali 
ac calamitatis, indagavimus post mortem: 
juro vobis, nihil praeter pus invenimus. 
Obsecro vos atque obtestor qui haec 
mecum vidistis, aut ex nobis jam auditis, 
de fragilitate humana mecum ac calamitate 
ut cogitetis. [hie, postquam latam viam 
ingressus, optime - nihil quidem novi dicit, 
sed id ipsum convenit:] Somnium est hoc 
animal, quod currit, navigat aedificat <etc. 
•■■> Quid est homo? Pituita, Auditores 
praestantissimi, et bills, Caetera non addo, 
ne aures pariter ofFendam. Pudet cogitare, 
sed videre magis pudet, quid sit illud quod 
tam accurate colimus. Probrum nostrmn, 
ubi spiritus excessit, et infamia<m>. Hae 
me cogitationes saepe impeUunt, ut ad 
animmn ejusque curam me convertam." 
oratio In obitum Generosi et Nobilis 
juvenis Emesti Ludovici a Burcksdorph, 
ex tempore habita, in: Danielis Heinsii 
Orationum <••> Amstelodami 1657, p. 
136 sq. sed totum hoc nonne rcepiep- 
yd^eo9av (et quidem inscite) potius quam 
Siaxpipeiv est? 



135 



Andreas Schottus'^' grammaticus et antiquarius fuit doctissimus, 
in mediocri dicendi genere haud spernendus auctor atque vel orato- 
ribus propter rerum copiam legendus; semper tamen humi serpit 
- quod quidem in oratore vituperaverim, in grammatico vero laudi 
duco584. 

Daniel Eremita^^' nobilis Belga domo Antverpiensis, servilis homo 
ingenii, eloquentiae vim non mediocrem assecutus est, ut satis 
Panegyrico Cosmo Medices <...> dicto ostendit'^*'. istius panegyrici 



583 Andreas Schott 1552 - 1629. 

'8'' cfr. e. g. ex Epistula nuncupatoria: 
"Sed Criticunt id omne scribendi genus 
hodie contemni audio. Scio, et doleo. 
Temporum id omne, mihi credite, vitium 
est, non hominum, nisi imperitorum, qui 
has ipsas litteras vix a limine salutarunt, 
sed ad sordidas tempestive nimis artes 
conversi, nuntium iis remiserunt, quibus 
a vulgo segregari, humoque toUi po- 
tuissent: quique vere falso quid in aucto- 
ribus legatur vel edatur, cicum, ut Rau- 
tino utar verbo, non interduint. His quo- 
que breviter respondeo: Alia nos insiste- 
re via, neque mea invitis obtrudere velle, 
qui haec cum C. Lucilio apud Ciceronem 
doctissimum Persium kgere nolo, Laelium 
Decimum volo [cfr. Plin. nat. hist, praef. 
7]. Optamus enim Lectorem medium, 
neque indoctissimum, neque rursus doc- 
tissimum: quod nihil ille intelligat; hie 
plus fortasse intelligat, quam de se auctor 
ipse, ac ne his quidem indigeat, quae ju- 
ventutis nostrae fidei commissae scholis 
mensisque apparamus. Sed quid hie quae- 
so non dictum ab aliis aut tectum? Erunt 
fortasse non pauca. Cavi enim sedulo et 
mihi imperavi ex lege Laurentium, ne 
alienum quid in armum tollerem. Igitur 
quantum licuit, alieno abstinuimus, ne 



comiculae Aesopicae in morem aUenis me 
plumis ostentans risum aliis commo- 
verem." Observationum humanarum lib. 
Fete, Hanovae 1615, f. y. 

^8' 1584-1613. 

'8'' cfr. e. g.: "Quis vidit te unquam 
qui non subito amarit? quis amavit qui 
non eodem momento amaretur? Voluisti 
paria cum tuis facere; et praeftiturum te 
hominibus noras, sed hominem. Et ut 
cives quoque tuos ad spontaneam oboe- 
dientiam invitares, civis esse voluisti; dum- 
que Princeps cum tuis civiliter, cives cum 
Principe agunt humiliter. Praeclarus vero 
fructus humanitatis tuae, cum hoc be- 
nignitate assequeris, I ut primum non 
tantum loco, et factis, sed et in animis 
hominum amore et benevolentia sis. Sic 
firmatur tutius Imperium; non imperan- 
do, sed ducendo: sic munitur sine mu- 
nimento: praeeuntem enim Principem se- 
quimur libentius quam trahentem." Dan. 
Eremitae Aulicae vitae ac civilis libri TV. 
Eiusdem opusctda varia, Ultrajecti 1701, 
p. 286 sq. Et: "Languida et tarda in pu- 
niendo manus; celer in ignoscendo: hoc 
uno fere dlxeram te Deo aequas [hoc qui- 
dem minus latine - O. N.], quod hie vitam 
dat hominibus, tu conservas: I metmn 
enim non apud tuos, sed apud hostes 



136 



quaeris. Nee tarn supplidis, quam be- 
neficiis ingenia tuorum experiri placuit. 
Securius certiusque visum remediuxn, os- 
tendere bonos, quam facere; et pati tales 
esse ultro, quam cogere. Saepius com- 
mittuntur quae saepius vindicantur; et 
praepostero naturae vitio arbores crebro 
recisae, frequentius repullulant: toUendo 
vitia, vitia augentur; quae dissimulando 
subcidi posse securius tua dementia do- 
cuit. Medicum non fiinera aut mortes, 
sed restituta sanitas et in integrum reducta 
commendat: adeo Principem non conti- 
nuae caedes aut supplida, sed pauci dvitim 
errores, et emendati potius dvitatis mores 
quam puniti extoUent. Impedire enim 
praestat peccata, quam vindicare. Tibi 
quod fieri raro solet, si severo esse fiait 
necesse, ut maximorum scelerum vim 
tenui animadversione resdnderes, quam 
lentus, quam dolens, quam invitus, non 
dico ad caedem, sed ad poenam accessisti? 
quam saepe excepta ilia vox, periturum 
te potitis quam perdituruni^" ib. p. 306 
sq. atque hie quidem passim Plinii 
Panegyricum Traiano dictum imitatur. 
ceterum satis apparet, Eremitam utritisque 
Plinii atque Senecae attentum lectorem 
fuisse. 

et in alio eloquentiae genere: "Aetate 
est [sc. imperator Rudolphus II] aliquanto 
confectior, sed praematura et supra annos 
canities; genas et verticem coloravit, 
aspectu satis decorus, fronte angusta, et 
ore non invenusto. oculis lucidis, sed quos 
hirsuta supercilia pene condant." "Danielis 
Eremitae Belgae iter Germanicum vel 
reUttio (epistola ad Camillum Guidium 
equitem) de legatione Colored, oratoris 
Florentini, ad Rudolphum H imperatorem 
augustum et aliquot Germaniae principes 
anno 1609. d. d. Augustae Vinddicorum, 



Calend. Decembris 1611": Codex Guel- 
ferbytanus 34.3 Aug. 4'°, p. 4 et ib. de 
eodem: "Naturalium vestigatione rerum, 
et ornamentis picturae ita delectatus est, 
ut Imperii quoque curas, et negotia prin- 
cipalis fortunae earum artium studio con- 
donaret: quibus sensim magis magisque 
blandientibus, totum se mox mancipavit. 
Nam et chymicarum rerum experimenta 
ipse tentavit, I et horologiis componendis 
ipse adsedit, contra quam Principem de- 
cuit. A solio imperatorio in sellam se 
opificii transtulit, nee semel iUud, aut quo 
amabili insaniae et vitio curiositatis huma- 
nae satisfleret, sed tantum alienissimis stu- 
diis indulsit, ut universam iUis Reip. trae- 
tationem remitteret, a quo prorsus alienus, 
vix putes meminisse se Imperatorem esse, 
lam tabularum quoque immoderatum et 
insatiabile studium, ut non modo quiequid 
orbis haberet eximium, sumptibus et 
impensis Imperii corraderet, sed et inte- 
gros dies et continuos pingentibus 
assideret, quib.<us> adeo obstinate et 
invidiose deditus, ut mentem protinus in 
iis inflxam nimio eorum dilectu immi- 
nuerit, eoque velut atra bile et morbo 
quodam animi correptus, amare solitu- 
dinem coepit, et palatii sui cancellos sibi 
pro careere circumseripsit. 

lamque ex multo tempore praeter fami- 
liares quosdam ministros vix quenquam 
nisi coactus ad aures suas admittit: quin 
eo fiiror lUe processit, ut tanquam I plane 
jam inops mentis non levia quotidie 
dvoiaq argumenta edat. Nam et alto et 
constanti silentio saepe a suis notatus, 
quod nullius casus interventu rumpatur, 
et si quis vel leviter offendat, in eum vasa 
argentea, et quidquid prae manibus est, 
intentat. Cuius morbi vitio non leni- 
mentum sed augmentum fuit amor mu- 



137 



attentam lectionem eis valde commendo qui in magnorum virorum 
laudibus sibi solidam eloquentiae laudem quaerunt. 

Caspar Barlaeus'^^ poeta Celebris, tumori nimis indulget'^^; qui 
cum longis sententiis loqui vellet, membra legitime iungi nequivit 
aut noluit. in prosa vero oratione non defuit ei, cum vellet, dictio 
simplex et pura'^'; sed plerumque in putidam affectatiunculam 
fertur59o. 

candidus et idem dictione subinanis Petrus Francius''^^ scriptor 
non proletarius. oratione satis copiosus sed numquam concitatiore, 
ita ut procedente lectione, animi legentium arescant potius quam 



lierum, quas aetate et forma commen- 
dabiles diligent! cura delectas diligit, quae 
omnia jam dim coepta, aetatis detritae 
decursus non remuttit, sed auget, dudum- 
que laborare Respub, et rerum ordo velut 
destitutus labascere coepit." ib. p. 6 - 8 
(Dan. Eremitae Aulicae ... op. cit., p. 358 
- 359). 

'8^ Caspar van Baerle 1584-1648. 

^^^ cfr. P. Hofrnanni Peerlkamp Liber 
de vita doctrina et facultate Neder- 
landorum qui carmina latina compo- 
suerunt, Harlemi 1838, p. 342 sq. 

^^^ ut ex opusculo quod est de Me- 
thodo Studiorum iudicare licet (vide 
Casparis Barlaei Orationum liber. 
Acceserunt alia nonnuUa ..., Amstelodami 
1652, p. 488 - 506), nee non Methodo 
morum (in eodem volumine). 

'^•^ "Horrendimi dictu, Auditores quam 
cruenta, formidabilis et saeva haec non 
fictorum hostium congressio fuerit. 
Pugnavere non laxis spatiis, inter arenas 
et Brevia, et navi quisque sua, velut fatali 
circo conclusus, eandem et gloriae et 
mortis urnam habuit. pavidi vectores dum 
turbant nautas, vel intempestive juvant, 
consilia prudentium corrumpunt. Stantes 



corruunt et vulneris necisque suae auc- 
tores nesciunt. Non tam globi glandesque, 
quam decussae subligaculis et tabulatis 
partes ac festucae, pugnantes interimunt. 
Quos antennae portant ac plutei navales, 
ictu sclopetorum dejectos aquae sorbent. 
Quos corbis naviumque galea habet, ex 
imo icti, lapsu, non gradibus descendunt. 
Aliquis, dum, in adversam ratem intentus, 
ferire vult, eadem, qua lethi nunciam 
glandem emittit porta, fati sui causam, 
mutuam glandem admittit. alicui lectus 
et cubile pro feretro est, qui locus noc- 
turnae quietis fuit, aeternae noctis factus 
est." De victa Hispanorum classe, Casparis 
Barlaei op. cit., p. 341. curiosum et hoc: 
"Quid Columbo, Vespucioque, primis 
Americae detectoribus, fidudam fecit, ut 
relicto veteri orbe, novo exemplo, proras 
Occidenti obverterent? Aristotelis, Pla- 
tonis, et forte etiam Senecae loca in cau- 
sa ftiere." Mercator sapiens sive oratio 
de conjungendis Sapientiae etMercaturae 
studiis, ib., p. 17 (hodie legitur in: K. 
Barlaeus, Mercator sapiens, ed. S. van 
der Woude, Amsterdam 1967). 
591 Peter de Fransz 1645 - 1704. 



138 



sttidiis, ad quae identidem usque ad ravim vocat, inflammentur. is 
cum delectare nequiret, melius fecisset, si inutili verborum supellectili 
reiecta, doceret tantum^^^. 



^'^ cfr. e. g. ex oratione prima De 
ratione Declamandi, habita Amstelodami 
in audit orio Atiienaei maiore anno 1696: 
"Nunc cum morem hunc [sc. declamandi] 
laudatissimum conservare, qua possum, 
coner: cum id faciam hodie, quod poli- 
tissimae semper gentes, et styli elegantia 
commendabiles, optimum factu judi- 
carunt; cum id agam denique, quod ipsi 
Majores nostri, quod amplissimi ac nobi- 
lissimi Curatores, quod illustrissimi ac po- 
tentissimi Ordines, a Litterarum Profes- 
soribus agi, in sua, quam I erexerant, 
Academia voluerunt; cum id, inquam, 
agam, quod doctissimi viri isto in loco 
egerunt; quis fraudi mihi vertet, aut cri- 
mini, si eandem viam institero, quam, 
non dico in Italia Itali, sed in his ipsis 
regionibus Batavi instituerunt? An in 
Academia proxima Lipsio licuit et Cunaeo, 
quod in hoc mihi Athenaeo non licet? an 
laudandi sunt isti, quod Curatorum de- 
creto, auctoritatique paruerint, ego vero 
culpandus ac vituperandus, qui istud in 
me laboris sponte susceperim? Sed et illi 
recte fecerunt, et ego me non male facere 
existimo, qui illorum vestigia premo, et 
laudabilem Veterum istam, ac Majorum 
nostrorum consuetudinem repeto, et in 
hunc ipsum, in quo semper Eloquentia 
floruit, qui semper Oratores habuit, cui 
reddi Oratoria debuit, revoco ac reduco 
locum. At aliter plane Veteres, aliter 
Majores. Sua illi recitabant, non aliena. 
Ingens crimen, magnum piaculum. Alia 
erat Veterum ratio, alia nostra. Per omnem 
illi se vitam in Eloquentia exercebant; I 



huic se penitus devovebant; et, cur id 
facerent, rationes sane permagnas ha- 
bebant: Nostri Eloquentiam Juvenes vix 
attingunt, et hoc universum prope stu- 
dium negligunt." Orationes dime de ra- 
tione declamandi in: Petri Francii 
Eloquentiae exterioris specimen alterum, 
Amstelaedami 1699, p. 130-132. de hac 
oratione egit Chris L. Heesakkers, "An 
Lipsio licuit et Cunaeo quod mihi non 
licet? Petrus Francius and Oratorical 
Delivery in the Amsterdam Athenaeum 
lllustre": G. Tournoy, D. Sacre (ed.), Ut 
granum sinapis. Essays on Neo-Latin 
Literature in Honour of Jozef LJsewijn, 
Leuven 1997, p. 324 - 349. felicior ftiit 
in Oratione De conjungendo Litterarum 
et Eloquentiae Studio, ubi admirabiliter 
optimum oratorem adumbrat, qualis esse 
debeat: "Atque ut verbo indicem, in quo 
praedpue resideat ac consistat Eloquentia, 
elaborare ante omnia decet, ut bene or- 
dinata splendescat, et meditata oratio: tum 
ut justis corporis moveat instrumentis, et 
elocutionis lege proferatur exacta. Neque 
est hoc dissimulandum, quod occultari 
non potest, sed aperte fatendum: ducimur 
nos, propemodum omnes, falsa quadam 
I ac perversa Eloquentiae opinione, eos 
disertos atque eloquentes existimantes, qui 
fluide, qui rapidissime, qui una serie, nullo 
linguae vinculo atque impedimento, nul- 
lo interrupto cursu orationis loquuntur. 
Date veniam, Audi tores, si forte dissentio. 
Partem isti Eloquentiae, non totam pos- 
sident. Nam ut sua orationi tribuatur 
majestas, non una oberrandum est chorda. 



139 



Marcus Zuerius Boxhornius'^^ quondam eloquentiae professor 
Leidensis, dictione foedus et vastus^ ^'', cum lutulentus magna verborum 
profluvie rueret ut orationes eius non tarn longae quam sine fine 
viderentur, dissidentibus atque male consutis sententiis verborum 
cursum male impediret, orator nuUus evasit; obtusi ingenii homo 
fuit et magni illius Salmasii obtrectator. is taedium mihi tantum 
movet, atque merito ei accidisse videtur, quod in Huetio legi: "hunc 
aliquando in angiportu deambulantem adorti adolescentes Germani, 
Salmasiani nominis valde studiosi, Tune, inquiunt, homo impure" 
- et forte erat Boxhornius turpis aspectu, facie rubra atque ulcerosa^^^ - 
"scribere ausus es adversus magnum Salmasium? correptumque in 



Laterum adsit firmitas, condnnus ma- 
nuum motus, animae spiritusque con- 
tentio etc." Petri Francii Orationes, Am- 
stelodami 1692, p. 48 sq. neque tamen 
omittendum duxi Francii praecepta ora- 
toriae artis in discrimen vocata esse a Men- 
ckenio, cfr. "<■■•> Petrus Francius, arti- 
ficium jam pridem deperdiUim quasi post- 
liminio revocare coepit, et novam quo- 
dammodo eloquentiam commentus est, 
quam extemam vocavit. Itaque adoles- 
centes continue duxit ad speculum, ut, 
quomodo et era et oculos ipsasque manus 
id singulas voces componerent, hoc veluti 
magistro discerent; turn vero novos Ros- 
cios prodire in theatrum ac declamare 
lussit orationem quandam Romanae elo- 
quentiae patris Ciceronis, ingenti utique 
Auditorum plausu, qui ad rem novam, ut 
solet fieri, non I leviter commovebantur. 
Verum tantum abest, ut eloquentiam ut 
potius affectationis turpissimum vitium 
cum Thrasonismo isto discipulis suis in- 
stillaverit Francius, Vir alioquin laude sua 
nequaquam fraudandus." Jo. Burch. Men- 
ckenii De charlataneria eruditorum decla- 



mationes dime, editio tertia emendatior, 
Amstelodami 1716, p. 122 sq. 

'^^ Marcus Zuerius van Boxhorn 1612 
- 1653. 

'^'' cfr. "Quae cum ego abunde et pro 
persona, quam gessi, et majestate tua 
exposuerim, satisfeci officio et causae, et 
interim alii haud admiserint non satis- 
factum esse expectation^ In quo boni- 
tatem tuam non potest non aestimare 
Christianus orbis, qui, quod amantis pa- 
cem est, legationis modestia, ante quam 
belli jure causam honestam hanc jam toties 
agere voluisti: et eorum iniquitatem non 
potest detestari, I qui quia pacem odere, 
aequissima postponunt." M. Z. Boxhornii 
Orationum ideae e Selection materia 
modemi status Politici desumptae, Lipsiae 
1661, p. 40 sq. 

^^^ Pet. Dan. Huetii, Episcopi Abricensis, 
Commentarius de rebus ad eum 
pertinentibns, Amstelodami 1718, p. 125. 
ceterum de forma Boxhornii dr. Sorberiana, 
ou bons mots, rencontres agreables, pensees 
judiciemes, et observations curiemes deM. 
Sorbiere, Paris 1694, p. 44 sq. 



140 



profluentem canalis aquam dejicere conati sunt"^'''. ista narratiuncula 
quaestionis olim a me agitatae admonuit, an homo facie illiberali 
perfectus grammaticus esse possit. hoc dictu difficile est, nisi verum 
putemus, sicut de Graecis memoriae proditum a quibusdam deorum 
caerimoniis illiberali facie homines summopere arcere, ita philologiae, 
quae res est pulcherrima, studiosos turpes esse minime decere. 
siquidem accepimus Petrarcam, Ruhnkenium, Salmasium, Gesnerum, 
Lipsium^'''' maximi ingenii viros, pulchritudine, non ea quidem qua 
flos commendatur aetatis (quamvis Petrarca adulescens ea potissimum 
gloriaretur'^s) - haec enim non requiritur - sed quae ad virilem 
dignitatem spectat, maxime praeditos fuisse; et quos ea formae 
dignitate se minus commendari videbant, id vitium vehement er 
doluisse, ut Angelus Politianus, acutissimi vir ingenii, moleste 
deformitatem suam ferens. Huetio paulo austerior vultus, recto naso 
et grandiore ore, iucundus tamen murreo crine caeruleis oculis, 
longis digitis et cuticula delicatissima'^?. et contra Aegidio Menagio'""', 
viro amabilis ingenii, oris gratia nulla, idem in Mureto lugemus'"'^ 
at merito absurda et quasi natantis facie praeditus erat Schurz- 
fleischius'"'^, nimirum dignum ingenio domicilium nanctus. pusillus 
homo fuit Melancthon. procerus et decora facie lulius Scaliger'"'^ 
decentior quam sublimior filius eius losephus, vigore in vultu 

'^^ Pet. Dan. Huetii, op. cit., p. 125. '^'^ cfr. Fabienne Gegou, Lettre-traite 

^^' cfr. "corpus et fades non indecora, de Rerre-Daniel Huet sur I'origine des 

utique ante morbum: os probum <•■•>" romans < > Paris 1971, p. 36 sq. 

lusti Lipsii Opera, Vesaliae 1675, vol. 2, ''O" Gilles Menage 1613 - 1692. 

p. 314 (ex epist. Kal. oct. a. 1600 data). '^^^ dr. "il avoit mauvaise mine" Anec- 

^^^ videPetrarcae^w. 24, 1, 11 (Fran- dotes litteraires, Paris 1750, t. 1, p. 36. 

cesco Perarca, Lefamiliari. Edizione cri- """^ de eo vide infra p. 181 - 184. 

tica per cura di Vittorio Rossi, Firenze ''"^ cfr. "<■••> eximia quaedam oris et 

1942, vol. 4, p. 217), ubiethaecleguntur: staturae dignitas" Sc. Sammarthani 

"<•■•> michi non alteri dictum rebar, Elogiorum liber I: in Scaevolae et Abelii 

quotiens pastorium illud vel legerem vel Sammarthanorum Opera, Lutetiae 

audirem: O formose puer, nimium ne Parisiorum 1633 (ed. anast. Geneve 1971), 

crede colori." (t. 1), p. 29. 



141 



spectabilis'"'''. benigna sors Hugoni Grotio'"'^ et Cunaeo. forma corporis 
minime commendabatur Heynius"""^. Lichtenbergius, homo philo- 
sophus, brevis staturae atque gibber erat, at quanti fuit vir ingenii! 
Cartesio turpis fades'"''', iam sentio me passim quoquoversus ferri et 
vereor ne nimis levis homo tibi videar: utcumque res habet, faciamus 
quod in nostra potestate est, reddamus nosmet ipsos meliores, nam 
cetera fortuita sunt, adnotasse tamen mihi videor, plures illiberali 
facie malos philologos esse, quam pulchra bonos atque eloquentes; 
ex quo colligere licet, artem hanc quam publice profitebamur, apud 
mortales, ut nunc res sunt, non esse in magno honore, cum optimus 
fere quisque universitates (sit venia verbo) abhorreat. sed et reliquam 
Belgarum laudem percenseamus. 

prior Burmannus'"'^ praeter Belgarum morem, qui fere argutum 
malunt dicendi genus'^"^, virilem orationis dignitatem tuebatur, 



'"''* cfr. Danielis Heinsii verba: "Forma 
eximia fiiit nisi quod coUapsa tempora ac 
cava saepe materiem iocandi illi darent. 
Statura non tarn alta ac procera quam 
mediocri ac habili, quod non nisi ex 
astantis alicuius qui procerus esset com- 
paratione deprehendebatur. Oculis sa- 
gacibus, et qui ilium animi vigorem prae 
se ferrent, acutis autem adeo ut vel 
minimos quosque ductus, minima 
quaeque ac morosissima Orientis puncta 
atque apices <•••> ad mortem usque 
assequeretur." in: losephi Scaligeri <■■■> 
Epistolae omnes quae reperiri potuerunt, 
nunc pritnum collectae et editae <■■■>, 



Lugduni Batavorum 1627, p. 842. 

"•^^ cfr. Sorberiana, Paris 1694, p. 113 
sq. 

'""^ C. Bursian, Geschichte der clas- 
sischen Philologie, Miinchen - Leipzig, 
vol. 1, p. 477. 

"•"^ "M. Descartes <•> etoit un homme 
de mauvaise mine, qui n'avoit rien 
d'agreable" Naudaeana, Paris 1701, p. 
113. 

408 Pieter Burman 1668 - 1741. 

"•0^ cfr. Dan. Georg. Morhofii De pura 
dictione latina liber, lo. Laur. Moshemius 
edidit et notas adiecit, Hanoverae 1725, 
p. 36 sq. 



142 



dictione duriusculus'*^''. Petri Burmanni Secundi''" ingenium minus 
ferax fiiit et genus dicendi abiectius. 

quantum Oudendorpius'^i^ a Cunaeo degenerat! omnia eodem 
spiritu efRxndit, nihil variat, nihil ex impetu remittit, neque tamen 
tenorem orationis viriliter sustinet; ne multa - eloquentiae professor 
est, quales plerique non prorsus mali esse solent. quod autem peius 
est, latinae linguae indolem parum observasse videtur; verborum 
quae adsumit proprietas saepe incertior, inde oratio flumini lutulento 
similis"*!'. eadem quoque sententia Arnoldum Drackenborchium^'i'* 
oratorem amplectendum putarem, nisi haud mediocrem sermonis 



'*'" cfr. e. g. "Quam nuUo negotio 
aliquis, non alia dote nisi desidia 
commendandus, hodie ad summam 
laudem pervenit, et in sublimi et illustri 
gloriae loco coUocatur? Hue redit omnis 
labor, ut dormiat in multam lucem, vestiat 
se lente, languide in publicum prodeat, 
incedat mimico gradu, ac si sacra ferret, 
I eat redeatque eamdem viam centies, 
aliquando caesariem componat, consulat 
speculum; negligentius cantillet, ioco et 
ludo diem, tarde nimis pro voto ad 
vesperam inclinantem consumat, quae 
tandem obortis tenebris amaenissimam 
desidiae scenam aperit. Erigi sibi sub 
noctem, quem diurnae morae taedium 
adfiixerat, videtur piger; ad cathedras 
muliebres, vel aequalium comessationes 
concurritur, ludicris, alea, iocis, dicteriis, 
calido et vino potando, genialis vespera 
componitur, quae, quia spatio, quam 
oportet, contractior est, in noctis tempera 
educitur." Petri Burmanni Oratio pro 
pigritia, Berolini 1740, p. XVH sq. 



411 Pieter Burman II 1714 - 1778. 

■^i^ Franz van Oudendorp 1696 - 1761 . 

■11^ cfr, e. g,: "Sed quid diutius his vel 
levioribus vel obscurioribus inmoramur? 
Alio potius nostra se convertat Oratio, et 
quos, ad Ethnicorum superstitiones, ac 
civilem, tum publicam, turn privatam, et 
militarem vitam pemoscendam, usus com- 
modent litteris signisque figurati lapides, 
raptim, quantum pote, percurramus. Ac 
primo liquidissimam auctoribus faciunt 
fidem, eorumque de singularibus deorum 
dearumque titulis ac nominibus testimo- 
nia evidentissimis documentis corrobo- 
rant, et perspicua claritudine subfundunt. 
Nee vobis id videatur mirum: quum Graeci 
Latinique scriptores ad ipsos illos lapides, 
qui vel ante ora oculosque praesto fuere, 
vel mentibus inhaerebant, persaepe adlu- 
serunt." Francisci Oudendorpii Oratio de 
veterum inscriptionum et monumen- 
torum usu, Lugduni Batavorum 1745, p. 
15. 

414 Arnold Drakenborch 1684 - 1748. 



143 



integritatem satis perspectam haberem''i'. non equidem infitior ambo 
praeclaros grammaticos fuisse; cum autem ex bibliothecis ubi 
consenuerunt umbra in publicum prodirent, tamquam ad solem 
caecutiebant atque omni gratia destituti, non oratores bonos sed 
diligentes tantum se liberalium artium doctores ac eloquentiae 
institores praestabant. utroque praestantior atque minus ligneus orator 
lacobus Perizonius"'!'' fuit'"''. hisce tribus simplicior atque gratior 



''^^ cfr. de utilitate ex latina eloquentia 
theologis capienda: "Qui enim ad 
exemplar Latinae eloquentiae, cuius hu- 
manitatis Professor certissimas regulas 
praescribere solet, vernaculae nitorem 
componere didicerunt, satis experti sunt, 
omnium sese, qui aliqua iudicii laude 
censeri se cupiunt, favorem et applausum 
promereri, quod sublimia quaeque et 
excelsa gravibus ac rerum Divinarum ma- 
iestate et amplitudine non indignis vodbus 
exprimere norint: at contra qui, neglecto 
eloquentiae cultu, cruda et impolita stu- 
dia in suggestus ac pulpita impulerunt, 
nisi pudore obmutuerint, testari poterunt, 
se partim illiberali ac vili sermonis gene- 
re, partim nullo more aut exemplo efRctis 
verborum ampullis vel auditoribus ludi- 
brio esse, vel, nisi popularibus ac 
tribuniciis declamationibus imperitae et 
optimatum fortunae semper invidentis 
plebeculae gratiam captaverint, a circum- 
stante corona deseri, et in templis solos 
relinqui." De utilitate et fructu, qui ex 
Humanioribus disciplinis in omne homi- 
num et doctrinarum genus redundat, 
cum Historiarum et Eloquentiae Profes- 
sionem ampicaretur, habita TraiectiBa- 
tavorum ad d. XXV. Maii 1716, in: Cla- 
rissimorum virorum orationes selectae, 
coUegit lo. Erhardus Kappius, Lipsiae 



1722, p. 235. 

''i'^ Jacob Voorbroek 1615 - 1715. 

''1^ cfr. e. g.: "Quisquamne ergo inter 
doctrinam professes tarn insulsa esse potest 
et perversa mente, qui simplicem eius cul- 
tum, nativam vim, usum, leporem, fas- 
tidire pulchnim putet, videlicet, ut qutun 
aliquando Latine loquendi aut scribendi 
usus ipsi venerit, Latine nesciat? Si qui 
sunt, qui rationis excolendae studio, aut 
rerum discendarum praetextu, omnem 
orationis ornatum, et linguae, qua in Aca- 
demiis res quisque suas tradit, peritiam 
aspernatur, nae illi sedulo agunt nihil 
aliud, nisi ut cum sua ratione insaniant, 
siquidem audent sperare, mandatum sibi 
unquam iri Academicam provinciam, 
venturamne Latine scribendi lubidinem. 
Quid enim? quanto quis pulchriora et 
saepe aliis obscuriora eruit ac invenit, 
tanto utique magis iusto ea orationis 
iumine illustrare posse debebat, ne emi- 
cantem sua opera e tenebris scintillam, 
spissioribus mox obruat vel involvat. 
Neque vero postulamus, ut quis maiores 
illas disciplinas, quibus destinatus devo- 
tusque est, prae Unguis veteribus earum- 
que deliciis negligat, aut in perdiscendis 
vocabulis et loquendi formulis conse- 
nescat: sed ut cum rerum utilium scientia 
coniungat eius linguae peritiam, ex cuius 



144 



Carolus Andreas Dukerus^'i^. is quidem loquitur non diserte, sed 
rem, quam ubique tenet, placide apteque explicat^i'. his iure subiciatur 
Reitzius'^^o^ Gronovii, Drackenborchii, Burmanni, Dukeri aliorumque 
illustrium virorum in Traiectina Academia successor; qui cum esset 
malus latinitatis auctor, non tamen omittendum duxi eius de 
recentiorum latinitate indicium, primo quidem aspectu sanum, si 
autem propius accedas, dirum atque funestum, cum neglegentiam 



locupletissimo penu illas copiosius et 
prolixius haurire, et cuius instrumento 
eas dein commode et perspicue alios, 
neque unius Gentis, sed totius Orbis Eru- 
diti homines, docere queat." lacobi Peri- 
2»nii oratio De usu atque utilitate Graecae 
Romanaeque Linguae, Eloquentiae, Histo- 
riae, et Antiquitatis in gravioribus disci- 
plinis, dicta publice Nonis Quinctilibus 
1695 quum Historiarum, Eloquentiae, 
et Graecae Linguae in Academia Lug- 
duno-Batava docendae professionem 
susciperet, in: Claris simorum virorum 
orationes o^. cit., p. 146. 

418 Karl Andreas Duker 1670 - 1752. 

'•1^ cfr. e. g.: "Itaque nusquam prope 
magis torqueri, atque inter se dissidere 
videas Interpretes, quam in verbis, quo- 
rum anceps ac varia est potestas, quaeque 
non unam possunt admittere exposi- 
tionem, enodandis. Nam pronus est in ea 
re lapsus, ac difficile eam, quae potis- 
simum loco, quern tractant, convenit, 
eligere; liis primam et propriam notionem 
esse adfirmantibus, quam illi accessoriam 
ac translatam esse contendunt. Hinc niiiil 
est, quod frequentius legas, quam ut 
scripta veterum interpretantes ita dicant: 
haec est genuina et naturalis huitis vocis 
significatio, aliae adscitae: proprie utitur 
hoc vocabulo Auctor, alii improprie. At 



si delude inquiras, quibus argumentis, 
quibus indlciis ac testimoniis ilia tam 
confidens adseveratio nitatur, non raro 
pro maximis et certissimis mediocria ac 
dubia, interdtun plane nulla proferri in- 
venias. De quo si quis mihi non creden- 
diun putabit, is plerosque, Poetarum prae- 
cipue Graecorum et I^tinorum, Inter- 
pretes inspiciat, a quibus, quum diu ac 
multum eos pervolutaverit, incertior ut 
plurimum, quam venerat, discedet. Nee 
tamen id ubique magis illis vitio verten- 
dum, quam tenebris, quibus hae res cir- 
cumfunduntur, tribuendum est. Nam 
innumera profecto sunt in hoc verborum 
recte interpretandorum studio adeo oc- 
culta, tantaque obscuritate involuta, ut 
etiam qui non tenue doctrinae lumen ad 
ea protrahenda et illustranda adhibuerunt, 
saepe nebulas dispellere non potuerint, 
et a recto itinere in devia abrepti fiierint." 
Oratio inauguralis: De dijficultatibus 
quibusdam. interpretationis Grammati- 
cae Veterum Scriptorum Graecorum et 
Latinorum, dicta ptdblice ad d. V. Kalend. 
lun. 1716 quum Historiarum et Elo- 
quentiae professionem in Academia Tra- 
iectina susciperet, in: Clarissimorum 
virorum orationes op. cit., p. 272. 
420 Johann Friedrich Reiz 1695 - 1778. 



145 



commendaret, sermonis venustatem nescio quibus "ipsis rebus" 
postponerent. quasi in litteris "res" non ipsae litterae essent. at profecto 
si litterae sine arte tractantur et animo nuUam delectationem utili- 
tatemque afFerunt, nullae fiunt. sed, quod promisi, verba ipsius praesto: 
"<•••> eorum subscribamus sententiae, qui aliquam Latinitatis jacturam 
aut neglectionem multo excusatiorem esse censent, quam vel minimam 
bonae mentis. "'•^i ex quo tibi, homo inepte, bona mens latinitati 
opponi solita? atque similes ineptias non tantum apud Reitzium (nam 
is ne in eam quidem partem excellit, ut in absurde dictis nova quaedam 
atque vulgo inaudita proferat), sed apud eiusdem temporis grammaticos 
saepenumero legi. non est mirum post duo amplius saecula talium 
nugarum, magnum esse hodie in Germania professorum numerum 
qui vernacula etiam lingua infantes sunt atque omnium elegantiarum 
expertes. sed si Reitzius stulte tantum dictis mihi innotesceret, hue 
non adduceretur. in eadem oratione meliore mente sic pergit: "Ilk 
enim mihi magis facundus videbitur, qui nervosus in dicendo et 
perspicuus, gravitate rerum et argumentorum pondere sese com- 
mendat, licet eidem I aliqua posterioris, mode non plane barbari 
aevi, vox exciderit, aut vocabulum etiam solis forsan poetis attribui 
solitum, cetera nitido et casto, quam qui nihil ab aurei aevi sever a 
norma recedens puris verbis abundantem, rebus vacuam fundit 
orationem."''22 

Tiberius Hemsterhusius''^', insignis humanitatis atque industriae 
vir, sensibus generosis ubique pollef^''; defuit tamen ei latini sermonis 

''^^ loannis Frederici Reitzii Oratio quentiae maximopere ftiisse imminutum: 

inauguralis, Qua demonstrare voluit, postquam enim libertas delibata servituti, 

criticum artium scientia carentem esse quantumvis speciosae ac tolerabili, locum 

hominem Platonicum. Trajecti ad fecit, Graecorumque oculi in excelsa 

Rhenum 1748, p. 29. imperii Romani dignitate obstupefacti 

''^^ ib. p. 30. haeserunt, defloruit ille erectae indolis 

"•^^ Tiberius Hemsterhuys 1685 - 1766. spiriuis, et, quum omnis ingeniorum vigor 

''2'* dr. e. g.-. "Equidem non diffiteor, ad subdolam blandae atque adulatricis 

occidente Graeciae libertate, decus do- orationis versutiam converteretur, seciun 



146 



facilitas (sentias illi scribendi exercitationem deftxisse), quae ex multum 
scribendo acquiritur. 

Lusitanorum disertissimus Perpinianus''^' habetur, quern supra inter 
Italos rettuli quoniam ibi demum exercuit eloquentiam. alter ab eo 



masailae ac robustae eloquentiae ruinam 
traxit: quo tamen in casu, quae gravem 
hanc imposuit plagam, Romae calatnitas 
Graeciae est solatio: quid enim ille victor 
et dominus orbis terrarum populus? quid 
Senatus singu|lorum Regum speciem 
praeferens? quam brevi temporis articulo 
sub Caesarum dominatu ab alto maiestatis 
fastigio sponte defluxit an deiectus est. 
Graeci nihilominus in hac obnoxia rerum 
suarum conditione pristinae memoriam 
gloriae saepe revocarunt, et quam scri- 
bendi virtutem, avitae indolis hand 
capaces, magni et liberi animi notis insi- 
gnire non poterant, arguta subtilitate 
ttitabantur: hi quidem recentiores neuti- 
quam ad veteres illos et vere genuinos 
sunt comparand! ; attamen tanto meliores, 
quo propius eos vel nativa ingenii bonitas, 
vel contentum optimos imitandi studium 
ad perfectissimum antiquorum exemplar 
admovit. 

Poteram in hoc orationis conquiescere 
termino, nisi futuros existimarem, qui 
dicta secus interpretati, quicquid a me 
Graecorum laudibus accumulatum est, 
aetatis nostrae gloriae detractum pu- 
tabunt: cum quibus ut in gratiam redeam, 
opera mihi studiumque paucis navandum 
videtur. Etenim sic animum induxi, 
disciplinarum, quae maximos in homimmi 
vita fructus, praecipuamque habent 
celebritatem, rationem esse bipartitam: 
quarum hae nostris ingeniis accom- 
modatae, et ex cognitis fontibus pro- 



fluentes, humanarum actionum fmibus 
circumscribuntur: aliae, perfractis huma- 
nae conditionis claustris, naturam rerum 
abditasque causas perscrutantur, nee, nisi 
post longas inanium opinionum experi- 
mentorumque ambages, exiguam speratae 
veritatis particulam adipisci possunt <■•> 
Equidem ut in hac posteriore scientiarum 
parte multum nos Veteribus antecellere 
concede, et ultro proflteor, sic in prima 
vicissim antiquos palmam nobis praeri- 
pere, fidenter asseverare non dubito: illi 
enim, et nascendi felicitate, et uberrima 
ingeni vena, et animi I magnitudine, et 
rerum usu, et honorum stimulis adiuti, 
humanitatis studia sic expoliverunt, ut 
aliquam istius perfectionis partem attigisse 
in summa laude poni debeat. Quantum 
igitur ab huius seculi, praestantissima- 
rumque, quibus floret, scientiarum con- 
temptu absum, tantum vetustatis honori 
iustisque titulis faveo: quod si quis prae- 
claras utrorumque doctrinas consociare 
studeat, is mihi demum ad veram solidam- 
que eruditionem recta via contendere 
videtur." Tib. Hemsterhusii Orationes et 
epistolae, coUegit <••■> Frid. Traug. 
Friedemann, Weilburgi in Nassovia 1839, 
p. 50 - 52. 

''^^ ceterum quasdam Perpiniani 
epistulas nuper dedit Donatus Palazzo, 
vide: Quinto Mario Corrado. Umanista 
del '500. a cura di Donato Palazzo, 
Galatina 1978, p. 150 - 179. 



147 



erit mihi Jacobus Tevius^'^^. ceteri oblivione, qua hodie sepeliuntur, 
digni. 

Hispania saeculo XVI magnorum virorum ferax, ut quae Ludovicum 
Vivem, loannem Marianam, Petrum loannem Nunnesium, Antonium 
Augustinum tulerit'*^^; postea exaruit''^* litterisque paene nuntium 



"•■^^ fl. saeculo XVI mediante. cfr.: "In 
Gallia cum versabar, quotidie audiebam 
gravissima flirta, rapinas, incestus, pecu- 
latus, sacrilegia committi, his etiam caedes 
crudelissimas adjungi, ut peregre proficisci 
nemini tuto liceret, pluresque praedones 
nemora ac sylvae quam feras aut pecudes 
tegebant. Ac praeterea nova quotidie tor- 
mentorum ac suppliciomm genera exco- 
gitabantur; quia nova quotidie scelera et 
inusitata flagitia oriebantur, et quodam- 
modo pululabant, Sed nescio quo I pacto 
cum tot ac tarn gravibus poenis perditis- 
simorum hominum ntmierus magis ac ma- 
gis augebatur, nee enim ilia erat recta 
administrandi imperii ratio, nee hominum 
cupiditates hoc modo coerceri et peccatis 
deterreri, sed multo magis plerumque 
irritari solent. Majores si quidem vires, et 
ad mores componendos, et ad regni 
tranquillitatem, imperantis virtus et 
moderatio, quam acerbitas ac crudelitas 
habet." Oratio in laudemjoannis Ef, in- 
victissimi Lusitaniae et Algarbiorum 
Regis, Publice pronunciata Conimbricae, 
in: Jacobi Tevii Bracarensis Opuscula, 
quibus accessit Commentarius de rebus 
ad Dium gestis, denuo in lucem edi 
curavit Joseph. Caietanus Mesquita, Lusi- 
tanus, Parisiis 1762, p. 12 sq. et: "Sed 
hos omnes Coius Sofar homo Italus facile 
anteibat. Is Surratem, Ruinelemque et alias 
opulentissimas Provincias tenebat: multus 
ei rei militaris usus, multa peritia; idem 
imminentia primus videre, praesentibus 



periculis obviam ire, hostium explorare 
consilia, suis atque inimicis cum res po- 
sceret juxta comis, ac facilis simtilator, ac 
dissimulator [agnoscimus Sallustii imi- 
tatorem]: eoque amidtiae conciliandae 
mirus artifex: cum et humanitatem vultu 
praeferret et oratio|ne: iram, odium, 
vindictae cupiditatem, occulta in animo 
haberet, quae in tempore, majore hostium 
detrimento, ex inopinato expomeret: 
suorum consiliorum adeo celator, ut 
saepius eventu rerum in ipsius oratione, 
aut alio quovis indicio proderentur: acta, 
promissa, fidem, jusjurandum ad suam 
omnia utilitatem referre. Is adeo Regi se 
insinuarat, adolescentisque animum adhuc 
simplicem ita sibi devinxerat, ut prope 
unus secretiorum consiliorum esset 
conscius." id., Commentarius de rebus 
aptid Dium gestis anno 1546, in: op. cit. 
[pars n], p. 17 sq. 

''^^ utilis praeterea ad res cognoscendas 
est liber q. i. Clarorum Hispanorum 
opuscula selecta et rariora turn latina, 
turn hispana, magna ex parte nunc pri- 
mum in lucem edita, collecta et illustra- 
ta a Francisco Cerdano et Rico [Francisco 
Cerday Rico 1730 - 1792] ..., vol. I [quod 
est et unicum] Matriti 1781. illic 
quorundam oratorum atque poetarum 
saec. XVI opera invenies. memini me, ami 
primum hoc volumen evolverem, tota 
nocte carmini quod inscribitur De raptu 
martyris Guardiens is inhzesisse. Est opus 
vere horrificum admiratione simul et 



148 



indignatione dignum. auctor est Hie- 
ronymus Ramirus. salve Hispaniae flos 
pulcher, fetalis! sic ille puerum in crucem 
actum describit: 
"Ecce cruci scapulas infans plantasque manusque 
Admovet, haud totum dimensus corpore lignum. 
Haereat ut pendens clavis transfigitur imis, 
Horrisonosque cadens exercet malleus ictus, 
Perque trabis latae nodos transmittit acuti I 
Duritiam ferri. Chordis puer ipse canoris 
Tensior erigitur, nee crux, cui fixus inhaeret, 
Infoditur tellure, suo se pondere firmat 
Speluncae dorso incumbens. <•■•> 
Exhausto prope iam pueri de corpore sanguis 
Ruxerat, et raris manabant vulnera guttis, 
Venarum quum sector atrox (seu pectoris aestu 
Nubilus, obfususque oculos caligine noctis, 
Sive volente Deo, dextram qui duxit iniquam, 
Ut faceret vulnus, Christo quod cuspide miles 
Fecerat eliciens puro cum sanguine lympham) 
Percussit dextrum ferro latus, intima quaerens 
Corda manu, et digitis vellens spiramina vitae. 



liam, Hispaniam, Galliam, Germaniam 
in: Khetorum Collegii Porcensis Inclytae 
Academiae Lovaniensis Orationum Partis 
Sectmdae, Sive Dissertationum 
Politicarum Stylo Oratorio ex- 
plicatarum a Nicolao Vernu- 
laeo <•••> decades duae, Colo- 
niae 1704, p. 89. cfr. praeterea 
orationem De causis corruptae 
aptid Hispanos eloqtientiaein: 
Joachimi Traggia Orationes 
latinae, Caesar-Augustae 1783, 
p. 50 - 72. de Hispanorum 
saec. XVni condicione: "<•■■> 
adde, si quis in Hispania vivat, 
qui Praeceptoribus eruditis 
destituti sumus, qui Dictio- 
narium satis exactum non 
habemus: de quo jam suo tem- 
pore conquerebatur summus 
Vir Joannes Ltidovicus Vives 
(De tradendis disciplinis lib. 



Ttmi puer: Hac quid quaeris, ait, saevissime tortor? 5) qui stili castigatoribus ege- 



Si cordis latebras nostri rimaris, aberras 
Ad laevum te verte latus, nee plura loquutus. 
Ille opus inceptat rurstis, cidtroque mamillam 
Percutit oppositam, magnique foraminis instar 
Rimam aperit, diram qua condat in ilia dextram 
Molle iecur, fibrasque occultaque viscera tactu I 
Laedit, in optati donee penetralia cordis 
Incidit <•••>" 
Hieronymi Ramiri De raptu innocentis 
martyris Gttardiensis libri VII, [pr. ed. 
Madriti 1592] op. cit., p. 46 - 48. leges 
et cetera non minus atrocia. 

^^^ cfr.: "Fateor equidem deesse hoc 
tempore in Hispania spiritum ilium eru- 
ditionis, qui omnem scientiarum partem 
debet implere, deesse robustam illam La- 
tinae eloquentiae ventistatem, sine qua 
vix ultra balbutiem squalens sapientia 
aliquid potest." De peregrinatione in Ita- 



mus; mirum non est; si in 

vocabulum aliquod parum La- 

tinum, aut in phrasim inso- 

lentem impingamus." Gregorii 

Majansii ... Episttdarum libri 

sex, Valentiae Edetanorum 

1732, p. XDC; et ib.: "<-> 

nihil in Hispania minus quam 

literae curantur. Paucissimi sunt qui 

colunt eas: ceteri barbariem." p. 307 (ex 

epistula ad lo. Burch. Menckenium a. 

1730 data); idem Maiansius praeclare de 

causis corruptionis apud Hispanos linguae 

latinae egit in: Origenes de la lengiut 

Espanola, compuestos por varios autores, 

Madrid 1737, 2 voll. (vide vol. 1) et in 

vita Emmanuelis Martini: "in patria con- 

temni neglegique elegantiores literas" (in: 

Jacobus Bruckerus, Pinacotheca scrip- 



149 



remisit, cum praeter loannem Ludovicum Cerdam''^' virum indus- 

trium, in adnotationibus ad Vergilium etiam eruditum''"', paucissimos 

praestaret, qui cum magnis illis viris in eloquentiae atque doctrinae 

certamen descendere possent. etenim consulto omisi Melchiorem 

Cerdam''", qui rhetoricae quaedam praecepta consarcinavit, quorum 

maxima laus est si silentio transmittuntur; scripsit praeterea Con- 

solationem ad Hispanos propter classem in Angliam profectam su- 

bita tempestate submersam, quam in editione anno 1621 (s. 1.) recusa 

legi. in hoc opere laudo quidem sanam hominis mentem quod prae- 

ceptis suis rhetoricis non obtemperavit, itaque saltern nihil absurde 

dicit; ceterum orationis tenor abiectus rerum magnitudini non 
respondet''" 



torum nostra aetate illustrium .... Au- 
gustae Vindelicorum 1741, vol. 1 (decas 
1), f. 10^). curiosum et illud Vavassoris: 
"De Hispanis Hispano multo credo magis, 
ipud quern scriptum memini legere me 
non pridem, nihil esse quidquam tarn His- 
pano homini, quam Latinum sermonem, 
contrarium, quo fit, inquit, ut si quern 
in librum inciderint misere ac foede con- 
scripttun Latine, sibi pro suo non temere 
vendicent [sic]: si purum et emendatum 
nacti sunt, illico non modo conjiciant, 
sed etiam certo sciant, hominis longinqui, 
et alienigenae, non Hispani esse." Oratio 
tenia. Pro vetere genere dicendi, contra 
novum. Fixae Andegavorum. XTV. Cal. 
Novemb. 1636. in: Francisci Vavassoris 
S.J., Opera omnia, Amstelodami 1709, 
p. 204. 

''^^ Juan Luis de la Cerda ca. 1560 - 
1643. 

^^^ cfr. gravissimum Gesneri indicium: 
"In <•••> amplo et copioso commentandi 
et explicandi bonos libros genere prin- 
cipatum fert, si quid iudicare possum, lo. 



Lud. de la Cerda, cuius in Virgilium com- 
mentariis quid absolutius fieri possit, non 
video." lo. Matthiae Gesneri Opuscula mi- 
nora, Vratislaviae 1745, vol. H, t. 7, p. 292. 

'"^ V. supra p. 71. 

"^'^ dr. "O fortunata mors, quae naturae 
deblta pro religione potissimum est 
reddita, in praelio ipse Mars, ex acie 
fortissimum quemque pignorare solet. 
Quid igitur miramini, si in medio mari, 
mors tot viros fortissimos, nondum ad 
arma congressos praeoccupaverit? quam- 
quam, quid est, quod dico, nondum in 
praelio versantes, nostros fiiisse prae- 
occupatos morte non ignoramus. Jam ab 
illo temporis puncto, cum se dederunt in 
hostium conspectum et nostra classis 
adversariam expectabat, et illam nostri 
alacres insequebantur, appetebant prae- 
lium, non deposcebant solum nisi con- 
tinuisset illos Imperator, et ad suum 
tempus congressum reservasset. Est glo- 
ria I quidem hujusmodi, quae omnem 
luctum debet abstergere, quid si utilitates 
animorum perceptas consideremus: de- 



150 



Gregorius Maiansius''" scriptor saeculo XVIII Celebris - et quidem 
non tarn apud Hispanos (quorum paucissimi magna viri de litteris 
merita iusto pretio aestimare potuerunt) quam exteros - latinitatis 
auctor habebatur. is quidem inter Hispanos sui temporis Latinus 
etiam videri potest, inter Latinos vero Hispanus mihi videtur; et sibi 



sinamus lugere vitam ablatam, quod 
antiquorum erat, quod miserorum homi- 
num est, quod improborum proprium, 
qui mortui ad inferorum sedes poenas fla- 
gitiorum suorum luent: nostri vero, qui 
in expeditione vim tempestatis subierunt, 
cum a tempestate ad tranquillitatem, a 
fluctibus ad quietem, a laboribus ad prae- 
mia, ab hoc saeculo ad coelorum im- 
mortalem gloriam vocati fiierint, quid est, 
quod nobis angorem aliquem aut luctum 
afFerant? qui tarn sancte comparati, qui 
maculis omnibus peccatorum elutis in dif- 
flcilem banc navigationem se dederunt, 
et ad mortem pro religione subeundam 
alacres natitabant piorum sedem et locum 
non consecuti fuisse consequuntur." p. 
14 sq. 

^'' Gregorio Mayans y Siscar 1699 - 
1781 . de se ipse fatetur: "Ad stilum quod 
attinet, loquendi proprietatem, et perspi- 
cuitatem semper adamavi. Si alicubi non 
stun assequu|tus, commonefieri gaudebo, 
ne iterum ad eundem lapidem ofFendam. 
Scio me scripsisse in extranea lingua, 
quamque ego didici, nullo praeclaro ma- 
gistro. E ludo literario prodii sicuti in 
Hispania solent ii, quibus ingenium me- 
diocre, studiumque alacre. NtiUum deinde 
Directorem habui. Ea via incessi qua me 
genius duxit. Scriptores quos omnium 
consensu sciebam optimos esse, assidue 
tractavi. Stilum, quantum potui, exercui, 
scribens literas ad eruditissimos viros. 



praesertim ad Emmanuelem Martinum 
Decanum Alonensem, nostrae aetatis oma- 
mentum. Et licet quo tempore primas ad 
eum dedi literas, ipse pro sua egregia hu- 
manitate, nimiaque de me, deque meo 
stilo testimonium dederit ["La Carta La- 
tina del Sefior Don Gregorio Mayans, me 
ha llenado de gozo, i admiracion <• •> 
Tengo conocimiento de todas las mayores 
plumas de Espaiia, i puedo jurar, que 
ninguna esta mas bien templada, i que 
no he visto pisar con mas tiento, i de- 
licadeza la angosta, i espinosa senda de la 
Lengua Latina, libre de los abrojos, i 
cambrones de que esta llena." Hoc capi- 
tulum descriptum fuit ex Emmanuelis 
Martini Epistola dataAlonae, Anno 1720. 
decimo septimo Kal. Januarias. - adn. 
Majansii], ut inter Latinae linguae cultores 
non infimum in Hispania locum obtinere 
viderer: tamen ingratissimus essem, nisi 
publice faterer, testarerque, me multum 
debuisse hujus excellentis viri monitis 
gravissimis, praeceptisque praeclarissimis 
Gregorii Majansii ... Epistidarum librisex, 
Valentiae Edetanonun 1732, p. XXI sq 
(opus q. i.: Gregorio Mayans y Siscar 
EpistoUtrio, Valencia 1991 non vidi) 
litterarum curiosis legendtis est libellus, 
q. i.: Georgius Raminasius patricius 
Atheniensis [q. e. Maiansius], Chocolata 
sive in laudem potionis indicae quam 
appelant chocolate, elegia, 1733. 



151 



magis placet quam mihi. in epistulis non sine fructu legendus, in 
orationibus atque dissertationibus tumidus evasit. quare oratori, quern 
instituimus, Maiansium inutilem esse puto, sed eundem valde eis 
commendo qui in historia litterarum saec. XVIII contexenda 
versantur'''''. de ceteris Hispanis baud meliora sentio. cum Wolf- 
fenbutteli (Guelferbj^i) degerem, incidi in volumen satis rarum q. i. 
Clarorum Valentinorum ... Orationes selectae^^^ , quae tamen orationes 
Valentinorum laudi incrementum nullum afFerre videntur. memorabilis 
sane inibi extat Oratio pro crepitu ventris habita ad Patres Cre- 
pitantes ah Emmanuele Martino ecclesiae Alonensis Decano''''^. 
ceterum Martinus"^" iste auctor est minime spernendus et vel ipsi 



^^'' commercia litterarum fuerunt inter 
eum et Ruhnkenium (vide Vincent Peset, 
Gregori Mayans i la cultura de la 
Ulustracio, Barcelona - Valencia, 1975, 
p. 127 sq.), Volterium (Voltaire, ib. p. 
180 sqq.), loannem Burchardum 
Menckenium (ib. p. 54 sqq.), Gerardum 
Meerman (Geert Meerman 1722 - 1771. 
ib. p. 115 sqq.), Petrum Burmannum 
Secundum (ib. p. 139 - 141), al. 

^" Lausannae 1767. 

^^^ ib. p. 90 - 117. eadem oratio in- 
venitur in: Emmanuelis Martini, ecclesiae 
Alonensis Decani, Epistolarum libri 
duodecim ..., Amstelaedami 1738, t. 2, 
p. 257 - 271, cfr. (propius initio orationis): 
"Aliis in urbe pestibtis grassari impune 
licet; Optimo clvi, atque optime quidem 
de singulis merito, patria perfrui aura non 
licet . Siquidem eo insaniae atque vecordiae 
hominum devenit audacia, ut nisi vobis, 
P<atres> Crepitantes, aut cura aliqua 
Crepitus conservandi, aut libido fuisset; 
jam de ejus nomine vel incolumitate 



actum videretur. Rem sane omnium dif- 
ficillimam agnosco, ea quae communi ho- 
minum arbitratu atque sententia invete- 
rata sunt, vel fiinditus evellere, vel alio, 
quam infixa mentibus opinio permittit, 
detorquere. Sed cum saepe vel ignorantia, 
vel caeco eorum qui suggerunt livore, sen- 
tentiae hue illuc faile distrahantur; in- 
gentem animo fiduciam baud temere con- 
cepi, a me, si receptam vulgo de Crepitu 
opinionem diluerim ac debellarim, revo- 
catum iri ac restitutum. Quod haud equi- 
dem ambigo mihi ex animi sententia 
eventurum, si ejus ortum, educationem, 
liberalium disciplinarum peritiam, animi 
dotes, virtutis splendorem, dignitatem, 
auctoritatem, reique qua publicae, qua 
privatae utilitatem demonstraro. Nee non 
male feriatorum capitum calumnias, et 
convitia in eum [sc. Crepitum Ventris] 
jacta veritate duce ac fortuna comite 
dissipavero." p. 257. 
4" Manuel Marti 1663 - 1737. 



152 



Maiansio praeferendus, utpote minus durus. genus sermonis floridum 
et eruditum coluit'*'^. sed omnium fere Hispanorum vitium est 
sermonis durities et nescio quae tumida asperitas. 



'^^^ cfr. navigationis aiiusdam descrip- 
tionem: "Unum erat nobis vectoribus per- 
quam molestum, mensa. Quae sordida 
profecto atque iUiberalis. Ut mihi viderer 
inter Scythas potius, quam inter Anglos 
versari. Ergo tetro I ciborum aspectu et 
illuvie ad id inediae redigebar, ut buc- 
cellatum tanttun vino intinctum refidendis 
viribus adhiberem, vel Indicam potionem. 
Donee ineptissimo illo coquo Anglo in 
malam crucem amandato, rei pationariae 
[patinariae] Ligurem quendam praefe- 
cimus, qui in famulatu erat Marcipnis 
nostri. Cuius tanta erat artis popinariae 
peritia, ut navarchus ipse vel unctas patinas 
avidissime liguriret. <■ ■> Contemplabar 
equidem interea Urbem [Massiliam dicit] 
iilam Phocensibus conditoribus claram, 
qui patria relicta, ut ne servirent, immensis 
erroribus acti, in eas rupes se receperunt, 
eamque condidere coloniam, quae per 
multa saecula maris huius interni tantum 
non tenuit imperium. Obversabantur ani- 
mo cum Milonis exsilium, tum manes 
Lucii Caesaris Augusti fllii. < ■> Ea die 
feralis bubo in navis acrostiUo, sive summa 
puppi, consedit; cumque illi nauta quidam 
manus iniecisset, se capi passus est. Op- 
pallui ad conspectum avis tristissimae, 
auspiciimique aversatus, propriis manibus 
illam confodi, adiecta ilia exsecrandi for- 
mula: TUG CAPm. Neque enim nescis quam 
semper fiierit ex disciplina augurali haec 
avis, vere inebra, inter inauspicata et 
obscoena. XVI. Kal. lunias in mari Li- 
gustico diem contrivimus, iner|tissima 
tranquillitate detenti, velisque fluitantibus. 



Postera dies atra, et moerore plena. 
Incubuit enim vehementius Aquilo, quo 
acrius urgente, et in immensum tumente 
mari; foedissima tempestate correpti 
fuimus. Plena omnia tumultu et exsangui 
pavore. Velum decumanum medium 
discissum, utrimque linteis volitantibus. 
Circa solis autem occasum cum ventus 
posuisset, periculo quidem exempt! 
sumus. Restabat tamen molestissima cer- 
taminis pars iactatio nempe a tumore 
fluctuum et inertia maris: quae nos per- 
petem illam noctem, et sequentem diem 
saevissime exercuit; ut nee stare, nee iacere 
daretur, prae maris iactatione. O bubo- 
nem, bubonem! Novi ego certe diritatem 
tuam, et malam scaevam. Sed litavi 
Tempestatibus tuo sanguine, quod unum 
erat in angore solatium, Ea nocte ante 
portum Genuensem stetimus, quem se- 
quent! die ingressi sumus, saevissimo Euro 
impellente." litterae ad Philippum Buli- 
phonem Genuae Xin Kal. lun. a. 1717 
datae in: Fee. Jorge Perez Dur5, 
Epistolario Manuel Marti, dean di 
Alicante, y Felipe Bolifon, Alicante 1979, 
p. 177 - 179. 

de vita Martini quaedam memoratu 
digna: "Ita quidem ipsa studiorum initia 
Martinus habuit felidssima, progressibus 
autem gavisus est non minus prosperrimis 
et mature ad perfectionem quandam 
emergentibus. Vidit juvenis acri iudicio 
praeditus, humaniores literas aeque 
poscere baud vulgarem Graecae linguae 
quam Lati|nae notitiam: eam itaque 
addiscendam sibi esse statuit, sed in ipso 



153 



haud secus solis splendore tenebrae eluuntur, quam loachimi 
Traggiae'"'^ meritis Hispano nomini dignitas redit. non patiar diutius 



qiiidem conatu haud pamm deterritus est, 
cum praeceptorem, quae Hispaniae est 
infelicitas, non inveniret, qui ejus prae- 
cepta ipsi traderet. Adjuvit tamen juvenem 
tanta alacritate ad pulchra quaeque cur- 
rentem ingenii felicitas, quae remedium 
ei suppeditavit prorsus singulare. Nempe 
cum forte fortuna in ejus manus incidisset 
Hesiodus Latina versione instructus, Grae- 
cae linguae addiscendae desiderio inflam- 
matus, propria, quae in utraque lingua 
iisdem pene Uteris eodemque sono exprimi 
solent nomina inter se conferre coepit, 
sicque attenta consideratione, dum singu- 
larum literarum potestatem proprie- 
tatemque expendit, alphabetum sibi 
construxit, et Graece legere didicit, nulla 
verae pronuntiationis habita ratione. Ita 
verum tantum abest, ut sitis animi opti- 
marum disciplinarum desiderio ardens ex- 
tingueretur, ut potius novas vires caperet." 
compendium Vitae Emmanuelis Martini, 
in: Jacobus Bruckerus, Pinacotheca scrip- 
torwn nostra aetate illnstrium ..., Au- 
gtistae Vindelicorum 1741, vol. 1 (decas 
1), f. 9''"'' (et in ipsa Vita: "Animadvertit 
Martinus linguam Graecam omnis sa- 
pientiae thesaurum esse, et absque ilia in 
studiis multum progredi velle, perinde 
esse, ac navigationem felicem velle con- 
ficere sine velis remisque. Verum ejus lin- 
guae cognitionem appetenti Magister 
deerat, qui doceret illam. Sed cum op- 
portune Hesiodus quidam Graeco-Latinus 
illi obrigisset ex supellectili libraria affinis 
cujusdam, qui tum decesserat; hunc qua- 
si e coelo missum arripuit, et incitatus 
studio Graecae linguae discendae, nomi- 



na propria, in quibtis in utraque lingua 
vix uUa est literarum mutatio, conferre 
coepit, et facta quadam analysi, collegit 
notavitque singularum literarum figuram 
proprietatemque; et Alphabeto sibi con- 
fecto, didicit Graece legere nulla verae 
pronuntiationis habita ratione." Emma- 
nuelis Martini ecclesiae Alonensis deca- 
ni Vita, scriptore Gregorio Majansio ..., 
Amstelodami 1738, p. 5. liber q. i. E. 
Aiartini, Ecclesiae Alonensis Decani, Vita, 
scriptore Gr. Maiansio Valentino, ed. F, 
Gil, Valencia 1977, non erat ad manum). 
et: "Ita successus studiorum exoptatissimos 
largiente divina providentia, occasio illi 
enata est faventior ea indies augendi. 
Quam subministravit Tiberis alluvio, quae 
anno (DlXLXXXVm, [i. e. 1688] agros 
vicosque Romanes inundaverat. Eam cum 
eleganti carmine imitans Statium Pa- 
pinium, descripsisset, et hanc sylvam de 
Tiberis alluvione Romae eo anno edi- 
disset, poema dono datum Josepho Saenzio 
Aguirrio cardinali prebytero [sic], viro 
longe doctissimo, magnoque literarum 
statori, recens in urbem advenae. Nostrum 
ei valde commendavit." de eodem Martino 
ib. f 11"^: "Praedpue autem ex aureae 
aetatis scriptoribus Latinis eam sibi dicendi 
vim et majestatem comparavit, ut stilum 
sibi conficeret acutum, disertum, expe- 
ditum, fortem, incitatum, gravem, vehe- 
mentem et gratissimae elegantiae plenum, 
quo ejus epistolae lectoribus vehementer 
commendantur." ib. f W. nimiae sunt 
laudes istae. 
''^'Joaquin Traggia 1748 - post 1813. 



154 



turpi apud huius temporis eruditos situ magni viri nomen squalere. 
o ultimum Hispaniae decus! te dicente Hispani ad pristinam virtutem 
redire possunt si modo audiant te aliquando! te suadente, ego homo 
de ultima Scythia ad congrua litterarum studia incitatus, Ludovicum 
Vivem, Petrum loannem Nunnesium aliaque praeclara nomina admirari 
didici. laudibus quidem supra ornavi Paulinos et Facciolatos, sed 
quid, te, loachime, dicente, nunc pro causa eorum dicam? dicis 
enim: "Sed aliud est in mirabilibus rebus explicandis paulo altius 
assurgere, aliud in quolibet argumento coturnatum incedere. Non 
ita profecto TuUius, non Demosthenes facundissimi omnium 
temporum oratores, sublimem orationem assequendam putarunt, 
quorum in dissimili ratione par gloria satis indicat, nee ex verborum 
copia, nee ex parcitate grandem stilum fluere. Hie enim pressior, 
copiosior ille in eo sibi elaborandum censuerunt, ut communibus 
verbis, non vulgarem doctrinam, ac vim judicii ostenderent. Hinc 
miramur hos viros, et multos praeterea tantum nobis ex antiquitate 
placere, quum non omnes eamdem dicendi rationem, aut digerendi 
in ordinem verba tenuerint, sed suam quisque, suaeque naturae 
aptiorem; nunc vero quum minus difFerant latini recentiores Muretus, 
Manutius, Bembus, Paulinus, Facciolatus aliique innumeri, multo 
minorem capere nos ex illorum scriptis oblectationem. Non patiar 
cau|sam hie quemquam ad sermonis puritatem referre. Nam si vim 
latinae linguae callemus, latine loqui sine dubio possumus; at si vera 
ejus indoles cum imperio extincta est, atque ex animis deleta judicium 
de ilia institui rite non licet. Ergo pendet ex rebus majestas dicendi, 
curandumque est magis quid, quam quomodo dicatur. Id ut 
assequamur multa requiruntur animi praesidia, quae jam nunc vobis 
patefaciam. Primum natura ad magna quaeque divinitus adjuncta, 
qua pauci homines carent," - utinam hoc verum esset! - "vellent 
modo illam sequi. Sed nescio qua fatali alios imitandi rabie ingenia 
corrumpimus, ac serviH subsequendi duces consuetudine animos 
dejicimus. Legantur optimi scriptores, mandentur memoriae, ita tamen 



155 



ut liberos nos meminerimus."'''"' taceo et admiror mentem tarn altam. 

M. - numquid illo vitio, quo Paulinus et Facciolatus tenentur, alii 
quam plurimi carent? quos quidem tu laudare soles, et nonne una 
multorum facies, praesertim eorum qui serviliter se ad Ciceronis 
dicendi normam accommodant? 

S. - hoc quidem recte. profecto singulis aetatibus paucissimi 
extiterunt qui non tarn dicendi copia ac facultate quam peculiari, ut 
ita dicam, orationis facie atque nativo quodam et nemini imitabili 
habitu excellerent. hie Paulinus cum ceteris quos supra extuli Italis 
cessat. ea laude insignis Erasmus fuit, et Petrarca in Italis; quem 
scriptores quidem latini inde a saec. XVI spernebant, magni vero viri 
Albertus Hallerus''''^ atque Arturus Schopenhauer longe aliter sensere. 
ceterum cum sint omnes fere Itali natura loquaces, Petrarcam tamen 
tanti facio, ut unus mihi vitia eorum redimere possit. 

M. - quid audio? quam multos tibi Italorum opponere possim, ut 
Angelus Politianus ... 

S. - magni quidem iudicii homo fuit et in Miscellaneis admirandi 
acuminis; idem oratiunculas sane bellas scripsit et pueris erudiendis 
aptas. et versus eius rotundi sunt, quos quidem permultos fecit, sed 
in oratione numquam incalescit, nihil signatius dicit, et habet, ut 
omnes fere Itali, vagum nescio quid. 



'^^^ De still magniftcentia. Oratio VHI: demicus ostendens quantum antiqui 

Joachimi Traggia Orationes latinae, eruditione et industria antecellant 

Caesar-Augustae 1783, p. 123 sq. wo(a5erwo.y, Bernae 1734 (=LudwigHirzel, 

^^^ cfr. Halleri iudicium de Petrarca: ed. Albrecht von Hallers Gedichte, 

"J'ai ses ouvrages ecrits en latin, que Frauenfeld 1882, p. 381 - 390), quam 

personne ne lit plus a cause que sa latinite magni facio; quod mirum non est, nam 

n'est pas belle, et on a tort." in: Jacques teste Bruckero dissertationes non sicut 

Casanova de Seingalt, Histoire de ma vie, ceteri "effundere, sed cum cura elabora- 

Paris 1993, vol. 2, p. 387. Albrecht von re" solebat (Jacobus Bruckerus, Pina- 

Haller 1708 - 1777, vir magni ingenii, cotheca scriptorum nostra aetate illus- 

medicus, botanicus, poeta, orator, is trium .... Augustae Vindelicorum 1745, 

dissertationem scripsit q. i. Sermo aca- vol. 1 (decas 4), f. 27^). 



156 



M. - ut senex delirat! 

S. - quid dicis? 

M. - nihil sane, perge porro. 

S. - in iis qui peculiari orationis forma praecipuos habeam, dicendus 
mihi est Hieronymus Cardanus, igneus et virilis sed idem acerbus et 
paene insubidus, pressus ille quidem, sed ut fuit homo difFicilis, ita 
oratio eius laeta ilia concinnitate caret, atque simile quid de Cornelio 
Agrippa ab Nettesheym et losepho Scaligero sentiendum, quos quidem 
amo plurimum sunt tamen oratione turbidi, licet diverso genere. sed 
nolo sermonem istum meum extendere, cum probe sciam baud pronis 
auribus talia accipi. 

M. - nihil adhuc de Anglorum eloquentia egisti. 

S. - difficile mihi negotium iniungis. ceterum aut ego ineptus aut 
mira Anglorum penuria narranda. adnotasse enim mihi videor eorum 
in vernaculis litteris cordatissimum quemque dum latine scribere 
conatur, scurrile'''*^ atque abstrusum afFectare. quin etiam eruditissi- 
mis quoque viris subtilissimae eorum doctrinae ad bene scribendum 
non magno opere profuerunt, et non absurde dicitur Anglos 
mentem ita acuere, ut saepe perdant'*'". omnino omnes fere acu- 
tarum, ut verbis Alberti Halleri utar, nugarum fuerunt Angli 
captatores'*''''. accedit quod Angli malorum saepe auctorum (Barclaium, 



'^^'^ cfr. Petrus Theodorus Le Cerf, De literarum, aequivocatione duorum unius 

Angliae regni genio, dotibus ac moribtis, vocis valorum, omnibusque acutis nugis 

Wittenbergae 1682, f. 8"^. quas ea aetas mirata et nostra detestatur. 

''"'^ cfr. Ludovid Holbergii C}oi«cM/orMw Vix certe in universe volumine unum 

latinorum pars altera, Lipsiae 1737, p. epigramma legitime acumine se com- 

108. mendat. Impar ergo et indignus socio 

'''''' cfr. "De Owenio [John Owen ca. Martiali." Mss. Haller 33, 147^ (Bur- 

1560 - 1622], Anglo Jacobi I. coaevo, gerbibliothek Bern), in: Karl S. Guthke, 

pauca. Mirum quod non primus in Haller und die Literatur,G6tMngtn\962, 

amicitia regis grammatici fiierit, adeo ei p. 164 = Hallers Liter aturkritik. Hrsg. 

adfinis fuit Pedantismo, captatione Karl S. Guthke, Tiibingen 1970, p. 33. 



157 



Dan. Heinsium, Hugonem Grotium'''" dico) imitatione sinceram 
orationis gratiam atque splendorem longe fugere ultroque fugarunt. 
aliter res se initio saeculi XVI habuerunt. enimvero Thomae Mori 
ingenium come valde mihi arridet et epistulae eius Erasmianis non 
cedunt, neque tamen ideo minoris pretii aestimandae sunt epistulae 
Rogeri Aschami. sed haec, ut ab instituto nostro aliena, omittamus. 
Miltonii'''"^ saltern epistulae familiares proxime ad Thomae Mori 
comitatem accedunt'''''' eoque nomine laudandae atque lectitandae. 
quas autem litteras provectiore aetate scripsit sublimes etiam sunt, 
ab earum lectione semper commotior surrexi atque - nisi me dulcis 
error ludit - melior''''^. Miltonius non semper eadem felicitate in 



'*''' hosce enim imitabantur, vide: 
Mordechai Feingold, The Humanities, in: 
The History of the University of Oxford. 
vol. 4: Seventeenth-Century Oxford. Ed. 
by Nicholas Tyacke, Oxford 1997, p. 249 
sq. in bonis auctoribus, inter recentiores 
solus Famianus Strada (Prolusiones 
academical legebatur. vide Feingold, ib. 

4^6 John Milton 1608 - 1674. in forma 
notninis Miltonii vel Mltoni variant testes 
(dr. e. g. Joannis Miltonii Angli Episto- 
larum familiarium etc. Londini 1674 sed: 
loannis Miltoni Angli Pro Populo Angli- 
cano Defensio, Contra Claudii Anonymi, 
alias Salmasii, Defensionem Regiam, 
Londini, 1652). 

''^'' cfr. e. g. initio epistulae ad Carolum 
Diodatum (Sept. 2. 1637): "Jam istuc 
demum plane video te agere, ut obstinato 
silentio nos aliquando pervincas; quod si 
ita est, euge habe tibi istam gloriolam, 
en scribimus priores: [et deinde minus 
mihi placet et est duriusculus:] quanqtiam 
certe si imquam haec res in contentionem 
veniret, cur neuter alteri outco 5i6c xpovot) 
scripserit, cave putes quin sim ego multis 



partibus excusator futurus: 5fiA,ov oxi cbq 
ppaSijc; Kai oKvrpdq xvq cov cpucev Ttpoq 
x6 Ypdtpevv, ut probe nosti, cum tu contra 
sive natura, sive consuetudine, ad huius- 
modi Literarias TipocqjCovriOEK; baud aegre 
perduci soleas." The Works of John Milton, 
New York 1936, vol. 12, p. 18. 

'^'^^ cfr. e. g.: "De Sallustio quod scribis, 
dicam libere, quoniam ita vis plane ut 
dicam quod sentio, Sallustium cuivis La- 
tino Historico me quidem anteferre; quae 
etiam constans fere Antiquorum sententia 
fliit. Habet suas laudes tuus Tacitus; sed 
eas meo quidem judicio maximas, quod 
Sallustium nervis omnibus sit imitatus. 
<■■■> Ego vero sic existimo; qui gestas 
res dignas digne scripserit, eum animo 
non minus magno rerumque usu 
praeditum scribere oportere, quam is qui 
eas gesserit: ut vel maximas pari animo 
comprehendere atque metiri possit, et 
compehensas ser|mone puro atque casto 
distincte graviterque narrare: nam ut or- 
nate, non admodum laboro; Historicum 
enim, non Oratorem require." (epist. 
Henrico de Brass Id. Quint. 1657) ib. p. 



158 



prosa oratione usus est. scripsit Prolttsiones quasdzm, ut ipse afRrmat, 
puer; et credo, si vero in universum iudicare liceat (quod quidem 
non licet), non magnopere Angli de prosa latina oratione mereri 
mihi videntur. quid Oxonium dicam? quid Bodleianae bibliothecae 
thesauris indormientes scholasticos, bonarum litterarum atque poli- 
tioris humanitatis expertes, aliorum commodis invidentes arguam?'*''^ 
non absurde Morhofius ambitionem Anglorum taxaf^'o atque omnino 
de gente desperare iubet: "In Anglis ne unus quidem succurrit, qui 
purae Latinae dictionis genium expresserit. Infelices enim semper 
Angli fuere in eloquentia et natura sua feruntur in praecipitia, abditas 



93 sqq. vel haec de caecitate sua: 
"Decennium, opinor, plus minus est, ex 
quo debilitari atque hebescere visum sensi, 
eodemque tempore lienem, visceraque 
omnia gravari, flatibusque vexari: mane 
quidem, siquid pro more legere coe- 
pissem, oculi statim penitus dolere, lec- 
tionemque refugere, post mediocrem 
deinde corporis exercitationem recreari; 
<•• I ■■> Sed neque illud omiserim, dum 
adhuc visus aliquantum supererat, ut 
primum in lecto decubuissem, meque in 
alterutrum latus reclinassem, consuevisse 
copiosum lumen clausis oculis emicare; 
deinde, imminuto indies visu, colores 
perinde obscuriores cum impetu et fra- 
gore quodam intimo exilere; nunc autem, 
quasi extincto lucido, merus nigror <••■>" 
(epist. ad Leonardum Philaram Athe- 
niensem. Sept. 28. 1654) ib. p. 66 sqq. 
haec qualia sunt?! 

^^'^ notum est illud de Gronovio, qui, 
ut homo peregrinus ("prorsus hie pere- 
grini sunt, ut vocantur a vulgo, French 
dogs, id est gallici canes." loc. cit. infra), 
cum codices Bodleianae bibliothecae 



inspicere vellet, re infecta abire cogeretur; 
minus fortasse notum quid de moribus 
Oxoniensium senserit (ex epistvila Johannis 
Frederici Gronovii ad Claudium Salma- 
sium, data Oxonii (6.7.1639): "Mirum 
genus: ipsi thesaurorum suorum pretium 
ignorant, nee unquam quicquam, praeter 
scholasticas tricas, aut loquuntur aut 
somniant. Interim iis qui cupiunt uti, eas 
objiciunt moras ut melius sit non deside- 
rasse quam indignitates habere. <■• | ••> 
Abivi ut iniquae sortis asellus et Scotistas, 
Thomistas praedicavi beatos qui quae 
nesciunt non dolent aut indignantur. O 
Gallia quando videbo te? Quando 
homines?" in: Paul Dibon et Fran^oise 
^zqntX, Johannes Fredericm Gronovius. 
Pelerin de la republique des lettres. 
Recherches sur k voyage savant au XVII 
Steele (Hautes etudes medievales et 
modernes, vol. 53), Geneve 1984, p. 61 
sq. 

''"' DanieUs Georgii Morhofii Polyhistor 
litterarim philosophictts et practicus, 
Lubecae 1747, t. 2, libr. 2, cap. 1, § 13, 
p. 136. 



159 



et argutas sententias, quae aures quidem titillant, animos non implent."''" 
M- hoc ne dixeris. iidem Angli liberiora iudicia apud Hadrianum 
Baillet''" experiuntur, cuius acumen magni facere soles. 

S. - quid postea? dixi lam hoc meum iudicium non in universum 
valere. cum declamatorum vitia carpo, nihil praestantibus in philo- 
sophia, theologia, medicina, iuris scientia Anglis detraho. vel unus 
Henricus Morus"*", Anglorum ille Baelius (Pierre Bayle), me cum An- 
glis in gratiam reducere potest. 

Georgius Herbert''^'', Academiae Cantabrigensis orator, oratiunculas 
quasdam satis petulantes atque argutulas confecif" in quibus iudicium 
sanum frustra quis requirat"*"^. losephus Addison""" anglico sermone 



^'1 Dan. Georg. Morhofii, De pur a 
dictione latina liber. lo. Laur. Moshemitis 
edidit et notas adiecit, Hanoverae 1725, 
p. 41 . dr. "Linguanim cognitionem summe 
excolentes Angli, nescio ad Latinae 
perfectionem quid impediat, quo minus 
accedant gradu altiori." Jo. Justus von 
Einem, Commentariolus historico-littera- 
rii4s defatis eruditionis apud potiores orbis 
gentes, Magdeburgi 1735, p. 33. 

'''•^ A. 'Q2i\ktt, Jugemens des Savans sur 
les principaux ouvrages des auteurs, 
Amsterdam 1725 (ed. anast. Hildesheim 
1971), t. 1, p. 94 - 96. 

4" Henry More 1614 - 1687. Opera 
omnia, Londinii 1674 - 1679 (ed. anast. 
Hildesheim 1966). 

4^4 George Herbert 1593 - 1632. 

'"' The Works of George Herbert. Ed. 
F. E. Hutchinson, Oxford 1945, p. 440 - 455. 

"•^"^ cfr. e. g. initio Orationis Qtia 
auspicatissimum Serenissimi Principis 
Caroli Reditum ex Hispanis celebravit 
Georgius Herbert Academiae Cantabri- 
gensis orator (1623): "Polycrates cum an- 
nulum sibi dilectum in mare dimisisset. 



eundemque retulisset captus piscis, foelici- 
ssimus mortaUum habitus est. Quanto foeli- 
ciores nos omnes. Corona Musica, qui opti- 
mum Prindpem spe nuptiarum mari nuper 
tradentes, et ipsum accepimus salviun et 
annulum, annulum Coniugalem, nunc de- 
nuo nostrum, atque ubivis terrarum pro 
iudicio prudentissimi Regis, et in rehus 
humanis divinisque exercitatissimi, de in- 
tegro dispondendimi. Rediit! rediit Carolus, 
et ctun eo vita nostra atque calor, longo 
animi deliquio fugitivus ac desertor. Quid 
iactas mihi aromata Orientis? Quid The- 
riacas peregrinas? asserunt Medici unam- 
quamque regionem sua sibi sufHcere, neque 
extemis indigere airxitiis atque antidotis: 
certe nostrate Principe nusquam prae- 
sentius Balsamum, nusquam benignius, 
solvens obstupefactos artus, atque exhi- 
larans, I timientibus iam venis, arteriis 
micantibus, spiritibusque tabellariis laettmi 
hunc nuntium ubique deferentibus, ut 
nullus sit angulus corporis, nulla venula, 
ubi non adsit Carolus." ib. p. 444 sq. reliqua 
vix saniora. 
'•"John Addison 1672-1719. 



160 



fuit sellers atque facundus, sed idem oratiunculam latinam iuvenis 
puerilem confecit quae inscribitur "Nova Philosophia Veteri prae- 
ferenda est"'^^^; paulo meliorem se oratorem praestitit in Dissertatione 
de insignioribus rotnanorum poetis^^^ sermone conscripta presso at- 
que dilucido'"'''. sed ad grammaticos redeamus. Thomas Farnabius""^' 
vivide sane sed interdum, ut ita dicam, phrenetice loquitur, ut in 
praefatione luvenalis'"'^ sic statim ab initio lectores verborum automatis 
obstupefacit: "Quae pudibunda et subtimida primum in publicum 
processit Nympha, candoris vestri (Lectores humanissimi) sole irra- 
diata, faventiae vestrae epithalamio animata, posito jam flammeo, 
meliore cum sui fiducia in vulgus rursus hac vice prodit < •■■> neque 
institutum hoc multoties repetitae editionis ruperunt malae aves, 
bubo rudens, grus etc." enarrationes tamen eius in poetas latinos 
non in utiles esse cognovi. disertus orator est Henricus Savilius'"'^ 



"*'* cfr. e. g. initio: "Quousque Veterum 
vestigiis serviliter insistemus, Academici, 
nee ultra patres sapere audebimus? 
Qjiousque Antiquitatis ineptias, ut senum 
deliria nonnuUi solent, religiose vene- 
rabimur? Pudeat sane, dum tarn prae- 
clarum aetatis hujusce specimen coram 
oculis praesens intuemur. ad Antiques 
encomia nostra transferre, et inter priora 
saecula quos celebremus sedulo investi- 
gare. Satis superque Veteri Philosophiae 
concessum est, quod Stagyritae laudibus 
Theatrum toties sonuit Scheldonianum 
[habuit enim Addisonius orationem hanc 
in Theatro Scheldoniano, a. 1693] <■■>. 
feliciori tandem ingenio succedit Cartesius, 
qui contra omnes omnium oppugnantium 
vires veritatem pertinaciter asseruit, et 
novum hoc introduxit philosophandi 
genus." The miscellaneous works o/Joseph 
Addison, ed. A. C. Guthkelch, London 
1914, vol. 2, p. 467, et sub fmem: "Hue 
usque, Academici, nee ultra progreditur 



Antiquorum Philosophia, ineptam ideo 
hanc Commentatorum turbam Biblio- 
thecis et catenis in aeternum damnemus 
alligandam, ubi vermium et tinearum fiant 
pabula, et ab omni Lectorum inspectu 
liberi placide exolescant." ib. p. 469. 

459 ib. p. 471 - 477. 

460 (-fj. iJ^^Jg indicium de Ovidio: 
"Ovidius (ut erat Aulici Ingenii Homo) 
terso quidem et polito Carmine res 
exhibuit amatorias, in caeteris tamen 
Operibus istiusmodi occurrit Sermo qua- 
li in Triviis uti solent: Hie enim Ingenio 
suo conflsus de operosiori [sic] Dictione 
elaboranda parum erat satis soUicitus: In 
Libro tamen MetamorphoseOOs [sic] varias 
optime depinxit Animalium Mutationes, 
dimi prior paulatim exuitur Forma et nova 
superinducitur." ib. p. 472. 

^61 Thomas Farnaby 1575? - 1647. 
'"'^ vide e. g. ed. D. lunii luvenalis et 
Auli Persii Satyrae, Amstelodami 1648. 
''63 Henry Savile 1549- 1622. 



161 



qui genus dicendi placidum et cum dignitate fluens coluit, est tamen 
ubi improbe dicax est'^''''. Henrici Dodwelli'"'' volumen amplissimum 
Praelectionutn academicarum, quae magnam partem in scriptoribus 



'^^^ cfr. e. g. de Elisabetha regina 
Anglorum: "Tuis consiliis Indiae, quanta 
terrae totius pars, quantula tuorum 
manus, quam incredibili celeritate victoriis 
peragratae! Tuis, tuis intellego (quid di- 
cam) consiliis, I tabulis, armisque com- 
pleta omnis haec Oceani ora, constrata 
cadaveribus littora: Tuis auspiciis Hispania 
Anglum non vidit nisi victorem, aut vic- 
toriae immortuum, Anglia Hispanum nisi 
captivum. Itaque stant tuorum objectu 
armorum, tuorum oppositu laterum quot 
sunt in Europa regna, principatus: ipsique 
adeo Pontiflci, nominis tui infensissimo 
hosti, una cum caeteris, absque tuis armis, 
vel serviendum fuit, vel pereundum. 
Bonitatem, clementiam, justitiam, equi- 
tatem, ista pervulgata, ac prope decantata, 
in tanta principe referre, regiarum et 
heroicarum virtutum, quae in Maj estate 
tua elucent, injuria fuerit. Ne id quidem 
attingam, quae mala, quam constant! 
animo perttileris, quae tamen et gratiorem 
praesentis foelicitatis sensum attulerunt 
tibi, tuisque civibus certissimam salutem, 
principem habere, quae semper cogitet, 
crebrisque sermonibus usurpet, quid aut 
noluerit sub alio principe, aut voluerit. 
Dla commemorabo, quae vulgo minus 
nota, non minus mirabilia ad laudem. Te 
cum tot Uteris legendis, tot dictandis, tot 
manu tua scribendis sufficias: cum 
consiliariorum tuorum, in minimis etiam 
rebus, sententias dijudices: cum priva- 



torum precibus, principum legationibus 
per te respondeas, de subditorum quoque 
privatis controversiis saepissime cognoscas: 
in ista tamen districtissima vita, non 
principum I (quorum aliae sunt nostris 
moribus artes) sed pene mortalium doctis- 
simam evasisse. Te magnam diei partem 
in gravissimorum autorum scriptis legen- 
dis, audiendisque ponere. Neminem nisi 
sua lingua tecum loqui: te cum nemine 
nisi ipsorum, aut omnium communibus 
Latina, Graecaque. Omitto plebeios philo- 
sophos, quos raro in manus sumis: quoties 
divinum Platonem animadvert! tuis 
interpretationibus diviniorem efFectum! 
quoties Aristotelis obscuritates, principis 
philosophorum, a principe foeminarum 
evolutas, atque explicatas? Dicerem libe- 
re, nemini unquam ad sacratissimam 
Majestatem tuam aditum patuisse semi- 
docto, qui non ex tuis sermonibus dis- 
cesserit doctissimus, nisi meae vehementer 
me poeniteret tarditatis, qui in tarn illu- 
stri schola tarn parum profecerim." Henrici 
Savilii Tou laaKotpiTot), Oratio, Coram Eli- 
zabetha Oxonii habita <••■> Oxoniae 
1658, p. 12- 14. 

465 Henry Dodwell 1641 - 1711, de eo 
vide: M. L. Qarke, Classical Studies, in: 
The History of the University of Oxford. 
vol. 5: The Eighteenth-Century Oxford. 
Ed. by L. S. Sutherland and L. G. Mitchell, 
Oxford 1986, p. 514 sq. 



162 



Historiae Augustae versantur, oratorias virtutes nuUas paene habef'^*'. 

iam vero Bentleius''^'' princeps grammaticorum audit, quid? Bentleio 

neminem nervosiorem fuisse, fateor. sed ilk primum se exprimit, ut 



466 j-f^ gx peroratione Praelectionis 
Inauguralis quae inscribitur "De Historiae 
Graecae Antiquitate" (descripsi servato 
litterarum ductu): "Me tamen terret, uti 
dbd, verecundia imbecillitatis meae con- 
scia, ne vestrae possim expectationi, ne 
illustrissimi Camdeni votis, pro dignitate 
respondere. Et viceversa reftcit e^idem me 
quae terruerat verecundia. Quid enim? 
Damnemne ego, quern vos idoneum cen- 
suistis? aut amovebo ab Officio, quern 
Vos admovistis officio? Non audeo, Aca- 
demici, non facio. Cedo hie nimirum, do 
manus, victum me agnosco. Hoc tamen, 
quasi jure quodam meo, sperare posse 
videor; fore scilicet, ut victoria clementer 
utamini; et quod mihi onus supra vires 
imposuistis, illud faciatis, quam fieri 
potest, vestro candore atque aequa- 
nimitate, levissimum." [Henry Dodwell,] 
Praelectiones academicae in schola 
historices Camdeniana, Oxonii 1692, p. 31. 

467 Richard Bentley 1662 - 1742. cfr. 
"Sed quid ego de me, tamquam olim de 
vobis quempiam heredem cathedrae 
relicturo? Ipsa mater Academia jubet et 
instituit, ut jam nunc in ista sede vos 
singulos collocem. Videtis, ut prima spe- 
cie adblandiatur? ut sessorem callide 
subdoleque invitet? moUicula pluma 
tumens, et opere textUi superbiens. Ea 
vero, si expertis creditis, quovis scamno 
durior est ac molestior, quovis stadio et 
curriculo exercitatior. Atque hoc vos sym- 
bolo mater admonet, ne nunc, quasi stu- 
diis omnibus curisque defimcti, cessatum 
aliquo vel sessitatum abeatis; sed ut quam 



primum in hac sella paulisper consederitis, 
ad labores novos experiendos alacriores 
surgatis: atque eo quidem omine, ut tan- 
dem aliquando vel banc ipsam, me dece- 
dente, cathedram occupetis; vel, quod lau- 
tius est et optabilius, decanalem aliquam 
aut episcopalem; vel, si ne hie quidem 
consistitis, archiepiscopalem denique, jam 
non cathedram sed thronum, ascendatis. 
Numquid aliud est quod restat, an jam 
valere vobis dictura Academia? Immo vero, 
quo nulla non gratia suos filios deme- 
reatur, etiam osculo vos per me excipit; 
non suavio quod voluptatis est, sed osculo 
quod religionis; osculo caritatis, osculo 
sancto, osculo in Domino Jesu: quale pris- 
co ecclesiae ritu, cum super Cenam Domi- 
nicam, tum die Paschatis festo, tum in 
ordinationibus sacris, pie olim et pudice 
dabatur ac reddebatur. Hoc vobis osculo 
bona mater impetratae veniae (idem facit, 
siquid olim in statuta sua juniores et rerum 
imperiti forte peccavistis. Hoc itidem oscu- 
lum benevolentiae suae pignus, hoc et 
cognationis tesseram vobiscum auferetis; 
ut, ubictimque terrarum gentiimive fiieri- 
tis, banc matrem vestram semper caram, 
semper honoratam habeatis; et ab ipsa 
vicissim, quandocumque in rem vestram 
flierit, consilium, auxilium jure vestro ef- 
flagitetis." Richardi Bentkii, cum septem 
in theologia doctores crearet, Oratiun- 
cula; Cantabrigiae in comitiis habita, 
Julii VI. MDCCXXV. in: Richard Bentley, 
The Works. Edited by Alexander Dyce, 
London 1838 [ed. anast. Hildesheim - New 
York 1971], vol. 3, p. 545. 



163 



quasi vocem viri audire videaris, secundo tantum loco latinam linguam 
curat ideoque minus latine scribit; atque is omnino linguam latinam 
non magni fecisse videtur, cum in controversiis litterariis, quantum 
ex re visum vel potius nullo discrimine habito, in anglicam linguam 
libentissime transiliat. 

Dawesius'"'^ acuti atque nobilis ingenii specimen dedit dum in 
praefatione Miscellaneorum ingenue fatetur se sibi quidem minime 
placere, atque dum suam Paradisi amissi graecam metaphrasim 
adnotationibus dilacerat, monstrat, si saepius a viris eruditis dissentiret 
eorumque errores coargueret, id non derogandi sed doctrinae 
provehendae studio fecisse. sed in hoc ipso tarn nobili tamque humano 
argumento nimius est; improba enim est et absurda haec lectoris 
allocutio: "At quo tuam hodie nescio quam, si diis placet, farraginem? 
Aliud scilicet dudum fecisti ut a te expectaremus. Miltonii Graeca 
metaphrasis coepit institui; cur Miscellanea tandem Critica exeunt? 
Profecto tibi non sat commode temporibus haec sunt divisa. At noli 
quaeso, o bone, plus nimio saevire. Olim quidem, absoluta Paradisi 
Amissi libri primi versione, eruditorum genti rem baud ingratam 
praestaturus mihi videbar, si illud operis incepti specimen publici 
iuris'^^' fecissem."''^° nolim tali modo lector tractari, neque placet 
mihi ista "o bone" allocutio. equidem cum haec lego, Farnabii malas 
aves atque ineptos bubones^''^ cogito. id quoque errorem Dawesii 
aggravat, quod linguam latinam annotationibus tantum criticis aptam 
esse putaf''^. atque eiusdem sententiae Bentleius atque alii innumeri 

^^^ Richard Dawes 1708 - 1766. ii vero mihi ignoscant velim, si otitim for- 

^^^ haec est locutio miniis latina. te meum pluris aestimem, quam quod 

^"^^ Ricardi Dawes Miscellanea critica, istiusmodi hominibus, praesertim cum Lati- 

Lipsiae 1800, p. I. we scribam, impendendum censeam. Immo 

''^^ V. supra p. 161. pergant festiva capita, ingenii quo destitu- 

'•'^ "Expectabant fortasse nonnuUi, ut imtur ope niti; pergant quas beata stolidi- 

Miscellaneonun Criticorum auctor ipsam tatis, malignitatis, atque invidiae, coniuratio 

Critices virtutem contra convitia a quibus- abunde suggerit ineptias apud imperitos 

dam hominibus iactari solita defensum earn, suique adeo similes deblaterare." ib. p. VI. 



164 



erant. sic lingua latina perire coepit. aliter, bono litterarum fato, 
Ruhnkenius et Wjrttenbachius sensere. sed de iis sermo inferius 
instituetur. 

meliora de Porsono''^' sentio, magno in rebus criticis viro, in 
prosa oratione''^'' apud eiusdem temporis Anglos vel maximo. scio 
aliter Anglis visum, illi enim Samuelis Parr''^' eloquentiam vehementer 



■^^5 Richard Person 1759 - 1808. 

''''' est simplex et candidus. cfr. ex 
exordio Pradectionis in Euripidem: "Cum 
huitis honoris sive officii ratio postulet, 
ut candidatus aliquid quod ad Graecum 
quendam scriptorem illustrandum 
pertineat, in his scholis publice praelegat, 
vos mihi hodie Euripidem, de quo verba 
facerem, dedistis. Uberrimam sane mate- 
riam, et omni vel optimorum ingeniorum 
studio ac contentione dignissimam! Sed 
quanto est dignior uberiorque materia, 
tan to impensius nobis verendum est, ne 
earn parum feliciter nee pro rei maiestate 
tractemus. Et cum soleam ipse, quo minus 
ingenio possum, eo maius diligentia sub- 
sidium mihi comparare, hoc mihi adiu- 
mentum angustiae temporis, quibus nunc 
necessario conclusus stmv, denegarunt. Sed 
quod prima fronte per mihi incommodum 
accidisse visum erat, attentius rem inspi- 
cienti minus iam minusque sollicitudinis 
mihi afFerebat. Quicunque enim Profes- 
sori huius muneris candidatus prodire au- 
det, is literarum simul humaniorum ali- 
quem gustum, aliquam scientiam atque 
experientiam sibi arrogare videtur. Si igitur 
plus spatii ad cogitandum sumsissem, 
magnam fortasse adversariam contra me 
para|tam haberem expectationem; quam 
vincere aut aequare omnino desperassem; 
quam denique optimus esset effugere 
triumphus. Nunc autem, cum extemporali 



pene oratione rruhi utendum sit, vos, Elec- 
tores dignissimi, quae est vestra aequitas, 
baud sane expectabitis, ut materiae tali 
vel rebus a me satisfiat. Nihil igitur pro- 
feram, quod vobis, ne quod aequalibus 
quidem meis, novum, doctum, recon- 
ditum, exquisitum videri debeat: sin 
autem oratio mea vobis non omnino displi- 
cuerit, si tironibus forte circumstantibus 
tantillum arriserit, id equidem serio sum 
triumphatunis. Redeat ergo ad propositum 
suum disputatio nostra. 

In Euripdem quisquis scripturus aut dic- 
turus est, materiae tanta abundat copia, 
labori faber ut desit, non fabro labor, etc." 
Ricardi Porsoni Adversaria, Lipsiae 1814 
(ed. anast. Hildesheim - New York 1982), 
p. 3 sq. 

Ex peroratione eiusdem orationis (usque 
ad flnem): "Sentio me longius evectum 
esse, flnemque orationi meae tandem po- 
nendum. Haec fere erant, auditores doctis- 
simi, quae de Euripide eiusque Hecuba 
dicenda habui. Quod in prooemio pro- 
misi, praestiti; nihil nempe me novi aut 
reconditi prolaturmn: vestrum unicuique 
longe plura et meliora memoria sua sub- 
ministrabit. Desinam igitur, venia vestra 
prius rogata, quos equidem vereor ne, 
quamdiu oratio mea duravit, tamdiu a 
studiis aut utilioribus aut iucundioribus 
detinuerim." ib. p. 28. 

"•^^ Samuel Parr 1747 - 1825. 



165 



admirabantur''^'^, prava nimirum mente agitati ut crederent fortia 
esse quae temeraria, laeta quae ferocia, pressa quae morosa, composita 
quae incondite subsultantia, latina denique quae essent barbara, in 
hoc ultimo peccat, fateor, raro admodum''^'' (probe enim litteratus 
homo fuit et Ciceronem atque Quintilianum''^^ tamquam digitos 
sues norat); eo magis nepiepYla peccat dum male sedulus omnia fere 
sermonis ornamenta aliunde petit: a doctrina quidem adiutus, a na- 
tura adeo destitutus ut ab inafFectata sponteque fluenti oratione 
quam longissime recederet. acriter, amare, argute dicere potest, 
graviter magnifice oratorie denique non potest, neque ingenium 
fervidum ingenuamque simplicitatem viro negaverim, cum ipsa 
affectatio eius quodam modo ferox atque virilis sit et longe a fracta 
fluxaque ilia iesuitarum et quorundam Francogallorum afFectatiuncula 
segreganda. quo magis dolendum, hominem litteris excultum atque 
honestum recto iudicio caruisse. sed haec omnia vitia impetu, quo 
plurimum valet, et nitori descriptionum sententiarumque vivido co- 
lori condono. equidem non tam acriter virum oppugnarem, nisi latinae 



^''^ cfr. "the generation immediately 
succeeding the author's death, this preface 
[so. Samuelis Parr Praefatio adBellendeni 
libros] used to be studied in Cambridge 
as an accepted model of modern Latin 
Prose." John Edwin Sandys, A History of 
Classical Scholarship, Cambridge 1908 
(ed. anast. New York 1958), vol, 2, p. 
422. 

''^^ dicit enim "ut cum Persio loquar" 
{Praefatio ad Bellendeni libros in: The 
Works of Samuel Parr. By John Johnstone, 
London 1828, vol. 3, p. 133) pro "ut 
verbis Persii utar", qui error hodie quoque 
Anglis oberrat (cfr. ""Atque haec", ut cum 
nostro loquar, "ego sic accipi volo <•■■>"" 



C. Plini Caecili Secundi Epistularum. li- 
bri decern. Rec. ... R A. B. Mynors, Oxonii 
1963, p. V). sed haec minutiora vix 
annotanda sunt, et ne clarissimi quidem 
auctores talibus mendis caruere (cfr. "ut 
cum Platone loquar" Baudii Oratio in 
funere Maximi Virorum losephi Insti 
Scaligeri, in: Dominici Baudii Epistolae 
<■•■> Orationes, Amstelodami 1660, p. 
672). 

''^^ divina ei semel excidit vox: "Charles, 
1 love Quintilian." (epistula ad Carolimi 
Parr Burney (9.11.1804) in: The Works 
of Samuel Parr. By John Johnstone, 
London 1828, vol. 7, p. 421). 



166 



eloquentiae principem se superbe iactaret''^' atque haberetur''8o. nam 
quae in mediocri oratore etiam laudaveris, in magno interdum vitia 
censentur, et rursus: temerarius est? at magno spiritu peccat. in 
ornatu orationis nimius? at ingenti doctrina peccat. itaque sic 
Samuelem Parr reprehendo, tamquam magnum atque supra Farnabios 
Dawesiosque oratorem laudem''^^ neque tamen maximum. 



''^^ cfr. ipsius verba: "no man's horse 
<•••> carries more Latin than mine." Par- 
rianal, 522 (in Sandys, op. cit., p. 422). 

''^'' Heynius (Christian Gottlob Heyne, 
de quo vide infra p. 196 sqq.), scriptor 
quidem saec. XVIII celeberrimus et 
interpres Vergilii ingeniosus saepe et felix, 
malus tamen ipse auctor latinitatis, 
Samuelis Parr Praefationem ad BeUendeni 
libros opus omnium quotquot post Cice- 
ronem extarent praestantissimum iu- 
-dicavit: "Heyne publicly declares the 
preface to Bellendenus to be the best 
Latinity which has appeared since Cicero. " 
Charles Burney (Correspondance) in: The 
Works of Samuel Parr. By John Johnstone, 
London 1828, vol. 7, p. 410. 

''^^ cfr. "Habet Foxius hoc etiam vere 
admirabile: quod salubritatem dictionis 
Anglicanae et quasi sanitatem nunquam 
perdit, ut eos qui in calamistris adhibendis 
peregrinam quandam insolentiam con- 
sectantur, simplicitate prorsus inaffectata, 
et tanquam orationis sapore vernaculo 
obruat. Novit enim, qui non dicat, quod 
intelligamus, eundem minus posse, quod 
admiremur, dicere. Novit etiam, quae ma- 
ximam utilitatem in se contineant, eadem 
in oratione habere plurimum vel dignita- 
tis, vel saepe etiam venustatis. 

Jam vero eloquentiae fulmina intelligit 
vibrari non posse, nisi numeris quibusdam 



contorqueantur. Hac de causa verbonmi 
perpetuitate, et conversione nonnunquam 
utitur, ut severos per ilia ungues junctura 
effundat. Saepe orationem carpit membris 
minutioribus, quae tamen ipsa rhytmo 
quodam suo vinciuntur. Facile tamen in 
hac parte deprehendes negligentiam quan- 
dam baud ingratam, quae homi|nem magis 
de judicii certamine, quam de ullo aucupio 
delectationis laborantem indicet - noXuq 
l^ev 6 xovoq, a\)xdpKT|q 5' t) xapxc,. Scilicet 
numeros illos minutos nunquam ita sequi- 
tur, ut sententias concidat delumbetque. 
Nunquam verba inferciens inania et ca- 
nora, quasi rimas orationis explere studet. 
Otiosis omamentis nunquam onerat delas- 
satque aures, quarum est superbissimum 
judiciiun. Inde fit, ut neque diffluens sit 
aliquid et solutum, neque infractum, aut 
amputatum, aut hians. In conficiendo au- 
tem verborum orbe non aperte omnia, 
nee eodem modo semper, sed varie dissi- 
mulanterque concluduntur." Praefatio ad 
BeUendeni libros in: The Works of Samuel 
Parr. By John Johnstone, London 1828, 
vol. 3, p. 110 sq. 

"Dixi earn Foxio ingenii fecultatem, quae 
semper causis, in quas incident, parem 
se ostendat. Quoties autem illae sunt 
dignae in quibus latius se fundat, 
luminosas ad partes et quasi actuosas 
accedens, quicquid in dicendo potest. 



167 



Toupius''^^ excellit sermone puro modiceque florido. miror eum 
omnem afFectationis labem effugisse in quam plerique Anglorum 



totum expromit. Quod quidem cum facit, 
veluti amnis monte decurrens saxa de- 
volvit, et pontem indignatur, et ripas se 
coercentes undique diruit, copia atque 
impetu verbomm. Hanc utique dicendi 
vim et celeritatem in Pericle olim miraba- 
tur Eupolis: ad hanc obstupescunt audito- 
res, qui Foxio acerbissime conviciantur. 
Profecto indignissimam viri hujusce ad 
fortunam cum respicio, et praeteritorum 
recordatio est acerba, et quidem acerbior 
expectatio reliquorum. Maxime is tamen 
laudandus est, qui in hoc communi civium 
integerrimorum et prope fatali malo I 
consoletur se, cum conscientia mentis 
optimae, tum, sanioris illius, quod de se 
posteritas latura sit, judicii expectatione." 
p. 115 sq. 

"At spectatum ea, quae in Senatu flunt, 
admissus, nemo fibram tarn corneam ha- 
bet, ut risum tenere possit. Res quaedam 
agenda est de tribus Capellis. Comitum 
fit concursus, strepitusque, et clamor 
adolescentulorum. Tumultuantur, cachi- 
nantur, de loco depugnant. Haec dum 
flunt homo quidam purpuratus Curiam 
ingreditur. Surgit continuo 6 Setva [de 
eo cfr. ib. p. 208 sq.], triumque Capel- 
larum paululum immemor, multa de vi 
et caede, multa de Syllis et Mariis, multa 
de Cannis et perjuriis Punici furoris lin- 
gua personat audacissima et manu tota. 
Deos hominesque testatur bellum Ameri- 
canum in causa fuisse, cur Titius istas 
tres Capellas a Caio fiiratus sit. Belli Ame- 
ricani contendit Northium exstitisse unum 
atque solum auctorem. Northium appel- 
litat fatale quoddam portentum prodi- 



giumque Reipublicae. Northium clamitat, 
illaqueatum esse omnium legum periculis, 
irretitum odio bonorum omnium, impli- 
catum expectatione summi supplidi. Haec 
ille et I alia ejusdem farinae dum fiinditat 
verbis tristissimis et voce maxima, obdu- 
ruisse videtur, et usu ipso percalluisse in- 
credibilis quaedam Senatus patientia. 
Silent interea aut clanculum subrident 
Northii desertores et proditores salutis, 
illi ipsi, qui foedissime Bellum America- 
num quondam cauponati sunt, qui faces 
ad bellum Americanum sua sponte prae- 
tulerunt foedas et luctuosas, qui toti et 
mente et animo institerunt ad bellum 
Americanum." p. 144 sq. 

"Imitatio veterum, qualis tandem esse 
debeat, non est nostrum dijudicare. Suus 
est cuique in hac re gustus [gwtus hoc 
sensu latine non dicitur], suum etiam 
judicium. Verbis fere omnibus, modo 
perspicua et apta sint, in Latine scribendo 
locum esse crediderim. Neque enim solae 
phrases, aut ["Vide Scheller. Append." - 
adn. Samuelis Parr] sola vocabula, sed 
totius orationis habitus colorque potis- 
simum spectandi sunt. Habeat igitur, per 
me licet, ipsa morositas aliquid tum 
excusationis, tum etiam laudis, in 
laeXetfmaoi concinnandis. Hujusmodl 
autem in opusculis, arbitror parum referre, 
utrum scriptores, e quibus verba petita 
sint, aurea, an argentea in aetate Linguae 
Latinae iloruerint. Quicquid rei cuique, 
quae tractanda sit, maxime conveniens 
ftierit, id demum mihi videtur optimum." 
p. 206. 

"82 Jonathan Toup 1713 - 1785. 



168 



proni ferebantur. sunt et alii bonae frugis auctores qui tamen con- 
tenti docere, totum istud delectare aspernabantur. et fateor mihi de 
multis Anglis non liquere, qui cum se ad rem criticam egregie 
exercendam contulissent, cetera prosae orationis genera adeo intemp- 
tata reliquerunt, ut ne iustas quidem operum suorum praefationes 
scribere, cum possent, dignarentur. 

nunc de Novanglis sive Americanis paucis verbis, inepte loquax 
pessimique iudicii orator fuit lohannes Leveretf^'. neque multo melior 
Urias Oakes''^''. utrique non eruditio defuit sed sensus communis, 
equidem facile crediderim eos cives bonos fuisse atque, si qua forte 
accidisset, anglica lingua etiam cum dignitate usos; latine autem 
cum loqui instituissent, persuasisse sibi videntur se tum maxime 
eloquenter atque magniflce locuturos si oratio eorum quam procul a 
sensu communi recederet. quid frigidos atque histrionales iocos? 
quid, quod redundantia ac nimia loquuntur, servili imitationi 
addictissimi? nimirum hoc est vere auditorum humanitate abuti. 



''^' John Leverett 1662 - 1724. orationes 
eius leguntur in: Leo M. Kaiser, "The 
unpublished oratio of John Leverett, 
Harvard, 1689": Humanistica Lova- 
niensia, vol. 24 (1975), p. 327 - 345; id. 
"In Pursuit of Eloquence: Three Latin 
Oratorical Efforts of John Leverett": Har- 
vard Library Bulletin vol. 26 (1978), p. 
388 - 400: id. "A Latin oratiuncula of 
President John Leverett of Harvard, 
October 23, 1722": Manmcriptavdi. 22 
(1978), p. 109 - 112. 

^S'' Urian Oakes 1631/32 - 1681. 
orationes eius lucem viderunt in: Leo M. 
Kaiser, "Tercentenary of an Oration: The 
1672 Commencement Address of Urian 
Oakes": Harvard Library Bulletin-voX. 21 
(1973), p. 75 - 87; id. "The unpublished 



oratio secunda of Urian Oakes, Harvard, 
1675": Hunianistica Lovaniensia, vol. 21 
(1972), p. 385 - 412; id. ib. "The oratio 
quinta of Urian Oakes, Harvard, 1678" 
vol. 19 (1970), p. 485 - 508. parvi 
pendenda est praeterea lohnsonii (homo 
qui a magno illo lohnsonio longe se- 
gregandus est) oratiuncula, ante triginta 
annos in publicum data {Oratio Comi- 
tialis. By Samuel Johnson, King's College 
[hodie Columbia University^. Edited by 
Leo M. Kaiser: The Classical Outlook, 
vol. 46 (1969), p. 113 - 115). ceterum de 
scriptoribus novanglis et americanis 
consule opus perutile: Jozef IJsewijn, 
Companion to Neo-Latin Studies. Part I, 
Leuven 1990, p. 289 sqq. 



169 



M. - iudicium tuum neutiquam mihi placet, si Leverettus hodie 
viveret, certe inter optimos oratores haberetur. 

S. - is quidem si cum plerisque eorum comparetur qui hodie 
latine scribere conantur, insignis etiam orator evadet. sed alia nos 
pertica decet uti. quid est oratio istius cum Cunaeo cum Baudio cum 
Paulino a S. losepho, cum Vavassore aliisque probatis comparata? 
faex nimirum et sentina. nam Lipsios atque Ruhnkenios taceo. non 
est quod me praefidentem hominem putes. etenim non me oratorem 
Leveretto praestantiorem vel iudicem privae cuiusdam sapientiae 
umquam putavi, cum omnino in hac mea disquisitione id semper 
agerem, non quid ego possem, qui nihil ferme possum, sed quid 
Cicero quid Quintilianus quid denique optimus quisque recentiorum 
de uno quoque scriptore sentiret, coniectura assequerer; tantum 
afui ut cuilibet de istis, qui hodie sunt, magistris umbraticis, qui ipsi 
plerumque ne mu quidem, crederem. sunt, fateor, et hodie praestantes 
doctrina viri, quorum nomina, ut est de iis qui vivunt iudicare 
invidiosum, sileo. et avet iamdudum animus iucundiora loca peragrare. 
nuper cum ex Quintiliano quaererem quid ille de quibusdam 
recentiorum sentiret, eadem fere quae antea dixi, verbis quidem 
multo speciosioribus, audivi. ceterum de Lipsio nobis cum Quintiliano 
numquam convenit. 

M. - quid ille de Lipsio? 

S. - idem fere quod de Seneca, laudabat tamen virtutem atque 
constantiam hominis, nescio an serio. sed longum est persequi singula, 
neque de eloquentia tantum sermo nobis fuit. manebo aliquantisper 
in Britannia. Samuel Johnson"*^^ magnus vir fiiit, quem vehementer 
revereor. is quidem in idoneis latinitatis auctoribus censendus non 
est, neque ipse banc sibi laudem voluit, quam si expetisset, assecutus 
esset. sed et hoc magnum est, eum extemporali latine loquendi 



485 1709 - 1784. 



170 



facultate mirifice prae omnes Anglos valuisse''*''. litterae lohnsonii 
latinae fortiter, apte et cum dignitate scriptae iuste laudari possunt''^''; 
quin etiam carminibus latinis delector: cernas ibi animum omnia 
magna cogitantem (quo magis miror loanni Miltonio in versibus 
latinis vim illam, qua in Paradiso amissov^lct, defuisse''^^; sed Miltonii 



"•^^ cfr. "He spoke Latin with wonderful 
fluency and elegance. When Pere 
Boscovich was in England, Johnson dined 
in company with him at Sir Joshua Rey- 
nold's, and at Dr. Douglas's, now Bishop 
of Salisbury. Upon both occasions that 
celebrated foreigner expressed his 
astonishment at Johnson's Latin conver- 
sation." James Boswell, Life of Johnson, 
Oxford 1952, p. 661. 

""^^ ceteriun lohnsonium non omnibus 
numeris absolutum grammaticum fuisse, 
iuste demonstrat Boswell, op. cit. p. 369 
sqq. 

''^^ videtur Sobolevsldus sententiae Sa- 
muelis Johnson (1709 - 1784) de versibus 
Miltonii accessisse, qui cum deliberaret 
utrum Miltonium an Abrahamum Cowley 
(Abraham Cowley 1618 - 1667) pluris 
faceret, ad banc sententiam acquievit: "If 
the Latin performances of Cowley and 
Milton be compared (for May [Thomas 
May 1595-1650, poeta nobilis, qui Sup- 
plementum Lucani (Lucani Supple- 
mentum authore Thoma Maio, Amste- 
lodami 1714) felici ausu condidit] I hold 
to be superior to both), the advantage 
seems to lie on the side of Cowley. Milton 
is generally content to express the 
thoughts of the ancients in their language; 
Cowley, without much loss of purity or 
elegance, accommodates the diction of 



Rome to his own conceptions." "Cowley" 
in: Samuel Johnson, Lives of the English 
L^oets, London 1925, vol. 1, p. 7, cfr. ib. 
p. 56; 95. contrariam sententiam sequitur 
Thomas Macaulay, cui non assentior: 
"Cowley, with all his admirable wit and 
ingenuity, had little imagination <■•■> The 
authority of Johnson is against us on this 
point; but Johnson had studied the bad 
writers of the Middle Ages till he had 
become utterly insensible to the Augustan 
elegance, and was as ill qualified to judge 
between two Latin styles as an habitual 
drunkard to set up for a wine-taster. Ver- 
sification in a dead language is an exotic, 
a far-fetched, costly, sickly imitation of 
that which elsewhere may be found in 
healthful and spontaneous perfection. The 
soils on which this rarity flourishes are in 
general as ill suited to the production of 
vigorous poetry as the flower-pots of a 
hothouse to the growth of oaks. <■ ■> 
Indeed, in all the Latin poems of Milton 
the artificial manner indispensable to such 
works is admirably preserved, while, at 
the same time, his genius gives to them a 
peculiar charm, an air of nobleness and 
freedom, which distinguishes them from 
all other writings of the same class." 
Miscellaneous Works of Lord Macaulay. 
Edited by Trevelyan, New York s. a. vol. 
1, p. 21. 



171 



iuvenilis aetas, qua carmina latina condebat, honesta excusatio est), 
at loannis Donne''^' poetae nobilis sitiuosam mentem in prosa quoque 
oratione agnoscas, hyacinthinis ilia nigrantibusque coloribus varie- 
gata hebenoque distincta; est profecto Conclave Ignati opus inter 
omnes Anglorum saec. XVII libros latinos longe praestans, licet hoc 
eloquentiae genus obscurum in universum minime mihi probetur. 
ille in versibus Anglica lingua concinnatis vere sublimis, in prosa 
vero oratione dum sublimia et verborum argutias captat Lipsiumque 
praepostere sectatur, plerumque durus atque praefractus fif'". 

in Scotis Bellendeni''^^ libri De tribus Luminibus Romanorum 
imprimis mihi laudandi sunf'^^ quos probabili opera ex Ciceronis 
operibus consarcinavit''^^ 



489 John Donne 1572- 1631. 

'^'^^ cfr.: "Animum autem eius [sc. 
Luciferi] perspexit, homo vafer, qui prope 
Cathedram stabat, Ignatius Loyola, ita 
Daemone imbutus, ut et ipsum tentasse 
potuit; nee id solum, sed et (quod vulgo 
dicitur) possidere. Hie de ingressu suo 
certus, consciusque multarum Myriadum 
e sua familia, ad hunc locum anhelantium, 
caeteris omnibus se opposuit. Damnari 
non vetuit, sed dominari eos noluit. Etsi 
autem cum e vivis excessit, erat omnium 
litterarum prorsus imperitus, ipsaque 
Ptolemaei et Copemici nomina ignoraret, 
utpote cui persuaderi potuit, vocabula 
Almagestum, Zenith, Nadir, Sanctorum 
nomina esse, et in Litaniam reponenda, 
et Ora pro nobis, iis adiiciendum, 
postquam tamen in infemis versari coepit, 
a lesuitis suis quotidie accedentibus, 
aliquid didicit." John Donne, Ignatius His 
Conclave. An edition of the latin and 
english texts with introduction and 
commentary by T. S. Healy, SJ., Oxford 
1969, p. 14. 



491 William Bellenden 1550 (1560) - 
1633? 

492 de iis sic iudicat Samuel Parr: "Stylus 
est Bellendeni, per librum huncce, 
dilucidus in primis, neque exquisitus 
nimis. Sententiae hie illic occurrunt 
reconditae, quibus adhibita, tanquam 
obrussa, est ratio. Operis porro totius ita 
aptae inter se coUigataeque partes, nihil 
ut sit asperum, vel hiulcum, vel disso- 
lutum; nihil in alienum irruerit locum; 
nihil non positum sit suo." Praefatio ad 
Bellendeni libros in: The Works of Samuel 
Parr. By John Johnstone, London 1828, 
vol. 3, p. 95. 

49' suis etiam verbis praeclare et de 
divite fonte loquitur, ut isto loco: "<••■> 
si verum quaerimus ineluctabilis fatorum 
vis, aut potius, ut pie loquar, divina pro- 
videntia, statum Romanum cum mutare 
constituit, eius per Caesarem fundamenta 
labefactavit, nempe auctoritatem senatus 
et potentiam libertatemque populi: quae 
caeso Caesare, cum convalescere et senatui 
populoque restitui non potuissent, infecta 



172 



baud ignobilis auctor loannes Barclaius''^'* habetur, quern vel propter 
ingentem Argenidis famam non facile quis praetereat. erat homini 
solutae orationis summa facilitas, ut in Satyricis suis satis luculenter 
ostendit; utinam modo plus genio linguae latinae quam suo fideret. 
scio usque ad finem XVIII saeculi multos fuisse Barclai admiratores 
- eos numquam bonos latinitatis auctores esse iam pridem statui at- 
que adeo ut quisque optime de Barclaio sentiret ita esse pessimum. 
equidem fateor numquam eum me suis peregrinum semper quiddam 
sonantibus argutiis cepisse''^^ istum igitur auctorem tironum ex 
manibus excutiendum censeo (non minus quam rancidas Nicolai 
Chorerii, Francogalli - sive quis alius auctor est - elegantias'"'^); quibus 



urbe atque orbe partibus Caesarianis, 
Pompeianis, Antonianis et interfectorum 
Caesaris: omnia fuere in urbe, in castris 
et in provinciis conflisa, corrupta, cala- 
mitosa, conversa in praedpitia. Hinc imbe- 
cillitas et desperatio cuius culpam Cicero 
agnovit resedisse in omnibus, praecipue 
senatoribus: quod permiserint violari exis- 
timationem auctoritatemque senatus, in- 
iringi leges, prorogari imperia; vires, arma, 
opes Reip. converti ad augendam poten- 
tiam eorum, qui ad principatum aspira- 
runt: quem sine maxima perturbatione 
rerum non poterant adipisci, nee sine 
Reip. interitu et servitute liberi populi 
tenere. Caeterum e re fliit Romana in 
tantis dissidiis ordinum, civium aerumnis, 
insolentia militum, constitui dominatum 
unius." Guilielmi Bellendeni ... De tribus 
luminibtis Romanorum libri sex-decim, 
Parisiis 1634, p. 824. 

^'^■'John Barclay 1582- 1621. 

'"^ Barclai sectatores irridet Facdolatus; 
"Audivi ego, audivi nobilissimum Ado- 
lescentem, qui cum multa ex Barclaio 
recitasset pluribus ante annis memoriae 



tradita, et in sui perniciem arctissime 
custodita, quaerenti mihi, utrum aliquid 
ex Cicerone didicisset, subiratus respon- 
dit, aridam illam Ciceronis latinitatem 
obsolevisse." lacobi Facciolati Or alio ad 
Humanitatem, Lipsiae 1716, p. 16. 
damnat "sententiosum illud, acutum, 
vibratum, ne dicam, tumidum, adfectatum 
et ampullosum" Michael Denis, homo 
recti iudicii, qui et ipse puer Barclaio 
delectabatur (Michael's Denis Litera- 
rischer Nachlass. Herausgegeben von J. 
F. von Retzer, Erste Abtheilung, Wien 
1801, p. 16). 

■^^6 Nicolas Chorier [l609 - 1692], 
Aloisiae Sigeae Toletanae Satyra sotadica 
de arcanis Amoris et Veneris, sive loannis 
Meursii Ekgantiae Latini sermonis, a cura 
di Bruno Lavagnini, Catania 1935. hodie 
quoque operis huius innumerae saec. XVIl 
et XVni exemplaria bibliothecas publicas 
onerant. maiore fortasse pretio aestiman- 
dtis est liber q. i.: Nicolai Chorerii Vienen- 
sis Adversariorum de vita et rebtis suis 
libri tres in: Bulletin de la Societe de Sta- 
tistique de I'lsere 1864, vol. 4 (non vidi). 



173 



autem firmatum iudicium est, nocere quidem non potest et legendus 
propter rerum copiam et animi avocandi causa. 

Danorum ingenia non praetermittenda puto, in quibus imprimis 
eloquentes mihi Olaus Borrichius''^^ et Paulus Vindingius'^^s videntur''99. 
sed maxima admiratio propter multiplicem scientiam Olao Borrichio 
debetur, magni animi viro, qui cum alia multa in litteras merita 
contulit tum et thesaurum linguae latinae conficiendum aureo libel- 
lo De Lexicis Latinis, et Graecis suadebat gravissime atque eloquen- 
tissime"^*^. is masculum orationis tenorem sustinuit, et accepimus 
Borrichium in orationibus publice habitis incorruptae latinitatis 
constantem vindicem fuisse"'^ 



^97 Ole Borch 1626 - 1690. 

498 Paul Vinding 1658 -1712. 

''99 Danorum in ligata oratione ingenia 
propter "latinae linguae elegantias" laudat 
Bemhardus Raupachius, De praesenti rei 
sacrae et litterariae in Dania statu, Ham- 
burgi 1717, p. 21 sq. idem inter veteres 
oratores Bangium, Ostenfeldium, Bar- 
tholinum, Beringium, Borrichium, Wor- 
mium, Vindingium laudat atque asseverat 
saeculo quoque XVIIl ineunte praeclara 
oratorum ingenia florere. dr. praeterea: 
lohannes Carolus Fridericus Gesner, De 
praesenti statu rei litterariae in Dania 
brevis et succincta narratio, Hafhiae 1761 . 

^"•^ cfr. "Profecto, cum tot hodie illustria 
numerentur Lycea, cum tot ubique vivant 
eruditi, indignum paene esset, si detrec- 
tarent, commendatione omni, et praeconio 
dignissimum, si hac I quoque parte 
publico, et bonis Uteris prodesse insti- 
tuerent, atque id agere, ut accuratum tan- 
dem, et quod omne punctum ferret. Lexi- 
con Latinum ederetur; id quod unius lu- 
stri cura efFectum daret, si Academiae 
aliquot symbolas conferrent (quo ilia Cunaei 
et Pasoris vota tendunt) partitaque inter 



se opera, hie hunc, ille Ulum, alius alium 
Auctorem provide excuterent, nihil 
intactum relinquentes; praesertim si electo 
studiosorum in his sacris provectiorum 
numero provincia prius commendaretur, 
locupletissimos in omnes Auctores Latinos 
concinnandi indices, ex quibus postea at- 
tente coUatis, sollicite digestis, ad justam 
incudem exploratis exquisitissimum, et 
fructuosissimum opus exsurgeret, omni- 
um, quicquid ubique est, eruditorum 
sapientum votis vel expetitum, vel expe- 
tendum, perpetuus in omnes Auctores 
commentarius, barbariei everriculum, cer- 
tum in dubiis vocibus, incertis praeteritis, 
ignotis generibus, suspectis phrasibus 
asylum, tuta quantitatum cynosura, Gram- 
maticorum velut Jupiter Stator." Olai 
Borrichii Analecta Ad Cogitationes De 
Lingua Latina. Accedit Appendix De Lexi- 
cis Latinis, et Graecis, cum Indice adden- 
dorum adForiRonumi literam C, Hafhiae 
1682, p, 47 sq. 

^"^ cfr. Pauli Vindingii orationem 
ftmebrem in excessimi Borrichii in: Olai 
Borrichii Dissertationes, seu orationes 
academicae, Hauniae 1715, t. 2, p. 27. 



174 



Ludovicus Holbergus'°2 ingeniosus homo fiiit, quem honoris cau- 
sa - atque bibulis quidem ut apud te, qui vernaculas htteras constanter 
latinis praeferre soleas, auribus - hie nomino. sed ille ut aliquid ad 
latinam eloquentiam in qua genus sermonis lucidum et alacre coluit, 
ita nihil ferme ad grammaticae studia contulit. quare iniudicatum 
eum mittamus. neque ultima orbis Islandia omni laude caruit quae 
Brynolfum Svenonium'"' habet auctorem nivibus suis nulla in re nisi 
in versicolore eloquii splendore similem; is quoque nihil ad 
grammaticam. 

Germanorum gloriam recensens varie afficior: quae gens miserior, 
quae fortior? misera felix abiecta magnifica, ut quae in pessimis 
exemplis pessime de genere humano merita, in optimis vero maxime 
salutifera videatur. atque imprimis fatendum est minime Germanis 
ipsis in iudiciis de popularibus suis credendum. hodie quoque nesciunt 
plerumque thesauros suos spernuntque. etenim inveteratum est genti 
isti, cum omni aevo praeclaros viros Germania tulerit, iustae gloriae 
invidere et inique de optimo quoque suorum iudicare. 

neque prorsus absurde illud losephi Scaligeri: Germanos non magis 
intellegere latine an secus loquantur, modo latina utcumque lingua 
utantur, quam bonum vinum a vappa dignoscere, sit modo vinum'"''. 
quos enim nobis professor quondam celeberrimus Langius^''^ optimos 
ad disserendi artem atque sermonem perpoliendum auctores 
commendat? "Cartesium," - hoc sane ferendum. sed quos praeterea?: 
- "Pufendorfium," - phy! Pufendorfium uno spiritu cum Cartesio 



'''^ Ludwig Holberg 1684 - 1754. quel vin ils boivent, pourveu que ce 

'''^BrynjolfurSveinsson 1605 - 1675. soit vin, ni quel Latin ils parlent, 

ceteros invenias in magnae doctrinae pourveu que ce soit Latin." Scaligerana 

volumine quod inscribitur: A History lis. v. Allemans). eft. "Pauci Latine ac 

of Nordic Neo-Latin Literature. Edited Romane loquuntur, multi Grammatice 

by Minna Skafte Jensen, Odense ut Germani plurimi." Scaligerana, 

University Press 1995. Cologne 1695, p. 230. 

"''' "Les Allemans ne se soucient pas ^"^ Karl Heinrich Lange 1703 - 1753. 



175 



proferre!""^ _ "Slevogtium, " - cur non statim et Schurzfleischium? - 
"Clericum," - sit sane, quamquam quid in sermone Clerici praeter 
perspicuitatem magnopere laudem, non video - "Buddeum," - 
hilarescere te video, mi Michael? frustra. Buddeum'"^, non magnum 
Guilelmum Budaeum'"^ commendat. quamquam recte mihi etiam 
de Budaeo Erasmus iudicasse videtur, "Budaeum tuba cantare, ubi 
ceteri tibiis", cum aliud diceret (nam primo aspectu perquam 
honorifice hominem extollere videtur) aliud intellegi vellet (innuens 
scilicet Budaeum intemperanter in latinum sermonem grassari atque 
recto loquendi modo uti nescire). sed quorsum alio nolens abreptus 
feror? ad Langium redeamus: - "Syrbium, Gundlingium, Heineccium, 
Reuschium,"'"' - hi enim elegantiarum - "omne punctum ferent"'^". 
en praeclara nominal o di boni! atqui omnes fere hosce heroas domi 
in bibliotheca mea habebam, et quidem magno cum rei familiaris 
dispendio undecumque coemptos. melius non habuissem (Clericum 
et Heineccium tamen excipio. atque hunc quidem non propter 
sermonis elegantiam, quae homini nulla erat, sed propter rerum 
copiam non vulgarem). quid expectas? verbum de praeclaris istis 
auctoribus amplius non addam. 



"^•^ at Pufendorfius (Samuel Pufendorf 
1631 - 1694), pace Sobolevsldi, tarn abiec- 
tus auctor mihi non videtur; quin etiam 
facultate latine scribendi Cartesio longe 
praestat. sic enim, non sine stili condi- 
mentis, morum gravitatem commendat: 
"Contemplanti mihi generis humani con- 
ditionem id cumprimis commiseratione 
dignum videtur, quod praeter mala, et 
incommoda, quae fragilitatem nostrae 
naturae consequuntur, homines sibi per 
vecordiam, pravasque libidines ultro 
infinitam calamitatum segetem arcessant, 
queis commode carere poterant, si sanam 
rationem sequi placeret. Quam multi enim 
Integra valetudine ad senectutem perve- 



nire possent, ni per intemperantiam 
nativas vires frangerent, ac morborum 
agmina, praematummque senium, et ante 
diem mortes provocarent? etc." Samuelis 
Lib.<eri> Bar,<onis> de Pufendorf /w 
feciale divinum sive de consensu et 
dissensu Protestantium exercitatio pos- 
thuma, Lubecae 1695, p. 9. 

^"^ loannes Frandscus Buddaeus (sic) 
1667 - 1729. 

'"8 Guillaume Bude 1468 - 1540. 

^°^ M. Car. Henr. Langii, Institutiones 
stili romani secundum disciplinam ve- 
terum praeceptis et exemplis adomatae, 
Lubecae '1735, p. 385. 

"0 ib. 



176 



loannes Henricus Boeclerus'^i, si cum ceteris sui saeculi Germanis 
comparetur, elegans etiam scriptor videri possit. si autem propius 
scriptorem consideres, omni gratia et concinnitate in orationis habitu 
caret'12. sed cui Germanorum umquam - excipio Ruhnkenium - 
orationis gratia? iustam notam Boeclerus ab loanne Matthia Gesnero 
tulit: "AfFectat vero abstrusum quiddam. Quo in genere regnat lac. 
Gronovius, qui ne legendus." - et hoc recte de Gronovio"^ cuius 
censuram consulto hue distuli et iam absolvi. et postea: - "Panegyricus 



''^ lohann Heinrich Bockler 1611 
(1610)- 1692. 

'^2 cfr. e. g.: "Crebra subiit animum 
meum reputatio fati publici cujus non 
minima pars ad rem scholasticam scilicet 
ac litterariam pertinet. Ea enim est, quae 
sacris profanisque rebus non ornamentum 
modo ac decus, sed robur et vigorem 
ipsum largiri consuevit: ej usque florem, 
genitum prosperis, Deus gratiflcari; incli- 
nationem, terrarum devastationi semper 
visus est praemittere. Inclinatio autem ilia, 
proxima plerumque fastigio est: fastigium 
ipsum, plerumque inclinationis caussis ob- 
noxium. sicut cum magna imperia, quae 
non habent quo crescant amplius, caussas 
sibi interim ilia ipsa magnitudine sua 
elaborant, quibus decrescant. Quod ubi 
coepit fieri, observatione prudentium et 
cura opus est: qua licet interverti non 
semper possit praecepta indiciis fortuna, 
mitigari tamen hactenus potest ne in- 
cautos et incogitantes adeoque fortius per- 
ceUat." Defatis litterariis nostri temporis 
in: Joannis Henrici Boecleri Disser- 
tationum academicarum toniiis posterior, 
Argentorati 1710, p. 1234. cfi-. tamen 
insignem ad res cognoscendas locum: 



"Eamus per praedpuas ejus [sc. orbis 
Europaei] provincias. Hispania baud dubie 
satis litterata est: Gallia superioris saeculi 
memoriam doctis viris illustravit, nee ad- 
huc suae laudi impar amat censeri. Eadem 
Italiae conditio; quae et ipsa non quidem 
vetustissimam, sed veterem quam instau- 
ratis Utteris meruit gloriam nondum plane 
dememinit. Anglia et Hibemia supra pristi- 
nam sort em longeque caput extulere. Da- 
nia et Suedia, numquam litteris cultiores 
fiiere: nee fortasse Polonia. Belgium ad 
invidiam usque floret studiorum varietate 
et nobilitate. Et quid Germaniam nostram 
omitto? quam licet omni saevitia Martis 
ftiror attaminaverit, convulserit, immi- 
nuerit, nondum tamen penitus ruit alto 
a culmine Troja: sed perstat adhuc quod- 
dam doctrinae fastigium sive aKpoxfipiov, 
quod partibus circumcirca incendio ambe- 
sis aut corruptis, veluti miraculo servatum, 
ostentui jussit esse gentibus Deus immor- 
talis, ut diligenter ac cum mora pristini 
fati exemplum pariter et orbem, ferme 
impletum contemplarentur atque obser- 
varent." ib. p. 1235. 
"5 Jakob Gronov 1645 - 1716. 



177 



514 



in Wilhelmum, magnae Britanniae regem, insania est et puerilitas. 

facetias affectavit Omeisius"', nee infeliciter. in summa affec- 
tatiuncula scribit tamen perspicue et animos legentium tenet, equidem 
libenter hausi prolusionem De Castello Ineptae Eloquentiae, dignum 
opus quod denuo typis mandetur: improba, fateor, est oratio ista; 
sed urget, sed puellariter blanditur, verborum lenocinio se insinuat, 
admirationem denique vel apud invitos et superciliosos extorquet'"'. 
imitatus est autem Omeisius auctores partim malos ut Barlaeum et 
Puteanum, partim bonos ut Octavium Ferrarium et Avancinum. 



^^'' Gesnerus in: lo. Gottl. Heinecdi 
Fundamenta stili ctdtioris omnibus lo. 
Matthiae Gesneri animadversionibus, 
emendationibus, additamentis et 
praefatione locupletata accuravit, 
digessit, suasque observationes hac 
editione anctas adiecitlo. Nicolaus Niclas, 
Lipsiae 1766, p. 352. 

"^ Magnus Daniel Omeis 1646 - 1708. 

^^^ sic probati oratores duce Caesare 
castellum ineptae eloquentiae expugnatum 
devastant: "Mox Caesar, signo dato, ut 
intercepti puberes omnes necarentur 
jussit; quod imperium quidem crudele, 
caeterum prope necessarium cognitum in 
ipso eventu est. Cui enim parci potuit ex 
iis, e quorum sanguine, quasi ex vipereis 
draconis dentibus Cadmea barbariei proles 
denuo ftiisset oritura? Per continuas igitur 
strages et lanienas, ceu in perditissimos 
eunuchos ac scelestos Romanae civitatis 
proditores saevitum est. Etenim vero in 
ipso castello praeter maximam argenti vim, 
multos etiam asinos auro onustos, nullius 
ingenii, nullius artificii specimen in- 
ventum. Nihil Apellis, nihil I Parrhasii 
aut Praxitelis; cuncta rudia, agrestia, molas 



quam Molonem spirantia. Unam et item 
alteram Midae Marsyaeque statuam 
repererunt. Cistae chartis lusoriis aleisque 
et stultis orationibus erant refertae ac 
epistolis obscurorum virorum. Inde tri- 
pudia, inde risus, inde joci et admiratio 
occupantium haec idola insaniae. Jamque 
victores omnes gaudium gaudebant ge- 
nuinum et intimum, atque in ipso pene- 
trali cordis et animae vigens; unica frus- 
tratio iniquioris fortunae plausum turbavit. 
Nam Inepta Eloquentia, Sileni uxor, asi- 
norum domina, multis licet anxie quae- 
rentibus, deprehendi non poterat. Per fur- 
num creditur venefica in auras equitasse 
in caballo Medeae scopis egregie exornato. 
Quid multis? Abiit, excessit, evasit, erupit; 
nusquam est et ubique habitat. Recepta 
est, ut audio, tarn sacrorum quorundam 
quam profanorum declamatorum pec- 
toribus, inque omni plebe tutum invenit 
I diversorium." Prolusio K De Castello 
Ineptae Eloquentiae ab Oratoribus et 
Historicis veteribus ac novis expugnato, 
in: Magni Danielis Omesii Prolusiones 
Academicae, Altdorfii Noricorum, 1677, 
p. 66 - 68. 



178 



Omeisio Praschium'^'' subtexam, scriptorem quidem ingeniosum, 
Apuleio tamen quern in fabula de Psyche Cretica sectatus multo 
frigidiorem, cum improbae illae et felices lepidissimi fabulonis 
blanditiae minime ei succederent. locutiones fere omnes habet emen- 
datas et latinas (haec quidem laus non est minima), sed scriptionem 
latinam quae mollis cedensque stilum sequatur frustra apud eum 
quaeras. omnino splendet ubique narratio Praschii arcessitis tan turn 
coloribus: vivos faciles argutos numquam spirat'^^ 



'"Johann Ludwig Prasch 1637 - 1690. 
vide Jozef IJsewijn, Companion to Neo- 
Latin Studies, Leuven 1990 - 1998, 2 
vol!.; vol. 1, p. 189; vol. 2, 255 - 257; 
499. 

'^^ ut pauca proferam: "Ubi igitur sensa 
sua fere omnia in medium proposuit, 
repente Cosmus irruit cum exserto pu- 
gione, ferens vulnera ac mortes [quorsum 
tarn poetice loqueris, Praschi? nisi quod 
symbolice loquenti (per Cosmum enim 
mundi huius malitiam intellegere de- 
bemus) sublimia conveniunt. etiam. sed 
alte petita atque nimia non item]. Omnia 
quippe, secrete inter nos colloquio acta, 
sacrilegis auribus exceperat. Etenim 
spelunca utraque nostrum pariter igno- 
rante mirabili Oreadum ingenio sic erat 
structa, ut per foramen tubae simile 1 
cunctae assidentium voces effluerent, 
atque ad aures quam libet procul stantium 
cum horrore mearent. Ac primam 
[primum?] anum adortus specu sauciam 
exturbavit, tum eodem ferro praesens 
exitium indixit mihi, ni foedis eius 
desideriis actutum me dedissem. Mortem 
igitur oravi serio et expectavi, id est, peius 
quiddam morte pro pudicitia subire volui 
[nolui? volui utique dat Marie-Jose 
Desmet-Goethals in: Humanistica 



Lovaniensia 17, 1968, p. 132. ceteras 
editiones non vidi]." lib. 1, cap. 36 Ehlers 
(= lo. Ludovici Praschii Psyche Cretica, 
Ratisponae 1685, p. 44 sq.). aut initio 
fabulae: "Quo tempore Graecia, a barbaris 
incolumis et Romani quoque expers iugi, 
virtutum artiumque exemplis felicissime 
florebat, princeps quidam Atheniensium, 
Theophrastixs nomine, vix orta luce exiit 
[presse hoc quidem et paucis multa]. 
Praecesserant catuli, Sparta nuper atque 
Creta missi, et impositae famulorum 
cervidbus Cumaeae plagae. Ipse volucri 
subsequens equo crispat manu venabulum 
interque comites maiestate non minus 
oris, quam corporis mole eminet et 
quam|vis senio provectior, gaudet ne- 
morum viriditati robustam inferre 
canitiem. Quo magis fidem inveniebat, 
quod a Nestore genus ducere maternum 
ferebatur." lib. 1, cap. 1 Ehlers (= op. 
cit., p. 3 sq.). Volfgango Ehlers magnam 
habeo gratiam, qui suam Praschii edi- 
tionem (loannes Ludovicus Praschius. 
Psyche Cretica. Herausgegeben und mit 
einem Nachwort versehen von Widu- 
Wolfgang Ehlers, Berlin 1999. huius 
editionis tria tantum exemplaria extant) 
dono mihi dedit. 



179 



M. - tu Praschium iudicas tamquam Quintiliani aut Apulei 
aequalem. alia certe latinitatis ratio fuit aetate artium barocarum. 

S. - equidem aetatis rationem non sum oblitus. sed hanc causam 
non audio, saeculo XVII multi script ores mirifici (francogallice baroque 
dicimus) esse voluerunt. quid turn? si quis mihi mirificus esse velit, 
esto; sit mode magnificus, si potest; si minus, talis auctor quomodo 
magtius censeri possit, non video, scis me non mediocriter in 
scriptoribus saec. XVII versatum; nusquam adhuc mirificam quandam 
latinitatem {" Barocklatein") vidi, quam hodie quidam sibi somniarunt. 
vidi tantum malos et bonos latinitatis auctores mediamque turbam. 
alia profecto ratio linguae theodiscae. nam qui saec. XVII theodisce 
scribebant, omnes fere eo, ut ita dicam, mirificentiae vitio laborabant; 
et aliter fieri certe non potuit, cum sermone uterentur patrio quem 
temporibus accommodari necesse erat. sed latinae linguae, quae re- 
bus mortalibus minus subiecta est, ea est praestantia, ut omni saeculo 
boni auctores extare possint qui temporibus non inserviant. quid? 
nonne in media romanticismi peste Eichstadius''^ latine, non plorabile 
atque languidule (" romantisch") scribebat? et sic omni aevo. quid 
Petrarcae cum barbaris? quid Huetio cum eis qui curiose {precieux) 
potius quam latine loquebantur? quid Gesnero"° cum galantismo"^? 
mali vero latinitatis auctores semper temporum suorum vitia imitantur. 

sentio aliquid mihi vel nolenti de Gaspare Scioppio"^ dicendum 
fuisse. contentiosi homo ingenii fiiit et uberrimae, licet indigestae, 
copiae; sed iusta ei vox quondam excidit: "sum quidem omnium 
maxume ocpo'UCToq""'. 

^^^ Heinrich-Karl Abraham Eichstadt Amicis, Cosmopoli 1715; Theoph. Chr. 

1772 - 1848. Harles "De galantismo aesthetico et 

'^•^ de eo infra p. 192 sq. phiblogico" in: Opuscula varii argumenti, 

'^' absoniim istud galantismi vocabulum Halae 1773, p. 68 - 96 (vide infra p. 230). 

peto ex: Epistola philologica de paedan- "^ Caspar Schoppe 1576 - 1649. 

tismo et galantismo latinae linguae qua "' I. B. Donii Commercium littera- 

viro clarissimo et doctissimo M. Laurentio rium, ed. studio et labore Ant. Francisci 

Miillero < > gratulatur Charisius ab Gorii, Florentiae 1744, col. 206. 



180 



sed ecce novum laboriosae barbariei portentum cerno. tantum 
non omnes Germani usque ad saec. XVIQ medians laudibus ferunt 
Schurzfleischium'^'', oratorem, mea quidem sententia, Vertutnnis 
quotquot sunt natum iniquis. qui quidem Thomasio superior est, 
Cellario vero multo inferior, cui fortasse propter ipsam studiorum 
similitudinem iniquior fuit"^ in Schurzfleischio laudando ineptus 
sane mihi Walchius, vir alioqui de litteris bene meritus, videtur, 
cum eum hunc ad modum extoUit: "summus meliorum litterarum 
vindex, singulare Germaniae nostrae decus ac latinissimus auctor, 
cuius oratio casta est, elegans atque eximia maiestate et vigore se 
tuetur, hisce virtutibus ad laudem Ciceronis et Livii accedit."'^^ et 
Langius noster, lepidum caput, quern supra memoravi, Schurz- 
fleischium laudibus extoUit"''. sed, malo litterarum multum ille iactatus 
est, atque si Melancthon ... 

M. - abi. mordicus hominem tenes. 

S. - ... si Melancthon Germanos latine loqui primus instituisse 
dicitur, Schurzfleischius primus populares suos oratores strepitare 
atque cornicari docuisse iure censebitur. quae cum ita sint, iam 
magnus mihi vir Melancthon cum Schurzfleischio comparatus videri 
incipit. 



'^'' Conrad Samuel Schur(t)zfleisch 
1641 - 1708. 

'^^ cfr. "Cellarii in Geographia vetere 
aliquid conatus est, vir scribendo 
assiduus, ac valde laboriosus. Notae 
[ineptum hoc sensu vocabulum et soloe- 
cum pro enarrationibus, adnotatio- 
nibus. cfr. Lagomarsini S.J. Orationes, 
Augustae Vindelicorum 1763, p. 36 - 
O.N.] eius pro tyronibus scriptae sunt, 
et explicationem iuvant, in variis 
lectionibus nihil aut parum praestant, 
propterea quod notas ex libris, non ex 



codicibus refingit." Conradi Samuelis 
Schurzfleischii Epistolarum arcanarum 
... Halae Magdeburgicae 1712, t. 2, p. 
498; cfr. Guil. Frider, Kreidenmann, De 
singulari latinitatis aptid Germanos 
pretio, lenae 1755, p. 11. 

^^'^ Jo. Georgii Walchii Historia cri- 
tica linguae latinae, editio tertia iterum 
multis accessionibus aucta, Lipsiae 1761, 
p. 675. 

^^^ M. Car. Henr. Langii, Institutiones 
stilt romani, Lubecae 1735, p. 238. 



181 



M. - laudo tamen industriam hominis, qui permultos libros 
historicos at que antiquaries conscripsit, 

S. - neque sane iudicium ei defuit quatenus aliorum negotia curates 
et eloquentiae praecepta edicit"^. nempe idem ei fere accidit, quod 
iesuitis, qui praeceptis quidem valent, in actione vero haud raro 
insulsi fiunt. 

M. - at laudanda saltern industria viri qui tarn multa scripserit"" 

S. - at improbanda impudentia hominis, sese omnium bonarum 
litterarum iudicem vindicemque iactitantis, quem tamen, perspectis 
ponderatisque ingenii dotibus, non litteratum sed litteratorem profiteri 
oportuit. nam orationes Schurzfleischii pingue semper quiddam et 
barbarum sonant, videlicet in argumentis eligendis mira felicitas 
hominis, ut: " Ut Gives Academici decenti r ever entia pros equantur 
Principem Electorem praesentem"^^^, " Ut modeste se gerant Cives"^^^ 
- frigida sunt ista; haec vero inepta tractatione etiam ridicula: "De 
non tactandis ignibus ludicris"^^^; " Contra grass atores nocturnos"^^'^. 



'2^ sed hoc de Sammarthani Elogiis 
iudicium sine risu legi non potest: 
"Scaevolae Sammarthani Elogia inter 
cetera huius argument! scripta, eruditionis 
copia et elegantia praestant." Schurz- 
fleischiana, specimen IE, ed. Irenaeus 
Sincerus, Vittembergae 1729, p. 58, illud 
vero gravius, cum dicit Melancthonem 
dictione "ad interpretandum apta, atque 
emendata" Erasmo praestare (Schurz- 
fleischiana, [specimen l], ed. Irenaeus 
Sincerus, Vittembergae 1729, p. 29). 

'^^eloquentiae praecepta tradidit in 
praefatione ad lectorem (Conradi Samuelis 
Schurzfleischii Dissertationes academicae 
varii generis, Vitembergae 1699, f. 8"^ - 
15^). 

"0 cfr. tamen: "La methode dont il se 
servoit dans la composition de ses 



Ouvrages ne previendra pas trop en leur 
faveur. 11 n'y travailloit que le soir, et 
mettoit alors ce qu'il composoit sur un 
petit morceau de papier, qu'il envoyoit a 
rimprimeur a la mesure qu'il le travailloit. 
On pretend cependant que la bonte de 
sa memoire faisoit qu'une maniere si 
singuliere ne prejudicioit en rien a I'ordre 
et a la suite de ses compositions." [jean- 
Pierre Niceron,] Menioires pour servir a 
I'histoire des hommes illustres dans la 
republique des lettres, Paris 1729, t. 1, 
p. 344. 

"^ Conradi Samuelis Schurzfleischii 
Dissertationes academicae varii generis, 
Vitembergae 1699, p, 103 sq. 

"2 ib. p. 145. 

"5 ib. p. 131 sq. 

"Mb. p. 125 sqq. 



182 



quam magnifice in exordio orationis "Contra vociferationes 
nocturnas"^^^ sese infert! quos cothurnos in taberna assumit!: "Qui 
ferarum in modum per regiones huius urbis cursitant, et vociferando 
puram castamque mentem ac linguam poUuunt, atque adeo in 
petulantem declamando morem, et turpe convitiandi facinus 
conspirant, ii revera improbi et crudeles sunt, ac non modo nihil 
liberali homine dignum agunt, sed sceleratos quoque ac praefractos 
gigantes imitantur." - hoc erat dicere pueros per noctem in viis 
clamitare. sed vide quam deinde insignite miseros istos feriat: - "Igitur 
tandem ira Dei eos deterreat, si nostra indignatio non sufRcit, ut 
experiendo cognoscant, quam miseri infelicesque sint, qui saepius 
moniti, neque saluti suae consulunt" - hoc nonne ridiculum, tamquam 
propter nugas has salutem aeternam amissuri sint - "neque legibus" 

- tamquam adolescentes in lubrico aetatis semper leges atque 
paragraphos cogitari deceat - "sed animo suo obsequuntur." - nonne 
frigent haec? et repetita nunc apponitur crambe: - "Equidem 
detestabilis et prope infanda res est, quod in hoc loco sapientissimorum 
hominum proiecti quidam iuvenes reperiantur, quos neque ratio, 
neque legum autoritas inflectere potest, ut honestos viros iniuriis 
lacessere desinant, partesque suas recto et constanti voluntatis iudicio" 

- et hoc rectum constantisque voluntatis indicium in pueris admodum 
requirit! - " I teneant ac tueantur.""'' hactenus continuatam orationem 
reddidi. vide quid pauUo post proferat de illiteratis istis pueris, qui 
scilicet "Andronicum obscoeni moris Caesarem secuti, qui, ut auctor 
Nicetas est, primus hoc sannae genus reperit, et pudentis pudicique 
hominis officium deseruit, ac fescennino carmine" - sophos, 
eruditionem hominis! - "et absurdis indecorisque gestibus et signis 
mores urbis corrupit, et nomen famamque sua ipsius licentia foedavit." 

"' argumentum est reprehensio iuve- 
num noctu per urbem vociferantium. 



536 



ib. p. 138 sq. 



183 



- euge orator! nunc autem risum comprime. assurgit iam supra 
cothurnos et caelum ipsum petit: - "Est Numen," - hoc enim deerat - 
"quod omnia, quae in caligine ac tenebris flunt, certa explorataque 
habet, et nutu providentiaque sua humanas res moderatur, et videt 
auditque omnia, quae facimus et loquimur, ac verbi etiam temere 
emissi meminit rationemque poscit, ac denique latebras quaerentibus 
praesidium eripit, ac profert in lucem, ut publica iudicii severitate 
confundantur." - hue, hue veni quisquis inani verborum strepitu 
delectaris, pulchras sitientibus auribus escas invenies. et quid porro? - 
"Itaque pro eo ac decet graviter volumus ac sancimus, ut omnes 
quotquot in pessima hac vociferandi pariter atque criminandi licentia 
teterrimaque" - o crimen capitale! - "consuetudine perstiterint, 
nomineque honestissimorum ordinum turpiter inclamato, alios seu 
vi, sive verbis I proterve lacessiverint, ac simul in hoc vitio deprehensi 
fuerint, societatis Academicae excidant, ac omni deinceps congressu 
nostro arceantur." - ho minis vigilantiam! o magistratum sanctissime 
gestum! - "Quamobrem hortamus vos, cives optimi, ut profanos 
vociferantium errores, et profligates ineptientis turbae mores, iuxtaque 
poenas a Deo et potentissimo PR[incipe] EL[ectore] constitutas summo 
et constanti studio evitetis, et probi compositique colatis inter vos ac 
diligatis, remque inprimis divinam hoc difficili tempore" - nonne 
sordet hoc difficile tempus, in dieser schwierigen Zeit? - "multum 
diligenterque faciatis, ut quemadmodum hactenus procul malis et 
moribus ad invidiam usque stetimus ac floruimus, ita in posterum 
hoc tam eleganti et securo literarum otio perfruamur. P[ublice] 
P[ronuntiatum] Festo Visitationes Mariae MDCLXXXXI.""^ in tam 
sublimes cogitationes demersus erat vir ille gravis atque civis optimus 
die Visitationis. nimirum oratio ista non de pueris sed a puero scripta 
videtur. quanto melius eodem temporis tractu indolem puerilis aetatis 
perspexit loannes Amos Comenius, cum dignitate semper placidus et 

"7ib. p. 139 sq. 



184 



sermone purus, nisi quod Vulgatam redolet"^; aut quanto in simili 



"^ hie afFeram quaedam annotandi 
atque excerpendi praecepta hodie quoque 
utilissima (expertus dico) quae divino ore 
flidit Comenius in oratione De primario 
Ingenia cokndi instrumento, solerter ver- 
sando, Libris: "Ceterum non sufficit 
Libros legere, attente legendi sunt: eo 
fine, ut notabilissima annotentur et 
enotentur <••> Hie unus solidus Lectionis 
fructus est, ut quae quis legerit sua faciat, 
excerpendo. < ■•■> Haec nempe est via, 
per quam multi ad miraculum docti Viri 
eo pervenerunt, quo eos pervenisse 
stupescunt, qui per quae compendia istuc 
eatur ignorant. De Plinio scrip turn est: 
"Nullum unquam librum vidit, quem non 
legerit; nihil cognitu dignum legit, quod 
non excerpserit; nihil excerpsit, quod non 
rursum in litteras (i. Libros suos) retulerit." 
Et Gellius de seipso: "Ut Dbrum quenque 
in manum ceperam, seu Graecum seu 
Latinum, promiscue annotabam". Lipsius 
vero: "Non coUigo, sed seligo": non te- 
mere se exscribere, sed cum judicio 
innuens, exscribere tamen non negans. 
Hinc I de alio alius: "Sua Lipsius loquitur, 
sed magnam partem ore non suo". Quid 
autem seligendum aut excerpendum est? 
inquies. Resp. Hoc non magnae 
quaestionis flierit. Scribe quiquid invenies 
tibi novum, eatenus ignotum: et judicas 
esse pulchrum [locum, mea sententia 
egregium, linea conspicuum reddidi - O. 
N.], tibi aliquando usui futurum: sive sit 
Verbum, sive Phrasis, sive Sententia, sive 
Historia, et quidvis quod gemmulae instar 
nitere conspicis, Quidam tanquam ea quae 
sui studii sunt (ex. gr. Theologici) 
circumspectant, taliaque tantum ex- 
scribunt, caeteris neglectis, eoque integros 



etiam pulcherrimos Libros, qui nihil ad 
farinam suam conferre putantur, sepo- 
nunt. Nos autem quia universalia com- 
mendamus studia, ex omni Libro, quem 
quis in manum sumit, omnia memorabilia 
seligi et colligi suademus. Quomodo 
autem, quaeret quis? Varia sunt variorum 
consilia, qua forma Excerptorum Libelli 
adornandi sint; quae recensere quia 
longum foret, tantum quid praxi mihi 
probatum sit dicam. Simplicissima ratio 
est, Diariis uti: Libro scil. in quo conti- 
nue scribas, quicquid elegans ulla die 
legeris, audiveris, videris, aut tibi forte 
ipsi pulchre veniat in mentem. Ita 
quantum quotidie proficias, Diarium tuum 
revidendo videbis, et delectaberis. Sed 
memento, Diarium hoc instrui oportere 
Indice alphabetico: qui tibi necessaria 
requirenti, ubi consignatum stet unum 
quodque, indicet, eoque inventioni 
promtae serviat. <•■■> Si tamen omnino 
Repertorio non indigere, Opesque tuas 
nihilominus in numerato habere velis, 
confice tibi Pandectas, seu Digesta: ubi 
ordine aliquo certo, et immobili, Tibique 
noto, tituli Rerum omnium exstent, ad 
quos, tam Voces quam Phrases, et 
Sententiolas, et Historias, et quicquid 
denique obveniet, referre scias. <■•> Ad 
Usus venio, quos annis aliquot exantlatus 
in Authoribus legendis et emendandis 
Labor secum vehet. Primus erit, Mentis 
circa res splendidum lumen: non demum 
quando aliquid cogitandum, loquendum, 
agendum erit, hie aut ibi quaerendum 
vel accendendum, sed paratum jam, et 
Te, quoquo Te vertas, comitans: quod 
permagnum est. Deinde, eris dives propriis 
Tuis, legitimeque partis divitiis <•••> 



185 



argumento humanior lepidiorque Octavius Ferrarius"^! heus, quid 
taces? 

M. - tacitus admirabar eloquentiam hominis, serio dico. nam 
quod tu verborum strepitum dicis, sincera hie mihi eloquentia videtur. 

S. - itane vero? non multum mihi in huiuscemodi scrip tis versatus 
videris, qui hominem admireris tam facundum et elegantem ut Musae 
ipsae nares ei emunxisse videantur'''"; alioqui fortasse in meam 
sententiam pedibus ires, sed ignoscendum erat Schurzfleisehio, eum 
non multo melius in simili re Buchnerus^^'^ locutus esset, qui tunc in 
eloquentiae luminaribus censebatur. is saltem non "hoc difficile 
tempus" dicit, sed: "Hoc praecipue tempore, quo tot crudeles alias 
et supra omnes Tragoediarum atrocitates horrendi passim luduntur 
ludi. Quos quum ita spectemus hactenus, ut metuamus assidue, ne 
ipsi protrahamur in scenam, et nobis nunc imponantur, quas alii 



Tertio, habebis thesaufos Tuos in potes- 
tate tua; eosque Tibi utiliores, quam cen- 
tum aliena "Rorilegia", seu "Polyanthea", 
aut "Loci communes", vel "Thesauri" etc. 
esse possunt. Nam quae non fecimus ipsi, 
vix nostra puto. <•• | ■■> Quartus fructus 
erit, quod hoc opulenter congesto Ex- 
cerptorum thesauro Tuo, rem incredi- 
bilem obtinere poteris: ut vel sexcentos 
Authores uno die percurrere, et in dubiis 
consulere (tot nempe quot legisti et 
emeduUasti) possis; ut quasi nihil noxie 
ignores; ut viva et obambulans Bibliotheca 
dici queas; ut omniscius videaris, oraculi 
instar (apud imperitos hujus arcani) 
habendus. Nee ut videaris solum: ut sis 
vere." J. A. Comenii Opera didactica 
omnia, Amsterdami 1657, pars 3, col. 
108 - 110). 
''^ cfr. "<■••> nostri [sc. iuvenes] non 



vigilant modo, sed horrendo tumultu alios 
ingratiis vigilare compellunt, et fortasse 
verentur, ne professores altius stertant, 
minusque mature expergiscantur, ut 
praelectiones suas antelucano meditentur. 
etc" Octavii Ferrarii Opera varia, Wolf- 
fenbuttelii 1711, p. 119. 

''"' de inepta hac locutione cfr. F. A. 
Wolf Litterarische Analekten, Berlin 
1817, vol. 2, p. 488. 

'"•i August Buchner 1591 - 1661, "des- 
sen gezierter und schwiilstiger lateinischer 
Stil von seinen Zeitgenossen vielfach 
bewundert wurde." C. Bursian, Geschichte 
der classischen Philologie, Miinchen - 
Leipzig, vol. 1, p. 298. ineptus est 
Heineccius; "Buchneriana oratione nihil 
potest esse splendidius, nihil uberius, nihil 
gravius." lo. Gottl. Heineccii Fundamenta 
stili cultioris, Lipsiae 1766, p. 352. 



186 



sustinuerunt hactenus, lugendi et ejulandi partes; ante omnia sanctae 
et emendatae vitae statuendum est."'''^ 

ceteri eiusdem temporis Germani plerumque nihil bonae frugis 
tulerunt. Carpzovii^'" latinitas laudatur a Menagio''*'', teste tamen hac in 
re dubio, ut qui ipse eo nomine non magnopere sit laudandus'"", ceterum 
homo amabilis. Justus Bohmer^'"' probabilis etiam orator extitit'"*^. 



'■^^ " Interdictum de Bacchanalibus" in: 
Augusti Buchneri Dissertationes acade- 
micae, Francofiirti et Lipsiae 1679, p. 61. 
cfr. "Contra grassatores noctumos" ib. 
p. 58; "Contra noctumos vociferationes 
quorundarri' ib. p. 92. 

^"^ Friedrich Benedict Carpzov 1649 - 
1699. 

'44 Menagiana, Paris 1729, 1. 1, p. 309. 

'4' neque aliter ipse de se iudicabat, 
cfr. "Je n'ai rien mieux ecrit en Latin, 
que la vie de mon pere [vide: Vita Petri 
Aerodii Quaestoris Regii Andegavensis et 
Guillelmi Menagii Advocati Regii 
Andegavensis, Parisiis 1675]. J'ai lu pour 
cela la vie d'Atticus ecrite par Cornelius 
Nepos; mais je ne fais que des themes. 
Casaubon ecrivoit de source, et M. Huet 
en toujours fait de meme." ib. t. 2, p. 
153. non sine aliquo fructu legenda sunt 
Vita Guillelmi Menagii (quam diximus). 
Vita Matthaei Menagii, primi Canonici 
Theologi Andegavensis. Parisiis 1674, et 
Miscellanea, Parisiis 1652 ubi prae ceteris 
Gargilii Macronis Parasito-Sophistae 
Metamorphosis, et vita Gargilii Mamur- 
rae Parasito-Paedagogi lectu digna. 

'46 Justus Christoph Bohmer 1660 - 
1732. 

'4'^ cfr. e. g.: "Confidenter dixerini, 
nullam gentem altercationibus magis esse 
deditam, quam banc, quae politiorum et 
elegantiorum litterarum nomine censeri 



cupit. Si voce, Tullii aevo insolita, forte 
utatur, qui eadem I cum ipsis profitetur 
studia, si Gallorum aut Italorum cultissimis 
scriptis se delectari ostendat, conclamata 
omnia dicent, et summa imis misceri, qui 
se solos saeculi sui Cicerones aut Plinios 
esse, se solos pure et emendate scribere, 
et soUicite admodum fugere peregrinita- 
tem, quae novas voces et Latio indignas 
loquendi formas inducit, arbitrantur. 
Quotusquisque est inter eos, qui latine 
docti volunt haberi, qui alium laudet aut 
commendet ob dictionis elegantiam et 
venustatem: vel non satis latine alium loqui 
dicet, vel non satis eloquenter, aut aequa- 
bile orationis genus alteri deesse: fortassis 
sordidae et inquinatae dictionis alter 
arguetur." Prolusio IE. De bellis litterariis: 
lusti Christoph. Bohmer Proltisiones VII, 
Helmstadii 1707, p. 18 sq. "Sane speciem 
praefert prudentiae, quod omissis 
exerdtationibus Latinis, Teutonicae elo- 
quentiae studium quidam tam acriter 
urgent, iidem adhuc plenius existimationi 
suae consulerent, si nihil umquam Lati- 
ne a se conscriptiun ederent, ne, dum ab 
aliis seorsim ire cupiunt, et docere quid- 
dam magniflcentius, deridendos se prae- 
beant rerum intelligentibus, quo ties inor- 
nato inquinatoque sermonis Latini gene- 
re utuntur. Teutonicae linguae cultum 
vehementer probo, et, si id addi fas est, 
pro tenui parte mea annitor, ut quotannis 



187 



loannem quidem Burchardum Menckenium'''^ oratorem levem ac 
sine medulla ventosum, cuius (quod mireris) de gente vir gravissimus 
Bismarckius Germaniae cancellarius prodiit, sine grata mentione 
transmisissem (neque enim De charlataneria eruditorum libellos 
atque Orationes academicas^'^'^ tanti facio, ut propter sermonis gratiam 



vernaculae eloquentiae specimina publica 
a florentissimis iuvenibus in coetu 
aequalium, et consessu gravissimorum 
virorum apud nos edantur: utinam multi 
popularium nostrorum, qiiantum operae 
ad discendas linguas exteras conferunt, 
tantum temporis tribuerent patriae 
linguae cognoscendae omandaeque, quae 
nuUi cedit, sive vim et praestantiam 
verborum, sive sententiarum argutias et 
aculeos, sive denique elegans et urbanum 
dicendi genus spectes: proscribere tamen 
Latinas litteras atque eliminare, inhu- 
manum foret atque agreste." id. Program- 
ma quo ad orationem De cognatione 
artium <•••>, Helmstadii 1709, f. 4"^. 

^'^^ Johann Burkhard Mencke 1674 - 
1732. 

''^ loannis Burchardi Menckenii 
Orationes academicae, maximam partem 
liter ariae. Edidit, et praefatus est Fride- 
ricus Otto Menckenius, lo. Burch. fil., 
lipsiae 1734. cfr. prooemium orationis 
(a. 1724 habitae) quae est De praecipuis 
rei literariae hoc tempore impedimentis: 
"Qui literarum hoc tempore statum atque 
conditionem obiter tantum ac perfunc- 
torie intuentur, miris modis extollere 
sclent illarum decus, nee addi quidquam 
ad incrementum posse, temere iudicant. 
Enimvero, si quid ipse video, tetra, horrida 
omnia, foeda, spurca, in Uteris sunt. lam 
iamque barbaries et tenebrae imminent. 



et tantum non incumbunt, non Saxoniae, 
non Germaniae, sed Europae universae. 
Dicitis: nonne florent literarum sedes, 
Academiae? Nonne crescit in dies dis- 
centium aeque, ac docentium, numerus? 
Nonne tot libri, quot fungi, uno die 
nascuntur? At solidam doctrinam, pul- 
cerrimas artes, amisimus; discimus, quae 
dedi|dicisse praestaret, inania quippe, et 
parum fructuosa, scribimus inepta, 
ridicula, nemini profiitura, non, ut famam 
aliquam et gloriam, quae, ut virtutis 
omnis, ita verae eruditionis, comes est, 
consequamur, verum ut famem, 
crudelissimum meliorum literarum 
hostem, exstinguamus. Excurrite paullum 
mecum, Auditores, in vicinam Galliam, 
quae, ut naturae bonis instructissima est, 
ita Musis hactenus sedes fere negavit. 
Graecae literae, quibus omnis conditur 
elegantia, vrx apud Monachos quosdam 
Benedictinos receptaculum invenerunt. In 
Latinis vero Uteris quotusquisque nunc 
est in Gallia, qui non maUt rudere cum 
Asino Apuleii, quam compte loqui cum 
Oratore Ciceronis, ut loquitur ex ilia gente 
nonnemo ["Vid. Lalemantii Epistolam 
Maresianis praemissam" - adn. MenckeruiJ; 
plerique Romanam eloquentiam vix a 
Umine salutant; qui prorsus assequatur, 
quantum ego sciam, nemo deprehenditur, 
Adspicite Italiam etc" ib. p. 404 sq. 



188 



magnopere lectitandos putem'^") nisi Acta eruditorum quae edenda 
curavit"' ceteraque praeclara viri merita acriter mihi obstreperent. 
apud Helvetios loannes 7\lfonsus Turrettinus"^ morum integritate et 
subacto iudicio excellebat, laetae succinctaeque orationis cultor"'. 



"" sunt tamen quaedam iucunda lectu, 
cfr.: "Sed quam facile imponi sibi patiantur 
I hi omnis antiquitatis promi condi, testes 
nobis sunt, ut alios taceam, I omni excep- 
tione majores, Athanasius Kircherus et 
Jacobus Gronovius. Erant Romae quidam 
adolescentes lasciviusculi, qui cum alicubi 
in urbe brevi excitandum aediflcium 
intelexissent, ut Kircheri ingenium ten- 
tarent, eodem in loco clam defodi cura- 
bant scabrosum lapidem, quem miris 
nonnullis et ad libidinem excogitatis figuris 
deformaverant. Quid fit? jaciuntur funda- 
menta novi operis; toUitur lapis, novum 
■ vetustatis monumen|tum, ipsa sui inte- 
gritate admirandum; quaeritur Oedipus; 
itur ad Kircherum. Is vero, viso lapide, 
tripudiare prae gaudio et pedibus terram 
pulsare, mox circulos, cruces et signa ad 
unum omnia tam concinne, tarn apposite 
explicate, ut nihil supra. Quid Gronovius? 
Monstraverat illi Vir politissimus (quem 
vocat) Robertus de Neufville icunculam 
ligneam, metallifossoris Saxonici habitu 
indutam, quales vulgo pueri apud nos inter 
pupas et crepundia servant. Gronovius, 
qui nunquam homines metallobajulos et 
natipeUitos viderat, vetustissimi, ut ipse 
loquitur, monumenti spectaculo admo- 
dum laetatus, statim religiosam in eo me- 
moriam renovari judicabat, et cum 
imagUTi[cuIam suam bellissime caelari cu- 
rasset, interpretabatur Sacerdotem Ger- 
manum portantem navigium Isidis. 



Risum teneatis amid." Jo. Burch. Men- 
ckenii De charlataneria eruditorum decla- 
mationes dtiae, editio tertia emendatior, 
Amstelodami 1716, p. 61 - 65. vide 
Appendicem v. 

^^1 cfr. R. Treitschke, Burkhard 
Mencke, Professor der Geschichte zu 
Leipzig und Herausgeber der Acta 
Eruditorum, Leipzig 1842. 

''2 Jean Alphonse Turrettini 1671 - 
1737. 

"' "At que sic ad fatalem ilium ter- 
minum tandem dilabitur Oratio, quo tam 
egregiae vitae, tam pretiosae filum abrup- 
tum est. O diem atro signandum lapillo! 
Diem quavis nocte tetriorem! quo vena- 
tione sese exercens, pro solatio et oblec- 
tatione, sibi interitum, nobis luctum pepe- 
rit. Quippe affectum jampridem corpus, 
magis vero hoc casu concussum, violenta 
postmodum febris adorta est; Quae indies 
ardentior facta, omnemque fallens Me- 
dicorum industriam, intra quatriduum 
feralis evasit. Circumstantias, in vulgus 
notas, recensere nihil attinet. Hoc notan- 
dum, decumbente corpore, ob morbi 
inclementiam, quiescere mentem nun- 
quam potuisse, quin semper de publica 
salute, incolumitate, defensione, consilia 
agitaret." Joh. Alphonsi Turrettini, In 
obitum optimi, sapientissimi, ac fortis- 
simi Principis Gulielmi m Magnae Bri- 
tanniae Regis Oratio panegyrica, Genevae 
1702, p. 19. 



189 



Morhofium"4_ Heineccium'", Funccium"'' propter doctrinam ad- 
miror, sed eosdem oratores sperno; qui cum multa de eloquentia 
scriberent, ipsi ad earn exornandam nihil ferme attulerunt: tumidi 
sunt plerumque aut prave audaces, sordidi latinitatis auctores, elegantia 
nulla, et lepide Borussiae rex Fridericus eius nominis Secundus 
Heineccii aliorumque Germanorum ineptias risit, cum illud maxime 
ridiculum reminisceretur: "vestra maiestas splendet tamquam 
carbunculus in digito temporis nostri""^. 

M. - at idem Fridericus, amores tui, Rivarolii fatuum opus de 
lingua latina ex usu litteratorum removenda"^ laurea insignivit. 



"4 Daniel Georg Morhof 1639 - 1690. 
de Morhofio nuper quaedam egit Gunter 
E. Grimm, Literatur und Gelehrtentum 
in Deutschland. Untersuchungen zum 
Wandel ihres Verhaltnisses vom Huma- 
nismus bis zur Friihaujklarung. (Studien 
zur deutschen Literatur 75) Tiibingen 
1983, p. 303 - 312, et passim. 

'" Johann Gottlieb Heinecke 1681 - 
1741. 

"6 Johann Nicolaus Funck 1693 - 1777. 

"^ "je me ressouviens dans ma jeunesse 
d'avoir lu, dans une epitre dedicatoire d'lm 
professeur Heineccius a une reine, ces 
belles paroles: "Dire Majestat glanzen, wie 
ein Karfunkel am Finger der jetzigen Zeit" 
<•••> Quand des professeurs s'expriment 
dans un style aussi bas que ridicule, a 
quoi faut-il s'attendre de leurs ecoliers?" 
Oeuvres de Frederic le Grand, Berlin 
1847, vol. 6. p. 99 ("De la litterature 
AUemande"). de vitiis scriptorum 
Germanorum vide praeterea K. F. von 
Nagelsbach - 1. Miiller, Lateinische Stilis- 
tik, Niirnberg ^IPOJ, p. 12. 

^^^ Antoine de Rivarol, Dissertation sur 
I'universalite dela langue frangoise, Berlin 



1784. ne hominem nimis molestarem, 
operae pretium dujd ipsius sententiam 
proferre quo potissimum sensu latinam 
linguam mortuani appellaret: "L'histoire 
des Langues anciennes n'est pas complete, 
parce que nous n'avons jamais que la 
Langue ecrite, et que la Langue parlee 
est toujours perdue pour nous: voila 
pourquoi nous les appellons, Langues 
mortes. En effet, le Grec et le Latin ne 
nous offrent que des signes morts auxquel 
on ne pourroit redonner la vie, qu'en y 
attachant la prononciation qui les animoit 
autrefois, ce que est impossible; puisqu'il 
faudroit deviner les differentes valeurs que 
ces peuples donnoient a leurs lettres et a 
leurs syllabes." op. cit. p. 50. 

de "lingua mortua" cfr.: "Chi pretende 
di riuscire eccellente poeta latino, essen- 
do nato italiano, condannasi a comporre 
dentro un mausoleo, poiche scrive ai 
morti." Saverio Bettinelli [1718 - 1808], 
Codice di nuove leggi del Pamaso italia- 
no, in: Nicola Flocchini, Insegnare lati- 
no, Firenze 1999, p. 27. cfr. praeterea: 
"Eravam centinaja compagni maestri, che 
ricevendo i fanciulli dai primi rudiment! 



190 



S. - quid postea? fuit Fridericus vir virtutibus militaribus nee non 
illis lenioribus ornatissimus et vel supra latinam eloquentiam. ceterum 
nuper legi ista, quae modo protuli, verba nequaquam Heineccii esse 
atque immerito eum a Friderico illusum"^. sit sane, sed illud mini- 
me falsum, quod loannes Matthias Gesnerus, vir integerrimus et 
aequus elegantiarum arbiter, cum iterum Heineccii Fundamenta sti- 
lt cultioris ederet, in ipsum operis indicem adnotabat: "in qua ipsa 
appellatione [i. e. Fundamenta stili\ facile calumniandi occasionem 
arripere aliquis poterat, uti interrogaret, quaenam intelligi possint, 
stili, pennae, calami fundamenta" ^^^^ est enim stili fundamenta 
profecto res nihilo minus ridicula quam digitum temporis. 



a' dodid o died anni d'eta guidavanli ai 
quindid o diciasette sino a gustar non 
che intendere i das|sici antichi in verso e 
in prosa, in latino e in volgare, e per via 
di spiegazioni e di traduzioni piu che di 
composizioni specialmente latine ben 
conoscendo pochissimi esser atti o desti- 
nati a divenire scrittori di lingue morte." 
Saverio Bettinelli, Prefazione al Saggio 
sull'Eloquenza, in: Opere edite ed inedi- 
te in prosa ed in versi dell'abate Saverio 
BettineUi .... Venezia 1801, t. 23, p. 25. 
sed iam pridem Heinecdus (sub lemmate: 
"Latina lingua inter demortuas referenda"): 
"Latina lingua iamdudum inter mortales 
conticuit. In Latio enim ipso, ubi olim 
quam maxime floruit, sensim ita 
barbarorum commercio coepit inquinari, 
ut demum nova inde enata sit dialectus, 
quam Italicam did moris est." lo. Gottl. 
Heineccii Fundamenta stili cultioris 
omnibuslo. Matthiae Gesneri animadver- 
sionibus, emendationibus, additamentis 
et praefatione locupletata accuravit, 
digessit, suasque observationes hac 
editione auctas adiecit\o. Nicolaus Niclas, 
Ijpsiae 1766, p. 399. 



"^ cfr. "Die Stelle, die dem Konig hier 
vorschwebte, schreibt er mit Unrecht dem 
Heineccius zu, obgleich schon Herzberg 
ihn rechtzeitig auf seinen Irrtum 
aufmerksam machte. Sein Gedachtnis 
vermengte die Anreden "Hochststrahlen- 
der Karfiinkel an der Stirne der Tugend" 
und "Gro/Ser Diamant an dem Finger der 
jetziger Zeit" aus der Widmung einer 
Reisebeschreibung, die Adam Ebert in 
Frankfurt a. O. 1723 unter dem Namen 
Aulus Apronius herausgegeben hatte. Die 
erste Bezeichnung gait der Konigin Sophie 
Dorothea, der Mutter Friedrichs, die 
andere seinem Vater. Dem Professor Ebert 
hatte, wie Hertzberg am 12.11.1780 an 
Friedrich schreibt, das Lesen der 
spanischen Romane den Kopf verdreht." 
H. Simon, Uber die deutsche Liter atur. 
Von Friedrich dem GrofSen, Leipzig 1886, 
p. 30. 

"'" lo. Gottl. Heineccii Fundamenta 
stili cultioris omnibus lo. Matthiae 
Gesneri animadversionibus, emendationi- 
bus, additamentis et praefatione locu- 
pletata accuravit, digessit, suasque 
observationes hac editione auctas adiecit 



191 



loannes Georgius Walchius^'^i in praeceptis valet, et grato animo 
fateor me multum ex scriptis eius didicisse, in quibus auri pondo 
aestimo Historiam criticam latinae linguae^^^: doctrinam viri admiror, 
eloquentiam vero saepe require, quid vero in loanne Nicolao Funccio 
praeter exercitam industriam laudem, nihil habeo. loannes Michael 
Heusinger'"^' paedagogus fuit optimus, criticus mediocris, miser orator. 
Bergerus"^'', professor Wittenbergensis olim celeberrimus, dum aliis 
eloquentiae praecepta tradit, ipse infans atque ne mediocriter quidem 
eloquens extitit, tam exsanguis ac ieiunus, ut ipsis auditoriorum 
subselliis durior aridiorque videretur. 

atque ne in sordibus diutius volutarer, ad litterarum sospitatores 
- loannem Matthiam Gesnerum'^' dico et loannem Augustum 



lo. Nicolaiis Niclas, lipsiae 1766, f. 5''. 
credo equidem Heinecdum, quia iure- 
consultus fuit, frequenti apud iure- 
consultos fundamenti vocabulo usum 
fiiisse (cfr. e. g. Gotthelf Ehrenreich Be- 
cker, De fimdamentis patrii iuris, Lipsiae 
1686). 

561 Johann Georg Walch 1693-1775. 

562 Lipsiae '1761. 

565 Johann Michael Heusinger 1690 - 
1751. 

564 Johann Wilhelm von Berger 1672 - 
1751. 

565 Johann Mathias Gesner 1691 - 1761. 
ut statim nobilissimam Gesneri mentem 
lectoribus ostendam: "Saepe observavi ego, 
homines in lectione Ciceronis non per- 
functorie versatos, verborumque illius et 
formularum facultatem sat luculentam 
consecutos, in hoc labi, et deridendos se 
dare egregie, quod parum aetatem nostram 
cogitarent, parum ad rei vel publicae, vel 
privatae, ad locorum homi|num, temporum 
rationes orationem suam accomodarent, 
qui promitterent, ut hoc utar, cum ipsi 



Magistri recentes philosophiae, aut S. 
Theologiae, vel utriusque iuris candidati 
essent, viris ad clavum reipublicae, vel ad 
latus principum sedentibus, se sibi perpe- 
tvuvm pro illorum omamentis propugna- 
tionem desumsisse, se illorum dignitatis 
defensionem non omissuros, etiamsi ini- 
micos sibi sciant capiundos omnes homi- 
nes, et in eo genere plurima. Itaque operae 
pretium esse videtur, ut etiam orationes 
et stili caussa legantur recentiorum 
hominum libelli, qui cum puritati antiquae 
studeant, tum rebus et hominibus nostris 
sutun quoque colorem tribuant, memine- 
rintque, se non in urbe rerum domina, 
non libera republica, non Senatores 
Senatoribus ut hoc utar, scribere; sed 
sapientiam illam Romanam, I spiritum 
ilium altum, orationem illam venustatis et 
maiestatis capacem, prudenter ad nostra 
tempora accomodare debere. Hoc ut face- 
rem, studiose diligenterque operam me de- 
disse, equidem mihi conscius sum." lo. Mat- 
thiae Gesneri Opuscula minora argumenti 
varii, Vratislaviae 1743, t. 1, p. V- VU. 



192 



Emestum^''^ - properare iam dudum animus gestiebat. Gesnerus mihi 
primas Emestus secundas eloquentiae ferat. magnus ille vir fuit, ma- 
gnae eruditionis, magni tamen iudicii, maxime vero copia accuratae 
doctrinae valebat; hie vero eloquio animoque Gesnero similis, sed in 
utroque inferior, licet et ipse animum ad laetam quandam severitatem 
exercuerit et in orationibus latins Gesnero excurrat; curiosa tamen 
argumentorum varietate feracior Gesnerus videtur, ut paucos disser- 
tationum titulos proferam: "Socrates sanctus paederasta. Accedit co- 
rollarium de antiqua asinorum honestate?^'^", "De venusta humanitate 
caput aperiendi"^^'^ , "De terricvlis pueroruni"'^'^ . sed longe ceteris praestat 
Isagoges^'"^ opus utilissimum. Emesti animus quidem non fervidus, Bentleio 
quern ipse admirabatur, contrarius, nulla felicitate in coniecturis, sed 
fundata doctrina, ingenium - quamquam nuUis excerptis usus^'^i - multa 



^("^ Johann August Emesti 1707 - 1781 . 
scribendum dujd Emestum, et non Emes- 
tiutn. de forma nominis docet Wolfius: 
"Displicuisse ipsi formam priorem [i. e. 
Ernestii], ex qua periculum esset, ne con- 
fiinderetur cum professore quodam Up- 
siensi paene aequalijo. Henr. Ernes tio." 
F. A. '^o\i Litterarische Anakkten, Berlin 
1817, vol. 2, p. 281. 

^^^ in: Commentarii societatis regiae, 
Gottingae 1752, t. 2, p. 1 sqq. 

^^^ Lipsiae 1733; extant plures id genus 
Gesneri commentationes, ut "De venusta 
humanitate decedendi via et equo descen- 
dendi commentatio" Lipsiae 1733, "De 
venusta humanitate THZ UPOZKYNH- 
ZEQZ in quantum corpus inclinat et 
manus movet dissertatiuncuUf Lipsiae 
1734. 

'69 Gottingae 1745. 

'^^ lo. Matthi. Gesneri Primae lineae 
isagoges in eruditionem universalem no- 
minatitn philologiam, historiam etphilo- 
sophiam in usum praelectionum ductae. 



Accedunt nunc praelectiones ipsae ad 
commentarios auctoris recensitae et 
auctae per lo. Nicolaum Niclas, Lipsiae 
^1784, 2 voU. hunc librum magnopere 
commendabat Samuel Parr: "If any nooks 
be open fill them up with Gesner's Isago- 
ge: it is a most usefiil book to readers of 
every age, and scholars of every size." The 
Works of Samuel Parr. By John Johnstone, 
London 1828, vol. 7, p. 423. 

"1 "Nimirum interpretatio est res non 
modo subtilitatis, sed etiam testimonii, 
et omnis iudicandi subtilitas vana est et 
fluctuat, nisi tamquam fimdamento nitatur 
copia doctrinae eaque praesente et para- 
ta <•••>. an Gesnerus et Emestxis antiquos 
scriptores non assidue legebant? Vero as- 
sidue legebant; sed parum annotabant, 
forte aliarum occupationum multitudine 
impediti; et ad plerasque etiam scriptorum 
editiones faciendas subito et imparati 
accedebant." Vita Davidis Ruhnkenii 
auctore Daniele Wyttenbachio, Lugduni 
Batavorum 1799, p. 39. 



193 



lectione subactum, aptus exquisitae doctrinae praecipiendae"^, orationis 
vis sedata, sed verae elegantiae expers ut in homine theologo; gratam 
orationis neglegentiam aliquando sectatus"', sed non assecutus. 
elegans tamen vestitus, quae laus, ut in professore Theodisco, hodie 
quoque non vulgaris est. animo vigilanti usque ad septuagesimum 
aetatis annum"'' fuisse traditur, quod quidem miraculo non habuerim 
qui dum viverem, usque ad nonagesimum octavum annum octo 
cottidie horas studiis impendebam. non eodem semper dicendi ge- 
nere utebatur; nam primi quos iuvenis conscripserat libri, pura dictione 
quam postea affectabat caruere. praestantissimum Ernesti opus 
inscribitur Initia doctrinae solidioris^''^ , ubi primum Wolfianam 



^■^^ cfr. 'Je lui ai souvent entendu parler 
de la profonde impression que lui [sc. 
Melchiori Grimm] fit le point de vue sous 
lequel ce savant instituteur [sc. Ernestus] 
avait pris a I tache de presenter a ses 
eleves, et I'intention generale du meiUeur 
des traites de morale pratique [Ciceronis 
De officiis], et les detailes ou cette 
intention se trouve developpee de la 
maniere la plus lumineuse et la plus 
instructive, a I'usage des bons esprits de 
totis les siecles, mais tres-specialement a 
I'usage de la jeunesse romaine, appelee 
par les circonstances a I'exercice du 
premier emplois de la republique. II 
semble que les idees puisees alors par le 
jeune Grimm, et dans cet immortel 
ouvrage, et dans les commentaires qui 
lui avaient si bien fait saisir I'esprit, ont 
eu la plus grande influence, et sur ses 
principes, et sur la conduite de toute sa 
vie dans le monde." J.-H. Meister, Le 
baron de Grimm, in: Correspondance 
litteraire <■■•>, ed. M. Tourneux, Paris 
1877, vol. 1. p. 3 sq. 

'^' cfr, opusculum "De grata negli- 



gentia orationis" in: Jo. Aug. Ernesti 
Opuscula philologica critica, Lugduni 
Batavorum 1764, p. 126 - 134; cfr. lo. 
Aug. Ernesti, Opmcula varii argumenti, 
lipsiae 1794, p. 44. 

"■^ "Bis ins 70te Jahr merkte man wenig 
Abnahme der Seelen und Korpers Krafte. 
Von der Zeit an nahmen die Krafte sehr 
I stark ab, dafi er immer unthatiger 
wurde." Memorial. A. Emestiin: Gottlieb 
Christoph Harles, Kritische Nachrichten, 
Niirnberg 1782, p. 73 sq. cfr. "Elogium 
lo. Aug. Ernesti publice scriptum ab Aug. 
Guil. Ernesti" in lo. Aug. Ernesti 
Opusculorum oratoriorum novum volu- 
men, Lipsiae 1791, p. 2J7; 270. cfr. 
praeterea: "Denn seit langem erlaubt mir 
meine Organisation nicht mehr ein 
anhaltendes Studieren, wie es viele Gelehr- 
te betrieben, ein Ernesti z. B., der nocli 
in seinen Siebzigern von der Mahlzeit an 
den Schreibtisch ging" Fr. Aug. Wolf, 
Kkine Schriften, hrsg. G. Bemhardy, Halle 
1869, vol. 2, p. 1020. 

'^' prim. ed. Dpsiae 1736. 



194 



barbariem exuit. in orationibus prooemiatur apte ubertimque, nihil 
ab re alienum arcessens^^*^, narrat diligenter, in digressionibus semper 
utilitatem audientium spectat, minus felix in perorationibus. inest ei 
siccitas quaedam, quae formulae Wolfianae philosophos redolet. in 
delectu verborum est quod reprehendas; quin et ipsa "solidior 
doctrina" latine non sonat"''. iucunda lectu est vita Jo. Matthiae 
Gesneri ab eo composita"^ quod opus vel omnibus eius libellis 
praefero; in quo genere litterarum meo quidem iudicio longe 
iucundissimus extat liber Wyttenbachii de vita Ruhnkenii^^^, neque 
quidquam felicius de calamo Wyttenbachii umquam fluxit. equidem 
non abnuo, cum puer in quasdam Ernesti orationes incidissem, eas 
potissimum mihi duces fuisse, quae (postquam a Petrarca saucius 
romani eloquii amore discesseram) ad doctrinae studium me 
infiammarent. 

apud nostros eodem temporis tractu Michael Lomonosovius'^" vir 
magnus atque ingeniosus extitit, qui impetu atque maiestate 
Germanorum nemini cedit^^^ non defuit ei succus et sanguis neque 



'■''^ cfr. e. g. Memoria Christiani 
Furchtegott Gellerti in Elogiis virorum 
in doctrinis illustrium do. Aug. Ernesti 
Opuscuhrum oratoriorum novum volu- 
tnen, Lipsiae 1791, p. 134 sq.) 

"^ J, Ph. Krebs, J. H. Schmalz, 
Antibarbarus der lateinischen Sprache, 
Basel 1905, vol. 2, p. 584. 

578 Marratio de Jo. Matthia Gesnero 
ad Davidem Ruhnkenium in: Jo. Aug. 
Ernesti, Opuscula oratoria, Lugduni 
Batavorum 1767, p. 465 - 500. 

'^^ Vita Davidis Ruhnkenii auctoreY)2r 
niele Wyttenbachio, Lugduni Batavorum 
1799. 

'^•^ Michael Basilii f. Lomonosov 171 1 - 
1765. 

^^^ cfr., ut hoc eruditi ac luculenti 



Panegyrici loco utar: "Contremuerunt 
turn perfida Botnica littora, et ingruentes 
finibus nostris superbi hostes repentino 
terrore exanimati diffidere rebus suis 
coeperunt, et fugam potius maturare 
quam proelium committere cogitabant. 
Repraesentabant perterritae eorum mentes 
Petrum Magnum in fortissima filia 
redivivum. Oberrabat illis tristissima et 
sanguinolenta imago patrum, per Poltavae 
campos fusorum. Concipiebant animis 
gentis suae myriades super divisos inflni- 
ta vastitate interiacentis soli campos duci 
captivas, flammis corripi urbes et agros, 
traiici siccum pariter ac freta triremibus, 
erumpere ex mediis maris fluctibus 
equites. Equidem profligati erant proelio 
hostes ad Willmanstrandiae muros; am- 



195 



animus omnia magna cogitans, defixit tamen ardens ille latinitatis 
amor sine quo friget omnis orationis sublimitas. sed quid queror? 
quotus enim quisque in prosa etiam oratione Horatianum illud 
assequitur: "non satis est pulchra esse poemata: dulcia sunto."'82 
post Lomonosovium, primum se toUere ausa, concidit in Russia lati- 
na eloquentia, atque usque ad hunc diem turpi obruitur desidia. 

omnino Russorum ingenia in rebus discendis ita sunt, ut semel 
firmiter arreptis doctrinae initiis, celeriter ad summam artis tendant. 
sed in eo studiorum genere desunt nobis homines eruditi, sin autem 
aliquando extiterint, adiuvante mirifica ilia ingeniorum vena, etiam 
omnibus exteris erunt anteponendi. 

Heynius'^' quanto vir inferior fuit Gesnero, cui in professoris 
munere publice Gottingae exercendo successit, quanto auctor 
delicatior magis quam cultior; in altero mains doctrinae studium, in 
altero elegantiarum. sed corruperunt Heynium aestheticae (sit venia 
verbo) nubes^^'' et nimia Winckelmanni^^', hominis illitterati atque 
male ingeniosi (qua in re Ruhnkenio plane assentior^^''), admiratio; 
et qui recto iudicio uti posset, ingeniosam maluit adoptare barbariem. 
enimvero quem pestis ilia aestheticae semel afflavit, nihil de eo 



biguo tamen diu certatum est Marte, France, Oeuvres completes, Paris 1927, 

senserunt strenuae Rnssiaci militis manus t. 9, p. 495. 

obstantem pertinaciam cruentamque '^' Johann Joachim Winckelmann 

^2i.vnzm ohtmatTunt.." Panegyricus Elisa- 1717- 1768. 

betae Augustae Jitissiarum Imperatrici ^^^ Ruhnkenius banc Winckelmanno 

patrio sermone dictus orante Michaele notam inussit in epistula ad Heynium die 

Lomonosow. Latine redditus eodem 12. m. Oct. a. 1767 data. "Sit ille, quam 

auctore in: M. V. Lomonosov, Polnoje velit, idoneus judex signorum, tabularum, 

sobranije sochinenij, Moskva - Leningrad gemmarum. Graecanun quidem literanun 

1959, vol. 8, p. 263. scientia, quam tamen sibi assumere audet, 

'^^ Hor. ars 99. in homine nulla est." D. Ruhnkenii 

'^' Christian Gottlob Heyne 1729 - orationes, dissertationes et epistolae. Cum 

1812. suis aliorumque adnotationibm edidit 

'^•^ dr. "L'esthetique ne repose sur rien Frid. Traug. Friedemann, Brunswigae 

de solide. C'est un chateau en I'air." A. 1828, p. 677. 



196 



speraveris, eloquentiam amplius ne requiras; etsi tamen homines 
usque ad hoc aevi in ea tamquam sues in luto libentissime volutantur. 
nunc vero et locus ipse postulat - licet adeo omnes fremant - ut 
immortale illud Ruhnkenii de aestheticae voce et re iudicium ex 
epistula ad Heynium data promam; "In praefatione ad Vergilium et 
alibi Tibi excidit vox aesthetica, quam belli homines, qui nunc in 
Germania bellas literas colunt, voluntate Graecis et Romanis, a quibus 
toto difFerunt coelo, similes videri, quam igitur illi minus belle 
flnxerunt. Eam Graecam non esse hoc sensu, inde colligas, quod vir 
in Graecis Uteris primarius, Valckenarius, ex me, qui, ut Germanus, 
scire deberem, quid hoc vocis esset, quaesivit, et ubi dixissem, 
Germanorum ineptias risit."'^'' anno 1772 haec scripta sunt, scias 
quo ex tempore disciplina ista perire coeperit. (Alexandrum autem 
Theophilum Baumgarten^^^ ne in auctoribus quidem numero^^'. nefas 
est enim nomen eius eodem ductu proferre quo Ruhnkenios 
Gesnerosque. ei infelici partu nescio qui aesthetici libri'^" exciderunt, 
opus, omnium quidem qui Midae aures non habent iudicio, ridiculum, 



'^^ D. Ruhnkenii orationes, disserta- 
tiones et epistolae. Cum suis aliorumqtie 
adnotationibus edidit Frid. Traug. Frie- 
demann, Brunswigae 1828, p. 689. 

'^^ Alexander Gottlieb Baumgarten 
1714 - 1762. 

^^^ ecce tibi miseram hominis elo- 
quentiam: "Habeat grauitas nationis 
germanicae per omnes gradus magnorum 
cum decore decurrens, quae regerat suam 
gracilitatem ultra modum efFerentibus 
vicinis. Fuit inter eos, quo dicam ho- 
muncionem nomine? qui cruciatus ho- 
minis optimi maximi genus humanum 
infinitis malis eximentes ludicris illis 
nouorum gelasimorum versiculis pro- 
scinderet, et Christianus tamen in regno 
Christianismi videri vellet. Centiun ciuibus 



ipsa lustitia veniam potius daret in 
tenuibus peccandi I grauiter, quam huic 
vni in vna re, profecto, grauissima vile 
cogitandi genus leuissime adhibenti." 
Aesthetica. Scripsit Alexand. Gottlieb 
Baumgarten, Traiecti ds Viadrum, p. 258 
sq. 

^^^ Aesthetica, Traiecti cis Viadrum, 2 
voU. 1750 - 1758. cfr. lo. Matthi. Gesneri 
Primae lineae isagoges in eruditionem 
universalem nominatim philologiam, 
historiam et philosophiam in usum 
praelectionum dtdctae. Accedunt nunc 
praelectiones ipsae ad commentarios 
auctoris recensitae et auctae per lo. 
Nicolaum Niclas, lipsiae ^1784, t. 1, p. 
213 sq.; 240. 



1Q7 



a quo tamen tota ilia aestheticorum fatua atque aixovaog cohors 
originem duxit, quae hodie quoque bonas litteras infestat). ceterum 
in commentario Vergiliano se ipso altiorem praestitit Heynius et 
digna scripsit quae cum litterarum emolumento legantur. 

Theophilus Christophorus Harles"^ plus virium habet; et curiosae 
neque protinus improbandae doctrinae sunt libelli " De pedantismo 
philologico"''^^ et " De galantistno aesthetico et philologico"^''''. sermo- 
nis non nulla venustas, loquitur tamen interdum tamquam rabula 
forensis, et indicium plerumque aliunde petit, ita est uti dico. sed et 
illud dicendum: iudicium homini sanum, et usque ad ravim bonarum 
partium causam agere; et est propter rerum quas tractavit copiam 
minime spernendus; utinam plus gravitatis haberet. tersior sed idem 



'■'i Gottlieb Christoph Harks 1738 - 
1815. 

^^2 Theoph. Chr. Harles Opuscula varii 
argumenti, Halae 1773, p. 1 - 67. 

^^' ib. p. 68 - 96. cfr. e. g.; "Quid vero 
agunt quidam nostrorum philosophorum? 
Quomodo se gerunt? Ex cinere horridi 
olim et tristis philosophi exsurgit iuvenis 
I nltidus delicatxilus, unguentum redolens 
et dulce ridens, qui nihil cernit, nihil 
cogitat, nihil loquitur, nisi quod sentit. 
Audiverat, Anglos quosdam ad sensum 
internum id, quod in philosophia verum 
esse debet, acute reducere; nunc, quam- 
quam acumen Angli et subtilitas desit, 
totus est Hutchinsoniades. Deos rogabis, 
/ Totum ut te faciant, Fabulle, sensum. 
Incedit novus noster philosophus aesthe- 
ticus, more iuvenis venustuli Parisiensis, 
bene capillattis et crispatus, pileum sub 
bracchio tenens, terram vix pedibus tangit; 
fugit occulta et abstrusa philosophiae et 
philologiae adyta, in pratis et floribus 
tantummodo ambulaturus. Ridens circum- 
spicit modo Galium, modo Anglum, modo 



Italum, et horum sapientia ingenioque 
sublatus fugit terram et sidera petit. 
Universum philosophiae campum ludi- 
bundus pererrat, et modo hinc, modo 
illinc delibat particulam, atque in con- 
sessibus hominum otiosorum et lautis- 
simarum feminarum videtur homo sa- 
piens, qui de omnibus rebus belle et ve- 
nuste disserere possit. At vero nee genus 
nee speciem cuiusque rei adcurate cernit, 
nee definiendo recte explicat, nee videt 
repugnantia, nee ambigua bene distinguit. 
Sine ullo naturali cogitationum ordine et 
serie nexum, quem sibi fingit, veritatum 
proponit, ita ut ubique incipere et 
desinere videatur. Sedulo tamen cavet, 
ne in societate hominum gravium, et 
doctrina adcurata promptaque florentium 
compareat, aut si adcidit, ut horum 
conventibus intersit, mutus sedet, ne 
ignorantiam prodat suam et infantiam. 
En galantismum (voci sit venia) huius 
hominis, qui vero eamdem virtutem in 
scriptis ostentat." p. 69 sq. 



198 



dilutior loannes lacobus Hottinger'^'', Helvetiorum non ultima laus; 
cuius tamen merita cum Harlesio non conferenda. bellus homo fuit 
ex eodem genere in quo Klotzius, sed honestior. dulci verborum 
strepitu aures personat, sed si propius accedas, quam nihil invenias^^^! 
idem theodisce scripsit multo melius"'': est oblivione qua hodie 
obruitur minime dignus. Engelberti Kliipflel"'' virtutes in lingua 
latina strenue propugnanda eximia laude dignae sunt'^^; ipse in 



^94 Johann Jakob Hottinger 1750 - 1819. 

'^' cfr. e. g.: "Cum hesterna luce de 
istius praelusionis argumento medita- 
bundus sederem, et altum noctis silen- 
tiiun, quod hominum atque animantium 
corpora placido sopore soluta ubique 
tenebat, et alta coeli regio stellanun can- 
dore micans, et constrata nive urbis tecta 
montesque suburban!, orbem jam magis 
magisque contrahentis lunae lumine 
sublustres, ejusdemque radiis ftHgens clara 
lacus planities, animum meum sensim 
attollere, sensusque sublimiores in pectore 
ciere videbantur. Tunc ego scilicet 
praeteriti diei cursum revolven^ animo 
maximeque retractans ea, qae ex Hessii 
ac Breitingeri, clarissimorum virorum, ore 
audivissem, ab eorum, quae nunc in vici- 
na Germania fieri solent, meditatione ad 
ftituri temporis cogitationem deferebar. 
Igitur tristem litterarum faciem et aetatis 
nostrae in perniciem ruentis formam 
pensitans variis animum curis anxiisque 
soUicitudinibus distrahi sentiebam. Atque 
tum ego sic mecum: O deplorandam 
humanae sortis conditionem! Vixdum I 
Bodmerus, Breitingero suo comite fidens, 
ingratum Germaniae populum et sapere 
docuit, et eorum litteras ab exterarum 
gentium contemtu vindicavit, et ecce vir 
immortali laude celebrandus gloriae suae 
parentare jam cogitur. Non exspectant 



proterva puerorum turba, dum defiincti 
vita sanctos cineres poUuant: vivi ora 
sordibus inquinant, et balbutientes 
convitiis proscindunt eum, sine quo 
litterae Germanicae non nominarentur." 
Somnium dictum in examine autumnali 
anno MDCCLXXVI\m]o.]?iC. Hottingeri 
Opuscula oratoria, Turici 1816, p. 363 
sq. 

"•^ credo cum Sergius haec diceret, ani- 
mo obversabatur liber cui titulus Versuch 
einer Vergleichung der deutschen Dichter 
mit den Griechen und Romern, 
Mannheim 1789. 

'97 Johann Andreas Kliipfel 1733 - 1811. 

'9^ cfr. "Res meae cum non sint eo 
loco, ut, quod concinnavi, vulgare possim 
sumptibus meis, redemptore opus est, qui 
impensas ferat. Causantur, Latinum esse 
opus, Latina non legi, neque emi, tan- 
quam merces I vitiatas. An mea legantur, 
nee ne, partim quidem mea refert, qui 
foetuum meorum non sum admirator, 
neque amator simiae in morem; tantum 
abest, ut de fiine cogitem, etsi pepetuo 
premantur. At illud triste, evilescere 
generatim Latinae linguae usum, legi a 
paucis, a plurimis non intelligi Latine 
scripta. Quodsi eruditarum, ut vocari 
solent, linguarum cultura diligentior 
neglegentiorve lapis quasi Lydius est, unde 
dignoscas, quis sit bonarum artium et 



199 



orationibus dicendi genus latum laetumque coluit, vehementiore 
quidem impetu atque poetica sublimitate carens, sed commendat 
sese simplicitas atque animus verus"^. 



scientiarum status, felicior infeliciorve: 
pessime sane nostris diebus agitur de re 
litteraria, meritoque verendum, ne in 
veterem barbariem relabamur. Quam ob 
rem miseret me saepe eorum, qui tempora 
nostra ab omnium I artium et scien- 
tiarum splendore summo, quem ingenti 
vocis animique contentione crepant, au- 
rea vocant et illuminata, non intelli- 
gent es, gradu praecipiti et magnis passibus 
iri in Cimmerias tenebras. Sunt equidem 
e multis pauci, qui litterarum in deterius 
ruentium sortem miseram et agnoscant, 
et doleant. Neque desunt, qui Latinas 
Musas in gymnasia reducere adnitantur, 
velut scribis de Wirceburgensi antistite; 
at vehementer dubito de successu opta- 
to, si monitis solum, legibus aut decretis 
res agitur, nisi propositis etiam praemiis 
et honoribus meliora ingenia excitentur. 
Quotus enim quisque tam patiens, ut velit 
discere aut docere, quod non sit in 
honore? Potissimum difFicilia si sunt quae 
traduntur. Diffidlia autem, quae pulchra." 
Engelberti Kliipfel, Ord. S. August., 
Theologi Friburg. ad D. Michaelem Feder 
<•••> epistola de caussa dilatae editionis 
vitae Conradi Celtis Protucii, Friburgi 
1799. 4 maj. f. 1^ - 2^ 

'^^^ dr. "Nostis, quod in recenti versatur 
memoria omnium vestrum, quam voces 
inofRciosae, querulae, ne dicam seditiosae 
auditae ubivis flierint, atque ab imperita 
multitudine sparsae, cum religiosissima 
Princeps nostra interpellato, ac annuente 
Pontifice re, ac nomine maximo Benedicto 
quarto decimo numerum festorum die- 



rum, quibus I Cereri, Bacchoque litabat 
vulgus, plus aequo multiplicatum immi- 
nuit, ut civium saluti, egenorum inopiae, 
bonisque moribus melius prospiceretur. 
Non aliter actum, neque minor pluri- 
morum expostulatio; dum theologica stu- 
dia novam in formam redigi intellexerunt. 
Parum aberat, quod imperitorum zelota- 
rum est, ut vociferarentur: Haeresis, haere- 
sis! periclitatur fides! Conclamatum est 
de religione catholica! Et quo erant inep- 
tiores, eo validius clamitabant, Dolebam 
saepius, atque commovebar animo, aut 
indignabar potius vehementer: cum vide- 
rem instituta optima tam indigne haberi. 
Erant, qui recens inductam theologicarum 
studiorum rationem damnarent, quod 
veteri vappae assueti, nihil pulchrum, nihil 
rectum, nihil, si Superis placet, eruditum 
putarent, nisi quod ipsi dididssent. Erant, 
qui ne apicem in sacris disdplinis mutari 
vellent, quo doceri aut discere meliora 
erubescerent, rati, decedere sibi, aut famae 
suae, quidquid melioribus litteris accede- 
ret. Erant, cum nihil aliud sibi propositum 
haberent, nisi decretis optimis adversari, 
atque utilissimis institutis reprehendendis 
suum adulescentibus ingenium venditare, 
qui adversandi studio longius provecti 
carperent sine ratione, quidquid non 
intelligerent. <■■ | ■•> Neque eas tantum 
ingenuas atque liberales disdplinas, quas 
severiores aut sublimiores dicimus, omavit 
plurimum, suoque decori reddidit hnpe- 
ratrix Maxima; verum etiam singulare 
impendit studium, serioque animi cogita- 
tiones eo intendit, ut, quae ab humanitate 



200 



sequens aetas Mansonem^oo tulit qui dum sensus illos "tranquillos, 
gratos, teneros"''''! sectatur, nihil - pace Francisci Passovii dicam - 
nisi ieiunam quandam ratiocinandi rationem assecutus est. 



sibi nomen consciverunt, inferioriim litte- 
rarum studia diligentius colerentur, adiec- 
tis diversarum rerum in omni ftitura vita 
utilibus disciplinis. Quodsi nonnulla, qtiae 
multorum aperta est querimonia, votis, 
optatisque, ut oportet, non respondent: 
si nimio Theodiscae poeseos, et versi- 
culorum levium amore lingua Latina evi- 
lescit: si redit vetus barbaries; tanti mali 
culpa Imperatricis non est; sed penes alios 
residet. Nobis namque clam non est, quam 
fiierit sollidta de reti|nendo, excolendoque 
sermone Latino, cum de emendandis 
humanioribus scholis ageretur." Oratio 
in obitum Marine Theresiae Romanorum 
Imperatricis <■■•> dicta ab Engelberto 
Klupfel, Friburgi Brisgoviae 1781, p. 12 
- 15. et: "Quis ex nobis in obitu Augus- 
tissimae animo vehementissime non 
commovetur, nostrisque rebus timeat, 
dum memoria repetit tot tamque illustria, 
atque singularia in banc Academiam 
[Academiam Friburgensem dicit] Impe- 
ratricis merita, quae, ut vidistis, non 
praedicavi verbis, neque exaggeravi ser- 
mone; sed confuse, breviter atque incon- 
cinne, quantum acerbissimi doloris vis 
permittebat, adumbravi. Matrem nostri 
amantissimam amisimus. Hominem luge- 
re, humanum est; Matrem pium. Qui in 
maximi boni amissione non moeret, excors 
erit, aut stupidus. Non Tuis gaudiis invide- 
mus, Imperatrix Optima! Ivisti ad laetiora, 
coelestibus inserta choris, vitae meliori 
renata, felicius regnum possides. Nos 



miseri sumus, nos infelices, Tuo praesidio 
iam destituti. Beneficia Tua grati agnosci- 
mus, merita commendamus. Sed iactu- 
ram, quam passi sumus, querimur. 
Academiam orbam, I squalidam, deiec- 
tam, et quasi uno Tecum fiinere elatam 
lugemus. Tantae calamitati quis medebi- 
tur.'" ib. p. 22 sq. et alio eloquentiae 
genere: "Si rogas, cuias fiierit Georg. Andr. 
Willius, Eous Francus, patria Michel- 
bachensis, Norimbergensis quodam rei- 
publicae pago. Si genus quaeris, hono- 
ratum est; nam patrem habuit pastorem 
animarum, matrem Annam Helenam, dia- 
coni Norimbergensis ad S. Laurentium 
filiam; avos, proavosque plures, qui inde 
a ducentis annis doctrina clari variis in 
ditione Norica praefecturis functi sunt, 
muneribus honorificis. Nosse cupis stu- 
dia litterarum, quae coluit? erat veri 
nominis polyhistor, et coluit omnis generis 
bonas artes; praestans ingenio acri et 
subtili, atque sedulitate incomparabili. Et 
quid tandem de moribus? Excelluit 
optimis." Engelberti Kltipfel Theologi 
Friburgensis Necrologium sodalium et 
amicorum litterariorum qui aitctore su- 
perstite diem suum obierunt, Friburgi et 
Constantiae 1809, p. 202. 

•^"^ Johann Caspar Friedrich Manso 
1759 - 1826. 

''"^ vide Narratio de lo. Casp. Frid. 
Mansone in: F. Passovii Opuscula 
academica. Disposuit. Nic. Bachius, 
Lipsiae 1835, p. 379. 



201 



paene Christianum Adolphum^o^ Klotzium^o' praeterii, de quo 
quid pronuntiem, haereo. erat homo acutus, sed nequam, ingenii 
nugatorie pugnacis, latine satis compte quidem scriptitabat, ceterum 
iuvenis adhuc morte abreptus, spem sui in incerto reliquit. meritis 
tamen Klotzii iuste adnumerentur editae ab eo epistulae Gesneri et 
Moshemii invicem datae'^"'', quibus otium terere non sine aliqua 
animi oblectatione solebam. cum Klotzio sit mihi loannes lacobus 
Reiskius*'''^ ille, multum a Wilamowitzio laudibus iactatus, eadem 
sententia amplectendus. 

M. - pro scelus! tune mihi audes Reiskium et Klotzium in eandem 
tabulam conferre? hie auctores primoribus tantum labris degustavit, 
ille indefesso labore quam multos feliciter emendavit, edidit, illustravit! 

S. - sit mihi Reiskius quam velit acutus criticus, sed latina facundia 
- quam quidem laudem ille, quod sciam, ne ambivit quidem''''^ - 



^^■^ Adolphus scribi maluit, cum recta 
scriptura, ut in nomine non e Graeco 
sermone ducto, Adolftis esset, cir. Caroli 
Egger, Lexicon nominum. virorum et 
mtdierum, Romae ^1963, p. 5. 

603 Christian Adolph Klotz 1738 - 1771. 

'^0'' lo. Laur. Moshemii atque lo. 
Matthiae Gesneri virorum clarissimorum 
epistolae amobaeae, edidit Christ. 
Adolphus Klotzius, Lipsiae 1770. 

•^o'johann Jacob Reiske 1716 - 1774. 

''06 cfr. "Bbse Exempel verfiihrten mich 
zum Muretus, Buchner, Cunaeus, Cella- 
rius. Die las ich fleifiig, denn die konnte 
ich leichter verstehen. Das war ein Unheil 
flir mich. Zwar hatte ich aus den neuern 
Latinisten eine so ziemliche Latinitat 
geschbpft; dafi ich fertig Latein reden imd 
schreiben konnte; selbst so, daJS Leute, 
die Kenner der guten Latinitat waren, 
mein Latein fiir schon hielten. Aber die 
gute Latinitat der alten echten Autoren 
habe ich erst im 40sten Jahre meines 



Lebens kennen gelernt; da es zu spate 
war, das verwahrloste einzubringen. Da 
fieng ich erst an, mit dem Cicero mich 
bekannt zu machen, aber es war zu spate, 
ihm Geschmack abzugewinnen. 

Zwar darf man mir den Abstand meines 
Lateines im Schreiben, und meiner 
KenntnifS des alten guten Lateins, von 
dem Grade der Starke, den unsere 
Schulleute gemeiniglich in diesem Stiicke 
besitzen, eben nicht sagen. Aber so sehr 
ich das unlateinische, platte, kauder- 
welsche Deutschlatein unserer meisten 
Schulprogrammisten verachte, eben so 
sehr verdriest es I mich meiner selbst, 
wenn ich mein Latein gegen den Cicero 
halte. O wie lalle ich da, wie ein Kind!" 
Johann Jacob Reiskens Von ihm selbst 
aufgesetzte Lebens beschreibung, Leipzig 
1783, p. 7 sq. profecto maxima reverentia 
atque amor homini debetur qui talia de 
se fatetur. me certe verba haec movent, 
cum subeat animum Petrarcae dicttmi: 



202 



homini mediocris contigit. sed quid video? fades tua multo rubore 
suffunditur, scintillant oculi. die, nisi molestum est, in quern tarn 
acriter irascaris. 

M. - ne roga, in te inquam! iam dudum indignans ausculto, nunc 
vero facere non possum quin quid sentiam, evomam. ad quam tu 
normam philologos vocas? nempe id mihi agere videris, ut summae 
doctrinae - quam solam ars philologiae pro fine habere debet - 
studium eloquentiae constanter praeferas. at merito Wilamowitzius 
Ruhnkenium tuum taxavit, ut cui scientia litterarum nihil aUud esset 
quam ars quaedam eleganter linguam latinam exercendi; ut verbis 
eius utar: "... fiir die grofie geistige Bewegung in seinem Vaterlande 

S. - nempe, cum permagnum istum in Germania motumf'^'' dicit, 
Winckelmannum et eiusdem furfuris belles homines intellegit qui 
bellas litteras''"^ exercebant. equidem cum magnos istos motus au- 



se cum Cicerone tamquam infantem cum 
nutritore disertissimo balbutire (cfr. Petr. 
fam. 24, 12, 5). 

''"^ "grofie geistige Bewegung". 

'^"^ pro commentario sit mihi Friderici 
August! Wolfii sentential "Man hort 
vielmehr Litterature als Belles lettres. 
Wenn ihn aber manchmal ein Lateinisch 
schreibender Gelehrter nachgebraucht, 
vielleicht gar litteras bellas gesagt hat, so 
war Scherz ofFenbar die Absicht" Fr. Aug. 
Wolf, Kleine Schriften, hrsg. G. 
Bernhardy, Halle 1869, vol. H, p. 814. 
Amare sane Fridericus Nietzsche (qui hunc 
Wolfii locum ante oculos habuit) et altiora 
cogitans; "Was liegt fiir ein Hohn auf die 
"Humanitats"-Studien darin, dass man sie 
auch belles lettres (bellas litteras) nannte!" 
Siimtliche Werke, Miinchen 1980, vol. 8, 
p 16. cfr. "Enimvero sensi, et sensere alii, 
multos coepisse ab aliquo tempore ex hac 



ratione [sc. interpretandi quae a Gesnero 
promota erat] decerpere, quod esset 
facilius, et magis sensu quam labore 
constaret, hoc est, quod ad ptdcritudinem 
flgurarum et sententiarum, utcunque 
intellectarum spectaret, ut in fabulis, 
maxime scenicis, carminibus aliis, itemque 
reliquis generibus ingeniosis scribendi: I 
has "bellas literas" vocari, novo more, et 
prope eo rem redigi, ut literae bellae, 
etiam "scientias pulcras" vernaculo ser- 
mone appellant, scenae maxime serviant, 
fabulisque scenicis iudicandis et scribendis, 
earumque arti, venustati vel sublimitati 
in sententiis intelligendae, et, ut loqu- 
imtur, gustandae: dum interea veteres illae 
literae bonae et humaniores, qua labore 
constant, et doctrinis literarum prosunt, 
vel negligantur penitus, vel tractentur 
remissius et negligentius. Quae ratio, 
muliercxilis aptior quam viris, fortasse in 



203 



dio, horrore perfundor; et nostro saeculo novam grof^e Bewegung^''^ 
expert! sumus. 

M. - ... hatte Ruhnken nicht das geringste Verstandnis. Was ihm 
Philologie war, zeigt am besten, daB er die Schriften des Murets 
herausgab. Musterhaftes Latein gait ihm soviel wie Wissenschaft."''^'' 

S. - ut in me excanduisti! ceterum mirum non est in Wilamowitzio, 
qui a teneris unguiculis petulcus in nobilissima quaeque ingenia esse 
consueverit, cum a Friderico Nietzsche, viro lectissimo, famosis libellis 
insectando studia sua gloriose sane inaugurasset, tam acriter ab eo 
Ruhnkenium oppugnari, miror potius mentem tuam subito occaecatam 
- nisi quod semper magnas mihi tragoedias excitare soles quo- 
tiescumque sermo nobis orditur de comparandis sinceris illis latinitatis 
auctoribus cum doctoribus aevi positivistici, - et nimirum visus es 
mihi eo potissimum consilio Wilamowitzii verbis usus esse, ut me 
barbarae linguae horrifico sono perturbares. nihil tamen egisti: 
usque non patiar discidium philologiae et eloquentiae. sed paulo 
videamus si possimus cornua Wilamowitzii tui commovere. tecum 
quidem lenius agam, et quoniam alienis armis dimicasti, testem ex 
jnferis excitabo Wyttenbachium qui Wilamowitzium ineptiarum 
facile convincet: " ... in Ruhnkenio admirabilis erat quaedam ad 
omnem interpretationis virtutem indoles; non solum ut copiis ad 
confirmandum, subtilitate ad iudicandum, ingenio ad inveniendum, 
valeret, sed etiam ut coUectum his facultatibus apparatum cum 
perspicuitate, ordine, ac delectu explicaret, et insigni prorsus et ad 
rem accommodata orationis elegantia ac venustate ornaret et quasi 



earum gratiam instituta, ut ia commu- praefatione Archaeologiae literariae, 

nionem literarum veniant et ipsae, ut Lipsiae 1768, p. xiv sq. 

ipsarum iudiciis ac laudibus floreant belli ''"^ fascismum dicit. 

homines, haec igitur ratio si latius serpat ^^^ Ulrich von Wilamowitz- 

ac diutius valeat, magnam calamitatem Moellendorff, Geschichte der Philologie, 

Uteris bonis afFeret." lo. Aug. Ernesti in Leipzig 1959 [prim. ed. 1921], p. 39. 



204 



laetificaret."''ii itaque non id agebat Ruhnkenius ut bene tantum 
latine scriberet, sed ut litterarum scientiam cum sermonis elegantia 
coniungeret, sine qua omnis litterarum scientia iacet et animum 
generosum explere nequit. quod autem ad Ruhnkenii propositum in 
Mureto edendo attinet, melius, credo, reum ipsum audire: "Mureti 
opera omnia ad fidem editionum Aldinarum recensere coepi, adspersis 
notulis, ubi Muretus, quamvis scriptor unus omnium tersissimus, a 
vera Latinitatis ratione aberasse videbatur. Hoc consilium natum est 
ex offensione, quam mihi novitiorum Criticorum infantia movit. 
Quibus si Mureti lectionem commendaro, id assequar fortasse, ut, 
jejunitate ista repudiata, de rebus Criticis pauUo disertius elegantiusque 
loquantur."'^i2 haec utinam novelli isti, qui hodie sunt critici, 
exaudissent! nunc quoniam video simili calumnia lacobum Bernays"^!' 
grassari in Lipsium, ut iam tres illos romanae eloquentiae principes 
- Muretum, Lipsium, Ruhnkenium dico - uno quasi vinculo constringi 
a criticis aevi positivistici sentiam, hoc factum nonne luce clarius 
probat, bellum in dictum non hominibus sed eloquentiae ipsi? et 
durat, mihi crede, durat hoc bellum usque ad hunc diem, sed, quod 
coeperam, contendo in rebus criticis neminem citra eloquentiae quae 
usu splendeat studium res ipsas recte perspicere posse, verum haec 
ita sunt, ut non disputentur. qui rem ita se habere negant, relinquendi 
sunt, non docendi. ceterum vita etiam sine humanitate atque litteris 
belle degi potest: nemo certe in banc palaestram vi cogendus est. 



^^^ Vita Davidis Ruhnkenii auctore dass Lipsius, selbst wenn ihm, was er 

Daniele Wyttenbachio, Lugduni am Tacitus und Vellejus voUbracht hat, 

Batavorum 1799, p. 56. nach dem vollen, nicht hoch genug zu 

''^^ D. Ruhnkenii orationes, disser- schatzenden Werthe angerechnet wird, 

tationes et epistolae. Cum suis alio- doch im Ganzen genommen iiber die 

rumque adnotationibus edidit Frid. Manier der Italienernicht hinatis gelangt 

Traug. Friedemann, Brunswigae 1828, ist." J. Q^xniiys, Joseph Justus Scaliger, 

p. 699. Berlin 1855, p. 50. 



613 



'In der That muss man gestehen, 



205 



verum satis constare mihi videtur, non omnes recentiores 
lectitandos esse: optimus quisque in manus sumendus, ut si saec. 
XVn et XVin respicias, Huetius, Gesnerus, Octavius Ferrarius, Baudius, 
Cunaeus legendi. his accedant minores ut Paulinus a S. losepho, 
Cordara, Vavassor, Poreus, Ernestus aliique non ita multi (nunc demum 
intellego plures me auctores adduxisse quam necesse fuit. oportuit 
tamen longius excurrere, quo certior fieret electio), quos superius 
laudavi. sed ab initio renascentium litterarum usque ad hanc nostram 
aetatem tres tantum supra omnes latinae eloquentiae principes novi, 
quorum cum admiratio maior sit quam ut censuram admittat 
summoque apud me unusquisque eorum in amore versetur, 
Ruhnkenius tamen mihi laetior amabiliorque, Lipsius plus virium, 
Muretus vero plus felicis iUius copiae habere videtur. 

Ruhnkenius novissime mortalibus ostensus est latinae eloquentiae 
exemplar, quid tonantius aut magis igneum oratione De doctor e 
umbratico}^^'^ quid limatius sublimiusve Elogio Tiberii Hemsterhusii^ 
etenim multi post Ruhnkenium loquentes, nuUi extiterunt eloquentes 
et qui summi oratoris munera tuerentur. nam et Wyttenbachius ille 



^^'^ cfr. "Ex plena et perfecta earum 
artium, quas ante commemoravimus, 
scientia efflorescit et redundat Critice, 
antiquitatis omnis interpres et judex, veri 
obrussa, fraudum indagatrix, corrup- 
telarum expultrix, quae nullis limitibus 
circumscripta, per oratores, poetas, 
philosophos, historicos late vagatur, et se- 
veram ingeniorum monumentorumque 
quasi censuram agit. Hujus artis facultate 
eos tantum, qui ingenio supra communem 
mensuram eminuerint, omnisque liberalis 
doctrinae pene infmitam vim animo 
comprehenderint, excelluisse scimus: qui 
quam pauci omni aetate fuerint, nemo 
ignorare potest, nisi qui literarum 
historiam ignoret. Sed hie in umbraticis 



doctoribus quid potius mirer, dubito, 
stultitiamne, an impudentiam? qui lianc 
divinam artem, quam ne attingere quidem 
debebant, sibi solis arrogant, hanc 
tamquam filiolam exosculantur, hujus 
denique facultate censeri volunt. Etenim 
ingenium ineptiis depravatum, tricasque 
eruditas potius, quam veram eruditionem, 
ad Criticen exercendam afferentes, va- 
riantium lectionum farragine congerenda, 
literarum apicibus ad superstitionem 
usque excutlendis, vocula mutanda, ran- 
cido quodam verbo e situ et squalore re- 
vocando, egregie, si Dis placet, se 
Criti|corum munere fungi credunt. Sic, 
diun, se veram putant Criticen tenere, 
quid aliud, quam vilissimum literarum 



206 



alumnus ex disciplina Ruhnkeniana, qui quidem multo plura quam 
Ruhnkenius latine scripsit, multum scribendo efFecit ut languidius 
remissiusque scriberet. sed in Ruhnkenio erat cum summa humanitate 
mira coniuncta facundia, ut omnia venuste atque cum dignitate 
tractaret oratione non ilia oppleta luminibus verborum sed interspersa, 
ubi clara Tulliani fluminis unda coloratas sententiarum gemmas gra- 
tissime interstreperet; oratio eius dulci lenocinio sensus honestissimos 
exprimit atque officia docet quae virum gravem et perfectum 
grammaticum deceant. 



aucupium, tenent? Nulla autem in re 
tantopere sibi placent, quam in corrigen- 
di dicam, an depravandi studio. Equidem 
commemorare possem, qui omnem aeta- 
tem in eo conterant, non ut sibi ex anti- 
quis scriptoribus sapientiam, et bene 
dicendi intelligentiam ac facultatem corn- 
parent, vitamque ipsam elegantiorem red- 
dant; qui unus est hujus studii fructus, 
liberali homine dignus: sed ut comijiissa 



a librariis peccata investigent, in iisque 
toUendis operam venditent suam." Oratio 
de doctore umbratico, habita a. d. XXI 
Septembris ann. MDCCLXI, quum in 
Academia Lugduno-Batava ordinariam 
Historiantm et Eloquentiae professionem 
aiispicaretur, in: Davidis Ruhnkenii 
Opuscula varii argumenti, Lugduni 
Batavorum 1823, t. 1, p. 137 sq. 



207 



Oleg NiMtinski, nato a Mosca, ha 
studiato fUologia classica, latino mcdie- 
vale, archcologia e storia antica nelle 
universita di Mosca e Friburgo in 
Brisgovia. 

Le sue pubblicazioni riguardanb la 
lettcratura latina, la poesia ellenistica, 
la storia dcUa fllologia. 

Ora e docente di filologia classica 
nell'universita Humboldt di Berlino.